جایگاه رفیع ایران در فناورى هسته‌اى

* به مناسبت امروز (۲۰ فروردین) که روز ملى فناورى هسته اى در ایران است به عنوان یکى از مدیران علمى و دست اندرکار فعالیت هاى هسته اى کشور، بگویید ارزیابى تان از جایگاه علمى ایران در این رشته چیست؟

** ابتدا ۲۰ فروردین را به حضور ملت شریف ایران تبریک عرض مى کنم که روزى براى نکوداشت فعالیت هاى علمى و صنعتى هسته اى کشور است و ان شاءالله بتوانیم هر روز قدم هاى مثبت و بزرگترى در این زمینه برداریم. فعالیت هاى عمده اى که در رابطه با چرخه سوخت هسته اى در سال هاى گذشته آغاز شد و موفقیت هاى بسیار چشمگیرى که به دست آمد، ایران را در زمینه فناورى هسته اى در جایگاهى قرار داده که غالباً در پروژه هاى بزرگ مقام هاى بالایى در رده جهانى کسب کرده است، چرخه سوخت یک سرى فعالیت هاى مهندسى است که از اکتشاف و استخراج اورانیوم آغاز مى شود، تبدیل اورانیوم به ترکیبات، غنى‌سازى و ساخت سوخت هسته اى و استفاده در رآکتور براى تولید انرژى و پس از آن استفاده از سوخت مصرف شده براى جداسازى مواد باقى مانده اورانیوم و پلوتونیوم و استفاده مجدد از آنها در رآکتور و در نهایت پسماند دارى دیگر مراحل این چرخه است که این مسیرى بسیار پیچیده، صنعتى و برخوردار از علم و فن بسیار بالاست. خوشبختانه در سال هاى اخیر ما توانستیم با استفاده از علم و تجربه و بهره از انرژى بالایى که در محققین جوان ما وجود دارد و تجربه پرسنل سازمان انرژى اتمى، فعالیت هاى عمده اى انجام دهیم براى مثال در پروژه تولید کیک زرد در معدن بندرعباس فعالیت هاى جالب و قابل توجهى داریم، در معدن ساغند استخراج اورانیوم صورت مى گیرد.

* کیک زرد هم که خوراک مرکز UCF اصفهان براى تولید گاز UF6 به عنوان ماده مورد نیاز براى غنى‌سازى است؟

** بله در حقیقت کیک زرد خوراک UCF اصفهان است ولى ظرفیت مرکز UCF فراتر از معادن موجود ماست. امسال کار بزرگى در محل ساغند براى حفر چاه هاى بسیار عمیق براى دستیابى به مواد رادیو اکتیو صورت گرفته است. در UCF اصفهان هم کارهاى مهمى صورت گرفته، مى دانید ما مقام هفتم را در دنیا در این خصوص داریم، کشورهاى بزرگى مانند آمریکا، روسیه، چین، انگلیس و فرانسه دست اندرکار تولید UF6 هستند و براساس مدارک مستدل آژانس اتمى و انجمن جهانى هسته اى که در سایت هاى اینترنتى هم آمده نام ایران به عنوان کشورى نادر به لحاظ تولید UF6 مى درخشد، مقام هفتم در دنیا در این خصوص مقام و جایگاه کمى نیست.

* یعنى فقط ۷ کشور در دنیا از این توانایى برخوردارند؟

** از نظر تولید UF6 ایران هفتمین کشور است، البته به لحاظ زمان بندى هشتمین کشورى هستیم که به این مهم دست یافته ایم، اما اگر میزان تولید را معیار قرار دهیم هفتمین کشور هستیم. از طریق این پروژه صنعت هسته اى در کشور ما پیاده شده، تکمیل و بهره بردارى پروژه UCF نقطه عطف مهمى در صنعت هسته اى کشور بود که باعث شد جرأت پیدا کنیم براى برداشتن گام هاى بعدى. در حوزه غنى‌سازى باز در رده هاى بالاى دنیا قرار داریم و تقریباً پنجمین کشور هستیم در ارتباط با غنى‌سازى که صنعتى فوق العاده پیچیده است.

مى دانید که در غنى‌سازى به هم پیوستگى مهم است، همین که یک لوله بتواند ۶۴ هزار دور در دقیقه به دور خود بچرخد در حالى که هیچ اتصالى هم از بالا و پائین ندارد و تأمین برق و مکانیک و متالوژى و مواد اولیه لازم، هرکدام خود یک صنعت در حد بالاست و اهمیت خاص دارد، نمى گویم مراحل دیگر مثل استخراج پیچیده نیست و یا تولید کیک زرد ولى بعضى مراحل تخصصى تر بوده و کار بالاترى مى طلبند، از جمله UCF و غنى‌سازى.

* که الآن به نظر شما و کارشناسان سازمان انرژى اتمى در کشور نسبت به آنها اشراف کامل وجود دارد؟

** بله در حال حاضر از اشراف کامل به این مراحل برخوردار هستیم، الآن ما تن هاى بالاى UF6 تولید کرده ایم و هیچ مشکلى نیست و آژانس اتمى هم مى داند و اینها را دیده است، بر ساخت قرص و میله سوخت هسته اى هم مسلط هستیم و ایران جزو کشورهاى موفق و برخوردار از این توانایى است. در کنار این کارها نیروگاه اتمى بوشهر به پیشرفت شایان رسیده و بسیار نزدیک به مرحله راه اندازى است، مجتمع آب سنگین و رآکتور ۴۰ مگاوات کنار آن در اراک را هم داریم که کارهایش به خوبى پیش رفته، طراحى و کار رآکتور ۳۶۰ مگاواتى هم آغاز شده است. قسمت آخر چرخه سوخت هسته اى مرحله پسمانددارى است. در این بخش هم اقدامات خوبى صورت گرفته، چون بدون پسمانددارى امکان فعالیت کامل و سالم وجود ندارد، از این رو محل هاى نگهدارى پسماندها مورد بررسى قرار گرفته و از نظر صنعتى هم همکارى ها در این خصوص با آژانس ادامه خواهد داشت.

* آقاى دکتر چرا فناورى هسته اى را یک توانمندى استراتژیک مى نامند؟ گفته مى شود این فناورى در مسیر توسعه عاملى شتاب دهنده است به لحاظ علمى این تأثیر و شتاب چگونه و در چه ابعادى روى مى دهد؟

** صنعت هسته اى صنعتى مادر و بزرگ و موجب شکوفایى دیگر صنایع است، همه تخصص ها از شیمى گرفته تا متالوژى و مواد، مکانیک، برق، الکترونیک و کامپیوتر، فیزیک، شیمى و عمران در آن وجود دارد. مهندسینى که در صنعت هسته اى فعالند باید متخصص و متبحر و جزو بهترین ها باشند. در پروژه UCF ما با ۲۰۰ کارخانه سروکار داشتیم که مشارکت در این پروژه کیفیت کار آنها را افزایش داد، پس صنعت هسته اى شکوفایى صنایع دیگر را در پى دارد و هر کشورى که در صنایع هسته اى گام برمى دارد در دیگر صنایع هم پیشرفت مى کند، مایلم براى شما کشور کره جنوبى را مثال بزنم که ۵۰ درصد برق این کشور از نیروگاه هاى هسته اى تأمین مى شود، یک گرم اورانیوم هم در کره جنوبى وجود ندارد، نفت هم ندارد و مواد اولیه آنجا وارداتى است، اما کره جنوبى سرمایه گذارى بسیار بزرگ در صنایع هسته اى از قبیل نیروگاه ها، تولید سوخت و تبدیل اورانیوم کرده و آنها را توسعه داده است، همزمان با صنعت هسته اى این کشور در صنایع دیگر مثل ذوب آهن، مهندسى عمران، برق و دیگر رشته ها پیشرفت کرده است. علاوه بر اینها تولید انرژى هسته اى بدون تولید گازهاى گلخانه اى صورت مى گیرد، از نیروگاه هاى معمولى میلیون ها تن CO2 و SO2 و غیره در هوا پخش مى شود اما در نیروگاه هسته اى چنین نیست، حتى اورانیوم و پلوتونیومى که در آن ایجاد مى شود مجدداً بازگشته و در صنعت استفاده مى شود، براى همین به آن صنعت چرخه اى یا چرخه سوخت مى گویند، این مسئله در صنایع دیگر وجود ندارد، با این اوصاف روشن است که کار در این زمینه بسیار پیچیده بزرگ، کاملاً فنى و مهندسى و البته مقرون به صرفه، موجب شکوفایى دیگر صنایع و غیر آلاینده است.

* از دیگر حوزه هاى تأثیر فناورى هسته اى کشاورزى و پزشکى است، این تأثیرات به چه صورت بوده و در کشور ما پیشرفت در زمینه کشاورزى و پزشکى هسته اى در چه مرحله اى است؟

** فناورى هسته اى در کشاورزى، پزشکى و صنعت هر کشورى جایگاه دارد، یعنى علاوه بر تولید انرژى این حوزه ها را بشدت متأثر مى سازد، تحولى که در ۲۰ سال گذشته در استفاده از فناورى هسته اى در پزشکى، صنعت و کشاورزى انجام پذیرفته است هیچ مشابهى در میان دیگر صنایع ندارد.

* پس، از توضیحات شما درباره کشاورزى متأثر از فناورى هسته اى شروع کنیم.

** در رابطه با کشاورزى براى بالا بردن کیفیت و کمیت مواد غذایى و تولیدات کشاورزى همچون گندم، جو، سویا، پنبه، کتان و... فناورى هسته اى جایگاه ویژه دارد، مثلاً اگر گندم و برنج و جو را پرتودهى کنیم مى توانیم آنها را براى مدت طولانى نگه داشته یا حتى با ایجاد جهش و متاسیون در آنها با کشت دوباره به محصولاتى بسیار بیشتر و مرغوب تر برسیم. ما مى توانیم با پرتودهى دانه هاى گندم و جو ـ که در کشورمان بیشتر به صورت دیم کاشته مى شوند ـ را درشت تر و بهتر کنیم یا در نگهدارى بیشتر مواد غذایى از پرتودهى استفاده کنیم، الآن کشورهاى زیادى مجوز پرتودهى براى نگهدارى طولانى مدت مواد غذایى را گرفته اند، محصولاتى مانند پیاز و سیب زمینى با این روش مدت طولانى نگهدارى مى شوند.

* مجوزها از کجا اخذ مى شود؟

** از نظام هاى ایمنى مواد غذایى کشورها، سازمان هایى مانند فائو یا آژانس اتمى هم در این زمینه فعالیت زیادى دارند و با کشورها همکارى نزدیک مى کنند.

* در این دسته از کاربرى‌هاى فناورى هسته‌اى ایران در چه مرحله اى قرار دارد؟

** در زمینه تحقیقات و پژوهش در کشاورزى هسته اى قدم هاى بزرگى برداشته ایم. در پژوهشگاه هسته اى کشور همکارى هاى زیادى با سازمان تحقیقات جهاد کشاورزى داریم و کارهاى عمده اى انجام داده ایم و بخش وسیعى از فعالیت این دو مرکز پژوهشى معطوف به برنامه هایى در این حوزه است.

* قبل از پرداختن به موضوع پزشکى هسته اى تأثیر صنعت از فناورى هسته اى را توضیح دهید.

** امروزه صنعت، بدون ارتباط با صنعت هسته اى در دنیا دیگر صنعت نیست. یعنى تمام صنایع کشورها به نوعى وابسته به فناورى هسته اى هستند. کارخانه هایى مثل ذوب آهن، کاغذ سازى، تولید سیمان یا سیلو سازى و غیره همه به شکلى از رادیو ایزوتوپ ها استفاده مى کنند. پیدا کردن حفره ها در لوله هاى نفت و گاز با رادیو ایزوتوپ ها انجام مى شود، همین طور پیدا کردن شکستگى ها در بدنه هواپیما و خودروها و صدها کاربرد دیگر وجود دارد به گونه اى که صنعت جدا از فناورى هسته اى را دیگر نمى توان صنعت پویا محسوب کرد.

* بنابراین فناورى هسته اى پشتیبان صنایع دیگر در تولید محصولات داراى کیفیت مطلوب است؟

** بله، دقیقاً همین طور است. ضمن این که فناورى هسته اى هم مولود و هم باعث توسعه علم و فناورى هاى دیگر در یک کشور است.

* آیا در ایران صنعت هسته اى به مرحله پشتیبانى از دیگر صنایع رسیده است؟

** اگر بگویم چنین است، اصلاً اغراق نیست، امروز ما در ایران رادیو ایزو توپ ها را تولید مى کنیم و صنعت ما از آنها بهره مند است، مثلاً لوله هاى گاز و نفت در سراسر کشور با همکارى پرسنل سازمان انرژى اتمى با کارکنان شرکت نفت ترمیم و کنترل مى شوند. ذوب آهن، کاغذ سازى، کارخانه هاى چوب و غیره هر کدام به شکلى براى بالابردن کیفیت محصولات خود از توانمندى هسته اى استفاده مى کنند. تجهیزات پزشکى را هم ما و هم دیگر کشورها با پرتو دهى ضد عفونى مى کنیم. نکته جالب این که اگر تجهیزات پزشکى را توسط پرتو هاى گاما پرتودهى و ضد عفونى کنیم تا وقتى در بسته ها باز نشده حتى تا مدت بى نهایت مى توانیم آنها را در حالت ضد عفونى حفظ کنیم، در حالى که مواد شیمیایى ضد عفونى کننده خاصیت ماندگارى کمى دارند، على ایحال مى توان گفت صنعت در همه جا وامدار فناورى هسته اى است.

* اما پزشکى هسته اى یکى دیگر از حوزه هاى تأثیر و کاربردهاى فناورى هسته اى است، در این خصوص در ایران چه اقداماتى صورت مى گیرد؟

** استفاده از رادیو ایزوتوپ ها جایگاه بسیار رفیعى در پزشکى پیدا کرده به صورتى که شناسایى بعضى از بیمارى ها و درمان آنها بدون استفاده از رادیو ایزوتوپ ها امکان پذیر نیست، شناسایى انواع و اقسام بیمارى هاى سرطانى در اعماق بدن، پوکى استخوان و ناراحتى هاى قلبى و دیگر موارد همه توسط رادیو ایزوتوپ ها انجام مى گیرد که این رادیو ایزوتوپ ها در رآکتور هسته اى با استفاده از اورانیوم به دست مى آید. اورانیوم نعمتى است که از سوى خداوند اعطا شده است، ممکن است همه فلز ها به نوعى در همه صنایع قابل استفاده باشند ولى تنها استفاده اورانیوم تولید انرژى در رآکتورهاى تحقیقاتى یا رآکتورهاى قدرت براى تولید برق است.

رادیو ایزوتوپ ها که در این فرآیند تولید مى شوند چنان بهره اى به علم پزشکى رسانده اند که امروزه پزشکى هسته اى یک شاخه بسیار بزرگ از علم پزشکى شده است. یکى از مهم ترین رادیو داروهایى که در سراسر دنیا مورد استفاده قرار مى گیرد و ۸۰ تا ۸۵ درصد بیمارى هاى سرطانى و پوکى استخوان و امراض قلبى به وسیله آن شناخته مى شود یک رادیو داروى ارزشمند به نام تکنسیوم ۹۹ است، در حال حاضر در دنیا هر روز ۴۰ تا ۵۰ هزار بیمار براى شناسایى بیماریشان از این رادیو دارو استفاده مى کنند. در کشور ما هم ۱۰ هزار نفر در هفته از این رادیو دارو در مراکز پزشکى هسته اى استفاده مى کنند. با افتخار مى گویم این رادیو دارو در سازمان انرژى اتمى و در پژوهشگاه علوم و فنون هسته اى تولید مى شود. حدود ۸ ماه پیش این رادیودارو را با هزینه بالا از خارج وارد مى کردیم، اما حالا با استفاده از رآکتور تحقیقاتى تهران و کار ۶ روز در هفته این رآکتور، داروى فوق راتهیه مى کنیم. رآکتور تهران فقط یک روز در هفته استراحت مى کند در حالى که ۴۰ سال هم عمر دارد و در شش یا هفت ماه گذشته معادل ۴۰ سال گذشته خود کار کرده است. این رادیو دارو بسیار مهم به وسیله پژوهشگران ارزشمند ما تولید و به بیمارستان هاى کشور داده مى شود. داروى بسیار مهم دیگر ید ۱۳۱ است که براى درمان تیروئید کاربرد دارد و ما آن را هم تولید مى کنیم، رادیو داروهاى دیگرى مثل گالیم ۶۷ و تالیم ۲۰۱ و چند داروى دیگر در شتاب دهنده، کرج تولید مى شوند، تحقیقات ما درباره رادیوداروها وسیع است و تا خردادماه، تعدادى از آنها وارد مرحله تولید صنعتى مى شوند.

* رادیو داروهایى که نام بردید در مرحله تولیدصنعتى قرار دارند؟

** بله، ما بیشتر از میزانى که رادیو دارو از خارج وارد مى شد، رادیو دارو هاى مهم را تولید کرده و در اختیار مراکز درمانى قرار داده ایم و این روند در حال انجام است.

یک کار دیگر پژوهشگاه هسته اى سازمان انرژى اتمى ارائه خدمات است مثلاً آنالیز خون بیمارانى که با سرب و فلزات سنگین آلوده هستند، آنالیز مواد یا محیط که به سفارش بیرون انجام و خدمات انجام مى شود.

* فعالیت هاى پژوهشگاه علوم وفنون هسته اى که مدیریت آن را برعهده دارید در چه محورهایى دسته بندى مى شود؟

** فعالیت هاى ما در پژوهشگاه هسته اى سه محور دارد که عبارتند از:

۱- تحقیقات بنیادى و کاربردى هسته اى

۲- تولید رادیو ایزوتوپ ها و رادیو داروها و کیت هاى مربوط

۳- ارائه خدمات همچون پرتودهى و انواع آنالیزها به سفارش متقاضیان.

* به نظر شما در بحث فناورى هسته اى چرا گفته مى شود تولید سوخت بسیار مهم است اصرار ایران بر ساخت سوخت را برخى داراى دلایل سیاسى مى دانند. به لحاظ فنى و تکنولوژیک تولید سوخت چه مزیتى دارد؟

** جنبه فنى آن بسیار مهم است سوخت رآکتورهاى هسته اى باید تا بیش از ۹۹ درصد خالص باشد در صورتى که نفت و زغال مى توانند ناخالص هم باشند، بنابراین کل کار استخراج و تولید سوخت باید با کیفیتى باشد که خلوص اورانیوم بالاى ۹۰ درصد باشد، پس کار فنى بسیار مهم و حساس است. به لحاظ سیاسى هم به هرحال کشورهاى بزرگ دوست ندارند ما صاحب این صنعت باشیم آن هم در حد کامل، چون صنعتى استراتژیک و بزرگ است، به جز مسائل نظامى که خارج از اهداف و مباحث ماست، صنعت هسته اى، پویا و ارزشمند است و قطعاً کشورهاى بزرگ نمى خواهند ما در این راه قدم برداریم، اما ما به پشتوانه مردم بزرگ ایران و مسئولین محترم و دانشمندان باانگیزه خود تصمیم گرفته و به توفیق رسیده ایم.

* آقاى قنادى مراغه این گزاره سیاسى که کشور برخوردار از منابع فسیلى نباید سراغ دانش و فناورى هسته اى برود در ارزیابى علمى و فنى چه نمره اى مى گیرد؟

** نمره صفر! چون از نفت، گاز و بنزین مى توان براى مواد پتروشیمى استفاده بهینه کرد و اینها تنها یک مصرف ساده ندارند، در ثانى این منابع که ابدى نیستند، چطور خود آمریکا که دارنده بیشترین نفت جهان است یا روسیه که بیشترین گاز را دارد و انگلیس که زغال سنگ فراوان دارد و چین که داراى منابع بسیار است به طرف تولید برق هسته اى رفته اند این را هم قبلاً گفتم که اورانیوم جز تولید برق مصرف دیگرى ندارد و در کنار آن رادیو ایزوتوپ ها را داریم و رادیو داروها و پرتودهى را، لذا فناورى هسته اى فقط انرژى آن نیست.

* ایران در حرکت هسته اى خود ابعاد مختلف نیروگاه، تولید سوخت، آب سنگین، استفاده هاى کشاورزى و پزشکى را تجربه کرده است. بعضى مى پرسند، حرکت در تمام این مسیرها به چه علت بوده است؟

** وقتى کارهایمان را آغاز کردیم به علت تحریم و فشارها معلوم نبود در کدام رشته ها موفق مى شویم، البته حال در همه آنها به توفیق هاى مهم رسیده ایم. در ثانى کشورهاى زیادى چنین عمل کرده اند، ما غنى‌سازى را براى نیروگاه هاى هسته اى نیاز داریم، آب سنگین براى رآکتور اراک است که فقط تولید رادیوایزوتوپ خواهد کرد و براى این رآکتور باید آب سنگین داشته باشیم، چه کسى گفته نباید همه راه ها را مى رفتیم اینها لازم و ملزوم یکدیگر هستند که شکر خدا به نتایج مطلوب هم رسیده ایم. در جایى که موفق هستیم چرا نباید کار کنیم.

* عمده تحولات هسته اى ایران در دوره تحریم هاى بین المللى بوده است، شما حتماً خاطراتى از دست و پنجه نرم کردن خود و همکارانتان با تحریم را دارید، اگر بخواهید خاطره اى نقل کنید کدام است؟

** در پروژه UCF از هیچگونه کمک و دانش فنى خارجى استفاده نکردیم. دانش فنى را پژوهشگران خودمان پیاده و بهره بردارى کردند و مشکلى هم براى تأمین تجهیزات نداشتیم. اگرچه تحریم بودیم و آمریکا و انگلیس و فرانسه و هیچ کشورى چیزى به ما نمى فروختند حتى چین هم که مى خواست مرکز UCF را راه اندازى کند این کار را نکرد. در غنى‌سازى هم قطعات را خودمان ساختیم، اخبارى هم که ان شاءالله از سوى مسئولین و آقاى رئیس جمهور اعلام شده و خواهدشد در همین کشور انجام پذیرفته و رخ داده است، چون کسى در دنیا به ما چیزى نمى دهد. اما موفقیت هاى ما در دوره تحریم حاصل شده است. درباره تولید داروها هم ما پشت قضیه را گرفته بودیم اما نه تنها تجهیزات بلکه خود داروها را براى بیماران ما ندادند، در دوره اى داروها را تحریم کردند و من یادم است بیماران سرطانى ما براى سه هفته بدون دارو ماندند.

این تحریم ها بود که کار ما در UCF، غنى‌سازى و تولید دارو و دیگر فعالیت ها را سرعت بخشید، نمى گویم تحریم نعمت است ولى تحریم باعث شد ما کارهاى زیادى انجام دهیم و ثابت شد که ایرانى اگر بخواهد، مى تواند.

* آقاى دکتر معیار و میزان علمى و تخصصى فعالیت صلح آمیز هسته اى از غیر آن چیست و باوجود اعمال فشارهاى غرب مسیر آینده هسته اى کشور را چگونه مى بینید؟

** درست است که غنى‌سازى اگر به ۹۳ درصد برسد (کارى که کشورهاى برخوردار از سلاح هسته اى مى کنند) مرحله اى است که امکان استفاده غیر صلح آمیز از آن وجود دارد، اما اگر فعالیت ها مانند ایران زیر نظر مستقیم آژانس اتمى بوده و اجازه و خواست غنى‌سازى بالاى ۴‎/۵ درصد وجود نداشته باشد، بزرگترین معیار صلح آمیز بودن اقدامات وجود دارد. مسئولین کشور ما گفته اند و با کار با آژانس ثابت کرده اند که اقدامات ما در مسیر فناورى صلح آمیز هسته اى قرار دارد، ما اهداف خود را شفاف اعلام و فعالیت هایمان در معرض دید آژانس است.

اما در مورد مسیر و چشم انداز روبه رو باید بگویم على رغم همه تحریم ها و فشارهاى غیرقانونى به ایران قطعاً ما پیشرفت هاى زیاد در تولید رادیوداروها، کشاورزى هسته اى، پرتودهى، ارائه خدمات و آنالیز مواد خواهیم داشت که شکى در آن نیست.

در رابطه با سوخت نیروگاه ها ما توفیقات بزرگ به دست آورده وارد مرحله صنعتى شده و چشم انداز روشنى داریم، چند سال پیش مى گفتیم اگر چند گرم UF6 داشتیم چقدر عالى بود، الآن شما چندین تن UF6 دارید که در سایت UCF تولید شده است، یعنى ابعاد کار دیگر صنعتى است و قابل جلوگیرى نیست.

به نظر من اگرچه برخى کشورهاى غربى اعمال فشار مى کنند، اما کشورى مثل ایران با این قابلیت ها مسیر خود را طى خواهدکرد.

* فکر مى کنید نتایج توفیقات هسته اى و جایگاه علمى ایران در این زمینه در زندگى مردم ملموس شده یا درآستانه این مرحله قرار داریم؟

** مردم ما آگاهند، وقتى یک نیروگاه معمولى و فسیلى با نیروگاه هسته اى مقایسه شود از نظر اقتصادى یا تولید گازهاى خطرناک و تأثیر بر شکوفایى صنایع، مردم به قضاوت درست مى رسند یا این که یک فرد سرطانى وقتى ازداروى تولیدشده توسط پژوهشگران هموطنش استفاده مى کند رضایت خود، اطرافیان و تیم پزشکى را احساس مى کند، مردم ما نتایج را مى بینند و در آینده ان شاءالله دستاوردهاى ملموس دیگر را هم خواهند دید. من مطمئن هستم همانطور که ما در تولید سوخت هسته اى موفق بودیم در زمینه نیروگاه و ساخت رآکتور هسته اى و تولید رادیوداروها و کشاورزى و صنعت در فناورى هسته اى موفق تر هم خواهیم بود، چون کسانى که در تحقیقات و تولید نیمه صنعتى محصولات و صنعتى آنها موفق بوده اند در ادامه مسیر هم موفق خواهند بود. مطمئن هستم که مسیر آینده روشن است.