رویکرد امنیتی و سیاسی کرملین در خاورمیانه

با آغاز نیمه دوم ریاست جمهوری پوتین در روسیه، سیاست خاورمیانه‌ای این کشور پویاتر شده است. سفر پوتین به کشورهای عربستان، قطر، اردن و امارات متحده و نیز عزیمت روسای کشورهای مصر، سوریه، عربستان و اردن به روسیه در کنار اقدام ابتکاری مسکو و دعوت از رهبر حماس و رئیس دولت خودگردان فلسطین، نمونه‌هایی آشکار از بروز تحول در سیاست خاورمیانه‌ای روسیه به شمار می‌آیند. با این همه، در ارتباط با علت عوامل پویایی سیاست‌ خارجی روسیه نسبت به منطقه خاورمیانه، نگرش‌ها و تحلیل‌های متفاوتی وجود دارد که می‌توان آنها را در قالب دو رهیافت امنیتی و سیاسی تقسیم‌بندی کرد.

رویکرد امنیتی

براساس این نگرش، امنیت روسیه در گرو امنیت خاورمیانه است. بدین معنا که بروز هرگونه اختلال در صلح و ثبات منطقه ممکن است امنیت روسیه را به مخاطره انداخته و قطع نظر از زیان‌های اقتصادی، این کشور را وارد منازعاتی ویرانگر و خطرناک سازد. علت اصلی این نگرانی نیز آن است که بیش از 20 میلیون مسلمان در نوار جنوبی این کشور خصوصاً در بخش قفقاز شمالی ساکن هستند. افزایش نرخ زاد و ولد مسلمانان در روسیه به موازات کاهش جمعیت اسلاوی ارتدوکسی روسیه، این نگرانی را تشدید کرده است. دو نسل جنگ و درگیری روسیه با جدایی‌طلبان چچنی در سال‌های 1994 و 1999، موجب رادیکالیزه شدن بخشی از این جمعیت مسلمان و گسترش اسلامی سلفی در این کشور شد. از نظر «آریل کوهن»، بسیاری از جوانان مسلمان خود را عضوی از امت جهانی اسلام می‌دانند تا شهروند سرزمین مادری خود، روسیه.

 بحران چچن باعث شد تا بسیاری از گروه‌های افراط‌گرای مذهبی در سرزمین روسیه رخه کرده و با قرار گرفتن در کنار مبارزان چچنی به انجام فعالیت‌هایی نظیر قاچاق تسلیحات و پول، به کارگیری جوانان برای ترویج جدایی‌طلبی و تحریک نواحی مسلمان‌نشین به جدایی از روسیه، مبادرت ورزند.

در حقیقت، روسیه در مورد بنیادگرایی دینی با یک وضعیت به ظاهر متناقض روبه‌رو است. این کشور از یک سو با سرکوب هر نوع افراط‌گرایی دینی در منطقه به ویژه قفقاز شمالی و چچن مانع از تقویت این جریان در منطقه یاد شده می‌گردد و از سوی دیگر با برقراری روابط متوازن با کشورهای خاورمیانه‌ای نظیر، ایران، سوریه، عربستان، مصر، اردن، قطر و امارات متحده عربی می‌کوشد تا احساسات مذهبی و نیز سیاست‌های احتمالی حمایتی از ناحیه این کشورها نسبت به اتباع مسلمان و جمهوری‌های مسلمان‌نشین آن کشور تقویت نگردد.

طبق این دیدگاه، همانگونه که گسترش روابط با کشورهایی چون ایران و سوریه- که از اکثریتی شیعی برخوردارند - برای روسیه دارای اهمیت است. برقرای مناسبات با دول محافظه‌کار و سنی مذهب خاورمیانه نظیر، عربستان، قطر، امارات و اردن نیز از اولویت ویژه در سیاست خارجی آن کشور برخوردار است. از این رو، یکی از دلایل اصلی مخالفت روسیه با اقدام نظامی آمریکا علیه عراق در سال 2003، احتمال تقویت جریان‌های افراطی و حرکت‌های تروریستی و جدایی‌طلب در منطقه خارج نزدیک و برخی نواحی داخلی آن کشور است که بخش مهمی از جمعیت آنان را مسلمانان تشکیل می‌دهند. در حقیقت، روسیه قویاً خواهان آن است که آمریکا از ایفای هرگونه نقش مخرب در همسایگی آن کشور خودداری ورزد. حتی اگر ایالات متحده آمریکا قایل به ارایه امتیازاتی به روسیه در رابطه با کسب همراهی این کشور با سیاست‌های دولت براندازانه آمریکا در مناطق همسایه مسکو باشد، سیاست روسیه در این زمینه چندان انعطاف‌پذیر نخواهد بود. روس‌ها با نگاهی به تجربه آمریکا در عراق و افغانستان، نسبت به سیاست‌های خشن این کشور نسبت به ایران دارای تردید هستند.

در حقیقت، روسیه با مخالفت با سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه به ویژه پس از 11 سپتامبر 2001، می‌کوشد تا مسیر خود را در مبارزه علیه تروریسم از این کشور جدا کند. به بیان دیگر، رویکرد روسیه به برقرای ثبات در خاورمیانه با نگرش آمریکا که مبتنی بر اصلاحات دموکراتیک است، تفاوت دارد. دولت روسیه معتقد به توسعه تدریجی نهادهای دموکراتیک در کشورهای اوراسیایی است. بر این اساس، تلاش آمریکا و اروپا در اعمال زور برای ترویج دموکراسی خطرناک است زیرا این مسئله می‌تواند اتحادهای جدیدی را میان کشورهایی که خواهان اقدامات تدریجی در این زمینه هستند، به وجود آورد. به تازگی، پوتین در بیان سیاست خاورمیانه‌ای خود چنین اعلام کرده است: «من نمی‌دانم چرا برخی شرکای ما (آمریکا و اروپا) ... خود با باهوش‌تر و متمدن‌تر یافته و تصور می‌کنند این حق را دارند که موازین خود را بر دیگران تحمیل کنند. نکته‌ای که نباید فراموش کرد، آن است که این استانداردهای تحمیلی بر مناطقی همچون خاورمیانه، چون محصول توسعه تدریجی در درون جوامع این مناطق نیستند، نتایج فاجعه‌باری به دنبال خواهند داشت و عراق بهترین نمونه در این زمینه است.

 به طور اساسی، از آنجا که نگرش رئالیستی و سیاست قدرت از غلظت بالایی در سیاست خارجی روسیه برخوردار است، این کشور مورد توجه دول محافظه‌کار خاورمیانه‌ای است تا آنجا که «ملک عبدالله»، پادشاه عربستان، ضمن اعطای نشان ویژه ملک فیصل به پوتین، وی را «یک دولتمرد، مرد صلح و مرد عدالت» خواند.

رویکرد سیاسی

براساس این نگرش، سیاست‌ها و پویش‌های دیپلماتیک روسیه در خاورمیانه را باید در چارچوب روابط روسیه و آمریکا مشاهده کرد طبق این رویکرد، نوع روابط میان مسکو - واشنگتن تأثیری مهم و مستقیم بر فهم سیاست خاورمیانه‌ای روسیه دارد. علت اصلی شکل‌گیری این استدلال را باید در سیاست‌های ایالات متحده آمریکا در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز پس از رویدادهای تروریستی 11 سپتامبر جست‌و‌جو کرد. بدین معنا که نظر روس‌ها، آمریکا نه تنها پاداش و امتیاز هم سنگی به روسیه نسبت به همکاری این کشور در مبارزه علیه تروریسم در مناطق یاد شده نداده است، بلکه واشنگتن با بهره‌گیری از فرصت پیش آمده تلاش کرده است تا حتی‌الامکان نسبت به کمرنگ‌سازی مبانی نفوذ روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز اقدام کند.

«جرج فریدمن» معتقد است که نخبگان روسی با این محیط روان‌شناختی کوشیده‌اند تا با اعمال نفوذ در منطقه خاورمیانه در جهتی مغایر با حضور آمریکا در این منطقه دو هدف مهم را دنبال کنند. نخست، همانگونه که واشنگتن بدون رعایت منابع روسیه وارد منطقه پیرامونی و حیاط خلوت آن کشور شده و به تقویت و حمایت از رژیم‌های ضدروسی همچون گرجستان می‌پردازد، روسیه نیز می‌کوشد تا با تقویت روابط خود با دولت‌هایی همچون ایران، سوریه و یا جنبش اسلامی حماس، در برابر این نفوذ آمریکا نوعی موازنه ایجاد کند. همچنین روسیه با بهره‌گیری از فرصتی که به واسطه افزایش احساسات ضدآمریکایی در منطقه به دلیل اقدام نظامی آن کشور علیه عراق ایجاد شده است در تلاش است تا با نزدیکی با دول عرب میانه‌رو نظیر، عربستان، قطر، مصر، اردن و امارات متحده عربی، تصویر بین‌المللی خود را نزد جوامع اسلامی بهبود بخشد.

دوم، روسیه درصدد است تا با حمایت از تعمیق بحران‌های خارومیانه‌ای آمریکا نظیر آنچه که در عراق، افغانستان و نیز فلسطین پس از پیروزی حماس در انتخابات پارلمانی فلسطین می‌گذرد، واشنگتن را مجبور کند تا انرژی سیاست خارجی خود را از منطقه اوراسیا خارج ساخته و در منطقه خاورمیانه متمرکز سازد.

به هر حال اگر چه هر دو دیدگاه سیاسی و امنیتی می‌توانند مبین رویکرد روسیه به خاورمیانه باشند. لیکن از آنجا که این کشور به واسطه ژئوپولیتیک خاص خود بازیگری امنیتی است به نظر می‌رسد که نگرش امنیتی از توان بیشتری برای تحلیل سیاست خاورمیانه‌ای روسیه برخوردار باشد.