بین‌المجالس اینگونه شکل گرفت

ایمان ابراهیم بای سلامی

اتحادیه بین‌المجالس 14 مهرماه یکصد و هفدهمین اجلاس مجمع خود را به مدت سه روز در ژنو و با حضور روسا و نمایندگان مجالس بیش از 120 کشور برگزار کرد. در اجلاس یکصد و هفدهم بین‌المجالس موضوعاتی نظیر نقش پارلمان‌ها در ایجاد موازنه بین مقوله امنیت بشری و آزادی‌های فردی و نقش مجالس در رفع تهدیدات فراروی دموکراسی، نظارت پارلمانی بر سیاست‌های دولتی در خصوص کمک‌های خارجی، کارگران مهاجر، قاچاق انسان، بیگانه هراسی و حقوق بشر در قالب سه کمیته مطالعاتی تخصصی مورد بحث و بررسی نمایندگان مجالس جهان قرار گرفت. اتریشی‌ها می‌توانند مدعی باشند که فکر تاسیس اتحادیه بین‌المجالس اولین بار توسط آنان مطرح شده است چرا که برای اولین بار یکی از نمایندگان مجلس اتریش پیشنهاد کرد تا محلی برای اندیشه، تجمع و اتحاد نمایندگان مجالس کشورهای مختلف تشکیل شود. با آغاز جنگ میان آلمان و فرانسه سر ویلیام راندل انگلیسی پیشنهاد تاسیس یک نهاد کاملا بی‌طرف را مطرح کرد که نام آن ابتدا کمیته صلح و سپس به اتحادیه بین‌المللی حکمیت تغییر نام پیدا می‌کند. راندل وقتی به پارلمان انگلیس راه پیدا کرد فکر استفاده از راه‌حل‌های پارلمانی را جایگزین ایده عمومی حکمیت قضایی و بین‌المللی کرد. از جمله افراد دیگری که به فکر استفاده از ظرفیت پارلمانی بود فردریک پاسی از طرفداران نهضت پافیست‌ها در دهه 1860 بود که تلاش بسیاری جهت تاسیس مجمع آرمانی کرد و توانست در سال 1867 اتحادیه بین‌المللی و دائمی صلح را در پاریس بنیانگذاری کند که دو سال بعد این موسسه به دوستداران صلح تبدیل شد.

پس از آنکه هفت سال از فعالیت این موسسه گذشت در سال 1878 و در جریان برگزاری کنگره صلح پاریس موضوع تاسیس مجمع نمایندگان پارلمان‌های طرفدار صلح این اندیشه جدی‌تر دنبال شد و سرانجام حاصل تلاش این افراد و دیگر نمایندگان مجالس اروپایی در 31 اکتبر 1888 در پاریس اولین گردهمایی این اتحادیه که در آن زمان نامش اتحادیه حکمیت بین‌المللی بود برگزار شد. تشکیل این جلسه برپایه تلاش‌های راندل نماینده مجلس انگلیس و فردریک پاسی از فرانسه بود. در کنار 55 نماینده از فرانسه و 28 نماینده از انگلیس تنها 11 نماینده از پارلمان‌های ایتالیا، بلژیک، اسپانیا، دانمارک، آمریکا و لیبریا در این گردهمایی شرکت کردند. این مجمع یک هیات اجرایی برای خود انتخاب کرد که فردریک پاسی به سمت دبیر کل آن انتخاب شد و سال بعد اولین کنفرانس بین‌المجالس با شرکت نمایندگان مجالس فرانسه، بریتانیا، بلژیک، دانمارک، آمریکا، مجارستان و لیبریا در پاریس آغاز به کار کرد.

فراهم نمودن امکان تجمع و ایجاد تماس میان نمایندگان مجالس جهان به منظور اتخاذ تدابیر و اقدامات مشترک، تلاش در جهت ایجاد و توسعه تشکیلات نمایندگی، بررسی مسائل مورد توجه و علاقه بین‌المللی و بیان نظرات خود پیرامون این مسائل به منظور انجام اقدامات لازم از سوی پارلمان‌ها و نمایندگان، پیشبرد صلح و همکاری بین‌المللی به ویژه با پشتیبانی از اهداف سازمان ملل و تلاش در راستای دفاع و ارتقای حقوق بشر به عنوان یک عامل اساسی در دموکراسی از جمله اهدافی بود که موسسان اتحادیه بین‌المجالس بر آن تاکید داشتند.

ارکان اتحادیه بین‌المجالس

1- کنفرانس بین‌المجالس: هیات‌های شرکت‌کننده در هر کنفرانس به نمایندگی از طرف هیات‌های شرکت‌کننده مطبوع با توجه به جمعیت کشور خود حق رای متفاوتی دارند. این هیات‌ها از احزاب مختلف در این کنفرانس‌ها شرکت می‌کنند و تا به حال مصوباتی در مورد خلع سلاح، توسعه و بهداشت، جمعیت، محیط زیست، حقوق زنان، استعمارزدایی و حقوق بشر داشته است. به طور متوسط تعداد 700 نمایندگی از کشورهای عضو در هر کنفرانس شرکت دارند و این کنفرانس‌ها طی سال‌های گذشته تقریبا در بیشتر کشورهای جهان برگزار شده که برای شرکت‌کنندگان فرصت‌های خاصی را به وجود آورده است.

2- شورای بین‌المجالس: شورای بین‌المجالس به عنوان رکن مدیریتی و سیاستگذار اتحادیه از مجموع دو عضو از هر کشور تشکیل می‌شود. شورا سالانه دو اجلاس عادی تشکیل می‌دهد که این اجلاسیه‌ها همزمان با برگزاری کنفرانس‌های بهاره و پاییزه بین‌المجالس تشکیل می‌شود که وظایفی چون تعیین محل اجلاس و زمان کنفرانس‌های بین‌المجالس و بررسی نتایج اجلاسیه‌ها، تاسیس کمیته‌های تخصصی، سازمان‌های ناظر بر اجلاس، حساب‌های مالی و انتخاب دبیر کل را به عهده دارد.

3- کمیسیون مطالعاتی: این کمیسیون موظف به تهیه گزارشات و پیش‌نویس قطعنامه‌هایی است که موضوع آن از طرف کنفرانس به شورا ارجاع شده باشد و شورا می‌تواند مطالعه و بررسی موضوع کار خود و تهیه گزارشات را به این کمیسیون محول کند. کمیسیون مسائل سیاسی، امنیت بین‌الملل و خلع سلاح، کمیسیون پارلمانی قضایی و حقوق بشر، بررسی مسائل اقتصادی و اجتماعی، آموزش علوم فرهنگ و محیط زیست از جمله کمیسیون‌های دائم اتحادیه بین‌المجالس است.

4- دبیرخانه: دبیرخانه رکن دائمی و اداری اتحادیه است که زیر نظر دبیر کل انجام وظیفه می‌کند و همانند تمام نهادهای بین‌المللی کارکنان دبیرخانه کارکنان بین‌المللی هستند و مسوولیت ملی ندارند. وظیفه اصلی دبیرخانه حفظ ارتباط مستمر با گروهای پارلمانی است.

نحوه کار کنفرانس بین‌المجالس

کنفرانس‌های بین‌المجالس عموما سالی دو بار و هر بار به مدت 6 روز در یکی از کشورهای عضو برگزار می‌شود. هر کنفرانس با توجه به شرایط و اوضاع بین‌المللی همواره دو موضوع مهم را در دستور کار خود قرار می‌دهد که این موضوعات به تناوب، به کار یکی از کمیسیون‌های چهارگانه مربوط می‌شود و موضوع دیگر پیرامون مسائل سیاسی و اقتصادی جهان است. در طی مدت شش روز کار کنفرانس هر هیات نمایندگی در چارچوب بحث عمومی پیرامون اوضاع سیاسی و اقتصادی جهان به مدت 10 دقیقه سخنرانی می‌کند.

در هر کنفرانس گروه‌های شرکت‌کننده می‌توانند، افزودن یک ماده الحاقی به دستور کار کنفرانس را درخواست نمایند که عنوان موضوع پیشنهادی از سوی گروه‌ها باید حداقل 30 روز قبل از گشایش کنفرانس به دبیرخانه اتحادیه بین‌المجالس در ژنو ارسال شده باشد. علاوه بر آن گروه‌های پارلمانی می‌توانند در رابطه با موضوعات مهم بین‌المللی که طی مدت 30 روز به گشایش کنفرانس و یا در خلال کار کنفرانس پیش می‌آید به کنفرانس پیشنهاد و ارائه نمایند تا این موضوعات تحت عنوان ماده الحاقی اضطراری مورد بحث قرار گیرد. نحوه رای‌گیری اعضا جز در موارد خاص علنی است و هر یک از گروه‌ها با توجه به یک جدول خاصی که در آنجا وجود دارد رای می‌دهد. هر هیات نمایندگی می‌تواند آرای خود را یا به صورت یک جا و یا بین اعضای خود تقسیم نماید. مثلا یک هیات می‌تواند آرای خود را به گونه‌ای تقسیم کند که تعدادی از اعضا دارای رای موافق، تعدادی ممتنع و تعدادی هم مخالف باشند.

طبق ماده 16 اساسنامه اتحادیه بین‌المجالس هر گروه پارلمانی حداقل دارای 10 رای می‌باشد. تعداد آرای اضافه نیز به تناسب جمعیت کشورها محاسبه می‌شود. بر این اساس از یک تا 5 میلیون نفر سکنه یک رای اضافی، از 5 تا 10 میلیون نفر دو رای اضافی، از 10 تا 20 میلیون نفر سکنه سه رای اضافی، از 20 تا 30 میلیون نفر چهار رای اضافی، از 30 تا 40 میلیون نفر پنج رای اضافی و از 40 تا 50 میلیون نفر سکنه شش رای اضافی به کشورها تعلق می‌گیرد.

اتحادیه بین‌المجالس به لحاظ قدمت و سابقه طولانی فعالیت همواره مبشر و مدافع تاسیس بسیاری از سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی بوده است که طی حیات اتحادیه به وجود آمده است. در مورد ارتباط اتحادیه با سازمان‌ها و مجامع بین‌المللی از جمله سازمان جهانی کار، کنفرانس صلح لاهه، دیوان بین‌المللی داوری و جامعه ملل باید با اطمینان گفت که اتحادیه بین‌المجالس در تاسیس آنها نقش به سزایی داشته است.

در جریان افتتاحیه کنفرانس‌های اتحادیه بین‌المجالس معمولا دبیر کل سازمان ملل متحد در کنفرانس حضور یافته و پیامی از سوی دبیر کل برای اعضای اتحادیه قرائت می‌کند. از سال 1979 اتحادیه بین‌المجالس با همکاری دبیر کل سازمان ملل متحد هر ساله در جریان برگزاری اجلاسیه‌های مجمع عمومی سازمان ملل متحد به برگزاری یک گردهمایی از نمایندگان مجالس گروه‌های پارلمانی که همراه مقامات عالیرتبه کشورهای عضو سازمان ملل جهت شرکت در مجمع عمومی سازمان در نیویورک حضور دارند در محل سازمان ملل اقدام می‌کند. وجود دفتر ارتباطی میان اتحادیه بین‌المجالس و سازمان ملل در نیویورک که در سال 1988 گشایش یافته همواره پشتیبانی اداری لازم را برای حضور قوی‌تر در سازمان ملل فراهم آورده است. در سال 1995 شورای بین‌المجالس جلسه ویژه‌ای در خلال اجلاس مجمع عمومی به مناسبت پنجاهمین سالگرد سازمان ملل برگزار کرد که در آن نمایندگان مجالس شرکت‌کننده چالش‌های پیش روی جامعه بین‌المللی را طی بیانیه‌ای برای همکاری بین‌المللی در آستانه ورود به قرن 21 اعلام داشتند.

تعداد کنفرانس‌های برگزار شده

از بدو تاسیس اتحادیه بین‌المجالس در سال 1889 تاکنون مجموعا 108 کنفرانس در کشورهای عضو برگزار شده که اولین کنفرانس در سال 1889 و آخرین آن در اکتبر 2007 در کشور سوئیس برگزار شد.

از تعداد کل اجلاس‌های برگزار شده حدود 65 کنفرانس در حوزه اروپا، 16 کنفرانس در حوزه آمریکا، آمریکای لاتین و آمریکای شمالی، 20 کنفرانس در حوزه آسیا و اقیانوسیه و چندین کنفرانس در حوزه آفریقا برگزار شده است.

ایران نیز در سال 1966 میزبان پنجاه و پنجمین کنفرانس این اتحادیه بود.