خزر، حیاط خلوت دیگران نیست

* در قرارداد 1921 مفاد قرارداد ترکمنچای که هیچ حقی برای ایران در سواحل دریای خزر قائل نشده بود لغو شد و حقوق کشتیرانی ایران و همچنین حق مالکیت ایران در این دریا به رسمیت شناخته شد. ضمن اینکه براساس همین اسناد و توافقاتی که وجود داشته حق مالکیت بر دریای خزر بین ایران و شوروی تقسیم شده بود. در واقع بهره‌برداری از منابع دریای خزر 50 ـ 50 بین ایران و شوروی سابق تقسیم شده بود. 

** این اصل این قراردادها را در جاهای مربوطه بررسی کردم. فصلی که در قرارداد 1921 آمده است به حق مساوی کشتیرانی در آن دریا اشاره دارد و در فصل اول این عهدنامه آمده است که عهدنامه منعقده در 1828 که همان ترکمنچای بود از درجه اعتبار ساقط شده است. در فصل هشتم ترکمنچای حق داشتن بحریه در دریای خزر از ایران سلب شده بود، اما در قرارداد 1920 ما به حق کشتیرانی می‌رسیم ولی در این قرارداد نیز شوروی سابق، کلاهبرداری‌هایی از حکومت وقت ایران انجام داده و در ضمن اینکه صحبتی از حق مساوی بهره‌برداری از منافع دریای خزر نشده است که هیچ! بلکه مثلا بند یک از ماده 12 قرارداد 1921 اجازه بازدید آزاد از بنادر 2 کشور را به کشتی‌های 2 طرف می‌دهد و این در حالی است که ایران در آن زمان به دلیل نداشتن نیروی دریایی قوی عملا هیچ قدرتی در بازدید از بنادر شوروی نداشت در صورتی که در نقطه مقابل، شوروی سابق طبق همین بند تمام بنادر ما را زیرنظر داشت. از سوی دیگر بند 4 قرارداد 1921، اشاره به یک محدوده 10 میلی در کرانه 2 کشور برای ماهیگیری دارد. یعنی 2 کشور تا محدوده 10 میل دریایی از ساحل خود می‌توانستند ماهیگیری کنند. در واقع روسیه یا همان شوروی سابق در قراردادهای 1940 و 1921 متجاوزکارانه حقوق ایران را زیر پا گذاشته و هیچ بحثی درباره بهره‌برداری از منافع دریای خزر به صورت مساوی یا 50 ـ 50 صورت نگرفته است.

*‌ در بحث‌های جدید رژیم حقوقی، نظر ایران بر تقسیم‌بندی مساوی است به طوری که به هر یک از 5 کشور سهمی به اندازه 20 درصد منافع تعلق گیرد. آیا این امکان وجود دارد؟

** به طور خلاصه در مورد تقسیم‌بندی دریاها عرض کنم که این کار کاملا جغرافیایی است و مطلقا حقوقی نیست. اینکه در این مورد چه کشوری، چقدر سهم می‌برد فقط و فقط تابع وضعیت جغرافیایی دریا، شکل سواحل و طول سواحل است؛ یعنی شما وقتی صحبت از این می‌کنید که یک دریا، مثل خزر باید به 5 قسمت تقسیم شود و هر کشور 20 درصد سهم ببرد، این اتفاق فقط در زمانی می‌تواند رخ دهد که شکل خزر یک دایره مطلق باشد و هر کشور دارای سواحل هم اندازه باشد در حالی که خزر دارای شکل جغرافیایی بسیار پیچیده است و فرورفتگی‌ها و عقب‌رفتگی‌های زیادی دارد. در این صورت ما باید برای تقسیم‌بندی کل دریا یا حاشیه ساحلی آن براساس مقررات بین‌المللی رفتار کنیم.

این فکر از آنجایی پیدا شد که بحث استفاده مشاع از منابع دریای خزر پیش آمد که در آن صورت هر کشوری می‌توانست از منابع دریای خزر سهم مساوی ببرد. توجه داشته باشید که در بحث استفاده مشاع استفاده از منابع دریای خزر مطرح است نه تقسیم‌بندی دریا به صورت مساوی. آب‌های دریای خزر را به همان دلایلی که گفته شد نمی‌توان به صورت مساوی تقسیم کرد.

* در هر صورت با وجود تمام این بحث‌ها در اجلاس امروز نمایندگان 5 کشور تلاش خواهند کرد که منافع بیشتری از دریای خزر را به خود اختصاص دهند. چه چیزی تضمین‌کننده منافع ما در این مسئله است؟

** قبل از هر چیز در این اجلاس ما باید نشان دهیم که افرادی منطقی و حق‌طلب بوده و تنها به دنبال کسب حق و حقوق خودمان از طریق مسالمت‌آمیز هستیم و این حق و حقوق ما بستگی به نوع مذاکرات دارد که تصمیم بگیریم که بر روی مسئله خزر به عنوان دریا بحث کنیم یا دریاچه. آنچه که مسلم است هم‌اکنون هر 5 کشور بر روی اینکه در مورد خزر باید براساس قوانین دریاچه بحث کنند اجماع دارند. و همچنین 5 کشور درباره ترکیبی از بهره‌برداری مشاع و تقسیم‌بندی هم رأی هستند. حال ما با استفاده از حقوقدان‌های دریایی متبحر و متخصصان این رشته می‌توانیم از منافع خودمان در این زمینه دفاع کنیم طوری که نگذاریم بر حقوق ما تجاوز شود.

* ببینید در نشست‌هایی که به همین منظور تشکیل شد روسیه پیشنهادی را داده بود و آن تشکیل یک نیروی واکنش فوری و نظامی توسط روسیه در دریای خزر بود. آیا این تضییع حقوق سایر کشورها نیست؟

** این مورد مربوط به تقسیم‌بندی دریا نمی‌شود. در واقع زرنگ‌بازی روسیه است که می‌خواهد با وارد کردن بحث ژئواستراتژیک به این مبحث برتری خودش را در خزر ثابت کند. آنچنان که خزر حیاط خلوت خودش باشد. این تفکر از همانجایی نشأت می‌‌گیرد که روسیه با داشتن پایگاه‌های نظامی در آب‌های خزر گمان می‌کند امکان کنترل خزر را دارد و لاجرم هر اتفاقی هم اگر بیفتد برتری خود را در این محدوده حفظ می‌کند. بهانه روسی‌ها هم برای داشتن چنین پایگاه‌هایی وجود قاچاق و تروریسم در دریای خزر است که هیچ استناداتی هم در این مورد ندارند. هر چند روسیه تنها نیروی نظامی دریای خزر است و این را به صورت نانوشته و ناخوانده بقیه کشورها قبول کرده‌اند. اما از سوی دیگر نیز این کشور مرتب تلاش دارد به طرق مختلف این موضوع را به رخ بکشد و در واقع کاری نمی‌کند مگر اینکه یک مسابقه تسلیحاتی را در این محدوده به راه می‌اندازد.