دوم خرداد ایرانی و تحرکات مدنی عربی

سیدعلی موسوی‌خلخالی
دوم خرداد 1376 به اعتقاد بسیار از تحلیلگران خاورمیانه یکی از مهترین وقایع تاریخی این منطقه محسوب می‌شود.
محمدحسین هیکل، روزنامه‌نگار مشهور مصری جنبش اصلاحات دوم خرداد را روز بیداری ایرانیان و متعاقب آن مسلمانان ستمدیده عرب دانست و احمد ماهر، وزیر امور خارجه سابق مصر نیز آن را آزمونی سخت برای انتخاب آینده‌ای روشن توصیف کرد.
اما واقعه دوم خرداد و رای این توصیف‌‌ها و اظهار نظرها واقعیت‌‌های تازه‌ای را نیز نمایان ساخت. به عبارت دیگر واقعه دوم خرداد با وجود اینکه در ایران و در میان بسیاری از ملت‌‌های منطقه شادی‌آفرین شد، اما برای دولتمردان عرب ترس و وحشت را ایجاد کرد.
در تایید این حرف می‌توان به سخنان سفیر امارات متحده عربی در زمان انتخاب محمود احمدی‌نژاد با شبکه الجزیره اشاره کرد. وی در آن مصاحبه در پاسخ به نگرانی‌‌های ایجاد شده به سر انتخاب محمود احمدی‌نژاد گفت: نباید اینگونه تصور کنید. دوران آقای خاتمی ‌دوران تلخ و تحریک‌کننده‌ای برای ما بود. گرچه به مرور زمان گفته‌‌های سفیر امارات را نقص کرد، اما به وضوح نشان می‌داد دولت‌‌های عرب، دولت‌‌های اقتدارگرای غربی تا چه اندازه از وجود اصلاحات در ایران بیمناک‌اند.
با انتخاب محمد خاتمی ‌به عنوان رئیس‌جمهوری ایران در دوم خرداد 1376 نگرانی عمده در میان کشورهای عرب بروز کرد. نخستین نگرانی در میان دولتمردان عرب ایجاد شد. امرای عرب از این موضوع وحشت داشتند که واقعه دوم خرداد که یک اتفاق دموکراتیک در خاورمیانه محسوب می‌شد، این فرصت را بیابد که در کشورهای بسته آنها نیز تکرار شود. بسیار واضح بود که دوم خرداد در میان مردم کشورهای عربی همانند انفجار یک بمب پرصدا بود و تمام آنها را برای تکرار حماسه‌ای چنین تشویق و تحریک کرد.
هاشم صالح، روزنامه‌نگار مشهور روزنامه الشرق‌الاوسط در همان دوران حماسه دوم خرداد 76 در مقاله‌ای در این‌باره نوشت: پس از انتخاب محمد خاتمی‌ به عنوان رئیس‌جمهوری ایران، حسرتی در میان مردم کشورهای عربی به وجود آورده است. اکنون دیگر مردم مصر همانند سابق احساس یاس و ناامیدی نمی‌کنند. الگوی دوم خرداد اکنون برای مردم مصر الگویی مناسب و مملوس است. آنها می‌توانند به فکر آینده‌ای بهتر برای رجالی از دیکتاتوری حسنی‌ مبارک رئیس‌جمهوری مصر باشند.
تحلیل ‌‌هاشم صالح چندان بی‌ربط نیز نبود. جنبش اخوان‌المسلمین در بحبوحه انتخابات پارلمانی مصر اعلام کرد، ما نماینده ملت مصریم، ما نیز می‌خواهیم همانند دوم خرداد ایران حماسه‌ساز شویم. این جنبش با همین اندیشه در انتخابات پارلمانی مصر توانست 178 کرسی پارلمان را از آن خود کند.
اتفاقی که وحشت و نگرانی حزب میهنی، حزب حکم مصر را به دنبال داشت و آنها را درصدد اتخاذ تدابیر تازه‌ای برای حفظ جایگاه حکومتی‌شان انداخت.
«حسون القریشی» یکی از نمایندگان پارلمان از حزب میهنی درباره انتخابات پارلمانی مصر گفت: نباید می‌گذاشتیم جنبش اصلاحات ایران چنین بی محابا راه به خاک مصر بگشاید. وی در مصاحبه‌ای با روزنامه الاهرام به تاریخ 8 ژانویه 2000 گفت: بزرگ‌ترین مشکل ما این است که ملت مصر خود را به ملت ایران نزدیک می‌دانند. اگر این نزدیکی نبود اخوان‌المسلین هیچ گاه نمی‌توانست به پیروزی قلطع در انتخابات پارلمانی مصر دستی یابد.
این نگرانی تنها محدود به مصر نبود. مردم دیگر کشورهای عربی نیز از به وجود آمدن چنین جنبشی در خاک خود هراسان شده بودند. پس از انتخابات دوم خرداد در ایران، دولت عربستان با فشارهای به وجود آمده درونی و به اجبار آشتی با واقعیت، برای نخستین بار محدودیت‌‌های سفر اتباع شیعه عربستانی به ایران را کاهش داد. شهروندان عربستانی برای نخستین بار از آزادی سخن گفتند و گاه و بی‌گاه ایران را الگوی مناسب خود برای رسیدن به آزادی معرفی می‌کردند.
به اعتقاد بسیاری از کارشناسان سیاسی عرب، واژه اصلاحات که در عربی نیز با همین عنوان مورد استفاده است، برای نخستین بار به صورت جدی از ایران به کشورهای عربی منتقل شد.
تمام شبکه‌‌های عربی و روزنامه‌‌های عرب پس از انتخابات دوم خرداد ایران لحظه به لحظه تحولات ایران را برای مردمشان مخابره می‌کردند و هر آنچه در ایران رخ می‌داد را برای مردمشان گزارش می‌دادند.
«احمد الانندی» روزنامه‌نگار روزنامه الشرق‌الاوسط در این باره معتقد است، واژه اصلاحات که سال‌‌ها در میان اعراب رنگ باخته بود، برای نخستین بار پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران در سال 1997 در میان اعراب زنده شد، اما نکته عجیب آن است که به اندازه‌ای این جنبش مدنی در میان مردم عرب طنین‌انداز شد که آنها نیز تمام تحرکات سیاسی خود را با نام جنبش اصلاحات معرفی کردند.
این گفته عالم شیعه عربستانی برجسته است. او گفت: اصلاحات از ایران آغاز شد و تا قلب دنیای عرب امتداد یافت.