اعراب هسته‌ای و مشکل غنی‌سازی

کشورهای عربی خصوصاً 6 کشور عضو شورای همکاری خلیج‌فارس  مدتی است که به فکر استفاده از انرژی هسته‌ای افتاده‌اند. در این رابطه طرحی نیز تهیه و درباره آن با محمد البرادعی رییس کل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بحث و تبادل‌نظر شده است.

مقوله استفاده از انرژی اتمی توسط کشورهای عرب مساله جدیدی نیست که این روزها اتفاق افتاده باشد بلکه این مساله و تصمیم سال‌ها قبل در واکنش به برنامه‌های هسته‌ای اسراییل اتخاذ شده و به مرحله اجرا درآمد. ولی در این سال‌ها بنا به دلایلی به فراموشی سپرده شده و یا نادیده گرفته شده بود تا این که اعلام رسمی این مساله از جانب مقامات اسراییل مبنی بر این که این رژیم دارای بمب و سلاح اتمی است بار دیگر اعراب را به فکر دستیابی به چنین تکنولوژی انداخت.

در این ارتباط مصر رسماً خبر از فعال شدن برنامه هسته‌ای خود داده و دیگر کشورهای عرب نیز خواستار حرکت در این راستا شدند.

 گرایش اعراب به انرژی هسته‌ای و یا در نهایت دستیابی به بمب اتمی خبر خوشایندی برای اسراییل نیست خصوصاً آنچه در هفته‌های اخیر بین آمریکا و اسراییل با سوریه گذشت بیش از پیش برای واشنگتن خطرناک تلقی می‌شود. زیرا آمریکا و اسراییل صراحتاً اعلام کرده‌اند که سوریه به صورت پنهانی در راه اتمی شدن قدم برداشته و دست به ایجاد تاسیساتی با کمک کره‌شمالی زده است.

اسراییل حتی مدعی شده اقدام به بمباران هوایی این تاسیسات مخفی کرده و برخی از نشریات آمریکایی نیز تصاویری به چاپ رسانده و اعلام کردند که تصاویر متعلق به تاسیسات هسته‌ای مخفی بمباران شده سوریه هستند. برنامه اعراب اگر واکنشی علیه اسراییل و حتی ایران باشد یک واقعیت غیرقابل انکار است که در مقطع کنونی نمی‌توان آن را مخفی نگه داشته و یا نادیده گرفت.

گرایش‌ عرب‌ها به انرژی اتمی زمانی جدی شد که پوتین رییس‌جمهوری روسیه سفری به کشورهای عرب حاشیه جنوبی خلیج‌ کرده و به سران این کشورها وعده احداث نیروگاه هسته‌ای داد در حالی که مسکو هنوز به تعهدات خود در قبال تهران عمل نکرده و به دلایل مختلف در این ارتباط کارشکنی می‌کند. حال با توجه به بی‌توجهی مسکو به تعهداتش در قبال تهران  این سوال پیش می‌آید که این کشور چگونه می‌خواهد برای عرب‌ها نیروگاه اتمی احداث کرده و سوخت در اختیارشان قرار بدهد؟

البته به استثنای سوریه که با فشار و اقدامات تحریک‌آمیز اسراییل و آمریکا مواجه است به نظر نمی‌رسد دیگر کشورهای عرب خواستار دستیابی به سلاح هسته‌ای بوده یا این که دارای برنامه مخفی در این ارتباط باشند به همین جهت می‌توان اعلام کرد هدف آنها صرفاً تولید انرژی هسته‌ای بوده و حاضرند این نیرو‌گاه‌ها را براساس طرح‌ها و الگو‌های مورد نظر نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و غربی‌ها احداث کنند.

پس از سفر پوتین به خلیج‌فارس زمانی که اعضای شورای همکاری درباره طرح هسته‌ای به توافق رسیدند العطیه دبیرکل شورا برای توجیه اعضای شورای حکام آژانس و محمدالبرادعی راهی مقر آژانس می‌شود تا ضمن جلب رضایت آنها، کمکشان را نیز جلب کند.

اگر چه هنوز اطلاعاتی درباره ماهیت و چگونگی نیروگاه‌ها و سوخت آن اعلام نشده که آیا نیروگاه‌ها با آب سبک یا سنگین کار خواهند کرد اما یک مساله را نمی‌توان انکار کرد که شورا مایل به پنهان کاری نیست. به این دلیل که ممکن است برخی از کشورهای عربی نظیر مصر و یا سوریه تمایلی به تولید سلاح هسته‌ای به عنوان یک سلاح و وسیله بازدارنده در مقابل اسراییل داشته باشند ولی به صراحت می‌توان اعلام کرد اعضای شورای همکاری در موقعیتی نیستند که در این راستا حرکت کنند.

چند ماه قبل در شرایطی که برنامه هسته‌ای اعضای شورای همکاری مورد توجه قرار گرفته بود به یکباره اعلام شد که ژنرال مشرف رییس‌جمهوری نظامی پاکستان صراحتاً به ملک عبدالله قول داده که در صورت نیاز، سلاح اتمی در اختیار ریاض قرار خواهد داد.

اگر چه ممکن است عده‌ای این مساله را برحساب جوسازی‌های خبر و تبلیغاتی بگذارند ولی اگر نگاهی به رابطه نظامی پاکستان و عربستان بیندازیم به این واقعیت پی خواهیم برد که عربستان امنیت داخلی خود را خصوصاً در مناطق شیعه‌نشین نظیر قطیف مدیون صد هزار نظامی پاکستانی است که در این مناطق مستقر هستند. لذا با توجه به این ارتباط و همکاری، وعده هسته‌ای مشرف به ملک عبدالله را نیز نمی‌توان جوسازی و یا صرفاً یک خبر توصیف کرد.

در این شرایط 2 مساله از اهمیت برخوردارند که عبارتند از:

1- تلاش روسیه برای دستیابی به بازارهای تسلیحاتی از دست رفته در زمان شوروی پیشین در قالب برنامه‌ها و کمک‌های هسته‌ای

2- برنامه‌ریزی مسکو برای وابسته کردن اعراب ثروتمند خلیج‌فارس از طریق سوخت هسته‌ای نیروگاه‌ها به خود شوروی که حضور چندانی در میان اعراب نداشت با نزدیکی به مصر در زمان عبدالناصر به رقیبی برای غرب تبدیل شد. این کشور و متحدانش از طریق کمک‌های اقتصادی و تسلیحاتی در جایگاه دوستان و حامیان اعراب قرار گرفته و توانستند رژیم‌های چپ‌گرای عرب نظیر مصر، سوریه، عراق، لیبی، الجزایر، سودان و سومالی را به خود جلب نمایند. اگرچه انور سادات رییس‌جمهوری پیشین مصر سیاست گرایش به غرب را در پیش گرفته و در نهایت با اسراییل آشتی کرد. اما ضربه‌نهایی به رابطه اعراب و شوروی پس از فروپاشی این امپراطوری وارد آمد لذا پوتین که به احیای سیاست نگاه به اعراب مسکو اقدام کرده این بار به جای سلاح به نیروگاه هسته‌ای و انرژی اتمی روی آورده است.

سوخت هسته‌ای

یکی از مشکلاتی که بر سر راه کشورها در ارتباط با نیروگاه هسته‌ای وجود دارد سوخت و نوع آن است. این مشکل برای ایران هم به وجود آمده و بی‌توجهی مسکو به تعهداتش سبب گردیده برای تهران هم مشکلاتی به وجود آید. آمریکا و دوستانش مایل نیستند کشورهای جهان سوم که دارای نیروگاه هسته‌ای هستند و یا این که درصدد هستند و یا این درصدد احداث نیروگاه و بهره‌گیری از انرژی اتمی می‌باشند به آب سنگین روی بیاورند زیرا از این طریق امکان دستیابی به سلاح  هسته‌ای وجود دارد. لذا توصیه می‌کنند از آب سبک استفاده نمایند که بی‌خطرتر است. چنین توصیه‌ای را سال‌ها قبل از «جک استراو» وزیر خارجه وقت انگلیس به ایران هم کرده بود که مورد توجه قرار نگرفت.

سوخت هسته‌ای در انحصار چند کشور خاص است و از آنجا که دستیابی به آن سخت و مشکل می‌باشد کشورهای دارای تکنولوژی‌ چنین سوختی تمایلی به عمومی کردن آن ندارند.

لذا این سوال مطرح بود، اعراب که در تلاش هستند با احداث نیروگاه هسته‌ای به انرژی اتمی دست بیابند چگونه می‌خواهند سوخت مورد نیاز خود را تامین کنند؟ در این ارتباط طرح‌ها و برنامه‌های بسیاری ارایه شد که از جمله آنها ایجاد یک کنسرسیوم برای غنی‌سازی است. ولی موضوع اصلی محل کنسرسیوم و ابزارهای کنترلی آن بود تا هم کشورهای نیازمند برطرف شود و هم این که آژانس و آمریکا مطمئن شوند پروسه این سوخت به سلاح اتمی منجر نخواهد شد.

همان‌‌گونه که عنوان شد روسیه که پیشنهاددهنده ایجاد چنین کنسرسیومی بوده بر این مساله تاکید کرده که کنترل آن باید به طور کامل در دست خودش باشد لذا آژانس فدرال انرژی اتمی روسیه عنوان کرده با طرح تاسیس مرکز بین‌المللی غنی‌سازی اورانیوم در یک کشور عربی بی‌طرف که از سوی کشورهای حوزه خلیج‌فارس مطرح شده، مخالف است.

سرگئی کرینکو به طرح ابتکاری اعراب خلیج‌فارس برای تاسیس کارخانه غنی‌سازی در یک کشور عربی خارج از منطقه واکنش منفی نشان می‌دهد و می‌گوید: مراکز زیادی برای تامین میزان لازم اورانیوم و سوخت هسته‌ای مورد نیاز کشورهای خاورمیانه باید تاسیس شود با این حال این امر باید در کشوری با تکنولوژی پیشرفته در رابطه با غنی‌سازی اورانیوم صورت بگیرد تا تکنولوژی تولید به راحتی در همه جای جهان برملا و افشا نشود.

سعودالفیصل وزیر خارجه عربستان در لندن به یک نشریه انگلیسی عنوان کرده بوده که ما راه‌حلی را پیشنهاد کردیم که تشکیل کنسرسیومی برای همه استفاده‌کنندگان از اورانیوم غنی شده در خاورمیانه را شامل می‌شود.

به گفته وی، این کنسرسیوم بر حسب نیازها، میزان لازم اورانیوم را برای هر نیروگاه تامین و تضمین خواهد کرد ضمناً از این اورانیوم غنی شده برای تولید سلاح‌های اتمی استفاده نخواهد شد.

وزیر خارجه عربستان با اشاره به نگاه ایران به این پیشنهاد، خاطرنشان کرده بود که ما به بحث و گفت‌وگو با آنها ادامه می‌دهیم و از آنان می‌خواهیم تنها به این مساله از دید نیازهای ایران به انرژی نگاه نکنید بلکه از دید منافع امنیتی در منطقه به آن توجه داشته باشند.

فیصل می‌افزاید: آمریکا در این پیشنهاد دخالت و مشارکتی ندارد اما گمان نمی‌کنم آمریکا با آن که این موضوع یکی از بزرگترین نقاط تنش بین غرب و ایران را حل خواهد کرد مخالفت کرده و آن را رد کند.

براساس طرح تهیه شده توسط شش کشور بحرین، کویت، عمان، قطر، امارات و عربستان، شورای همکاری یک کارخانه غنی‌سازی اورانیوم را در یک کشور بی‌طرف خارج از منطقه تاسیس خواهد کرد. این تاسیسات سوخت هسته‌ای مورد نیاز کنسرسیوم را برای تحویل به کشورهای خارومیانه که در تلاش برای استفاده از انرژی هسته‌ای هستند و بسیاری از کشورهای منطقه که برای جبران و رفع کمبودهای فزاینده برق خود نیاز به انرژی هسته‌ای دارند، تولید می‌کند. به این ترتیب مشکل امنیتی برطرف شده و زمینه مساعدی برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای فراهم خواهد گردید.