رخداد ناگزیر

* سازمان همکاریهای شانگهای یا دقیق تر بگوییم «شانگهای 5» پس از فروپاشی شوروی از سوی غرب به چشم تلاشی جایگزین در خلا پیمان امنیتی ورشو تحلیل می شد. اما امروز که از این سازمان به عنوان یک سازمان همکاری بین دولتی، امنیتی و اقتصادی نام برده می شود و قیاس اولیه مع الفارق شده، غرب و بویژه آمریکا هنوز از هژمونی و رشد روزافزون این سازمان هراسان است. موقعیت کنونی این سازمان را به لحاظ ساختار در چه رده و دسته ای قرار می دهید؟

** سازمان شانگهای در آغاز برای حل و فصل مسایل مرزی و پیگیری امور امنیتی شکل گرفت و بتدریج با رشد آن برخی اهداف دیگر به مسایل امنیتی داخلی پیوست که اصلی ترین آن مسایل اقتصادی بود.

بسیاری از تحلیلگران ارزیابی می کردند که این ساختار، محملی خواهد بود تا مواضع دو بلوک شرقی (چین و روسیه) را در برابر آمریکا هماهنگ و هم بستر کند و این مسأله نگرانی جدی را در غرب بوجود آورد.

در عمل هم باید گفت، مسکو و پکن از این ظرفیت استفاده کرده اند، هر چند سازمان شانگهای اعلام کرده که قصد ندارد به سازمانی نظامی مشابه پیمان ورشو یا ساختاری در مقابل ناتو تبدیل شود، اما همکاریهای آن در حوزه مسایل امنیتی از رفع اختلافهای مرزی بسیار فراتر رفته است و امضای توافقنامه منطقه ای «ساختار ضد تروریسم» در سال 2004 میان اعضای این سازمان برای مبارزه با تهدیدهای روزافزون تروریسم، جدایی طلبی، افراطی گری و البته مواد مخدر و برگزاری چندین مانور مشترک نظامی و همچنین انعقاد توافقنامه اقتصادی در سال 2003 و پذیرش تشکیل شورای مشترک بانکی، آن را به یک سازمان مؤثر بین‌المللی در شرق تبدیل کرده و امروز همه آن را یک سازمان امنیتی در سطح نظام بین الملل و با اهداف استراتژیک می دانند و برای غرب و آمریکا بسیار مشکل است که این ساختار را تدبیری در برابر سیاست گسترش ناتو به شرق نداند.

* آیا نگرانی آمریکا از پیوستن ایران به این سازمان به واسطه همین ظرفیت رو به رشد و استراتژیک آن است.

** عضویت ایران در سازمان شانگهای در عمل یک قدرت بزرگ دیگر منطقه را - که رویکردی ضد آمریکایی دارد- در کنار روسیه و چین قرار می دهد و جبهه ضد آمریکایی را در این سازمان بسیار برجسته می کند.

احتیاط روسیه و چین و تلاش آنها برای اجتناب از برانگیختن حساسیتها در این زمینه با نگاه به همین موقعیت است و برخی کشورها نگرانند همکاریهای داخلی در سایه تقابلهای بین‌المللی سخت تر شود.

* مخالفت علنی و صریحی از ناحیه روسیه و چین با عضویت ایران تاکنون مطرح نشده است و عضویت ایران به عنوان ناظر هم در اصل با پیشنهاد این دو کشور صورت گرفت!

** ارتقای عضویت ایران به عضو اصلی از سوی اعضای سازمان موضوعی است که با آن محتاطانه برخورد می شود و آنها اکراه دارند از اینکه غربیها مخالفتهای جدی با آن داشته باشند.

* عضویت در این سازمان از چه منظرهایی برای ایران حایز اهمیت است؟ تلاش ما برای عضویت، با نگاه به ماهیت بین‌المللی آن در ساختار سیاسی جهانی در اولویت است یا وجه اقتصادی آن؟

** عضویت در این سازمان از جنبه های مختلفی برای ما حایز اهمیت است. شانگهای بزرگترین سازمان منطقه ای است که ایران می تواند در آن حضور یابد و وجود دو عضو شورای امنیت با حق وتو امتیاز بزرگی است؛ زیرا موافقت نامه های امنیتی آن در صورت شمول تأثیر بسزایی در موقعیت ما خواهد داشت.

* البته این سازمان دارای یک پیمان دفاعی مشترک نیست!

** بله! اما این سازمان یک نظام نامه امنیتی مشترک دارد که امنیت اعضا را وابسته به هم تعریف می کند. بدیهی است تهدید هر یک از اعضای سازمان واکنش هم پیمانها را در پی دارد، اگر چه ملزم به حمایت نیستند، اما پیامدهای سیاسی تهدید علیه یک عضو این پیمان بسیار افزایش می یابد و این مؤثر است.

همچنین باید توجه داشت که سازمان شانگهای نگاه ویژه ای به مسأله انرژی و بازار آن دارد و برخی اعضای آن از بزرگترین متقاضیان انرژی در سالهای آینده به شمار می روند و ایران و روسیه به عنوان بزرگترین تولیدکننده در این زمینه در این سازمان هستند.

طرح ایجاد باشگاه مشترک انرژی هم بستر مناسبی برای سازماندهی اعضا است که در صورت تحقق، معادلات جدیدی را رقم خواهد زد. به طور طبیعی اعضا نباید و نمی توانند در برابر جذب ایران بی تفاوت بمانند. در حقیقت، عضویت ایران، موضوعی نیست که قابل چشمپوشی به نظر برسد بنابراین می توان گفت حضور ما دیر یا زود در این سازمان کامل خواهد شد.

* حضور ما در این سازمان به لحاظ سیاسی و اقتصادی تا چه حد مهم است؟

** بی تردید اقتصاد ایران هم به لحاظ انرژی و هم بازار آن بویژه آنکه مشکلات با غرب روابط اقتصادی ما را با چین و روسیه بسیار گسترش داده، برای آنها بسیار حایز اهمیت است، همان گونه که برای ما مهم است.

اما شاید آنچه بیشتر برای آنها اهمیت دارد؛ افزایش وزنی است که عضویت ایران به سازمان شانگهای به آن چهره سیاسی می بخشد و چنانچه چالشهای چین و روسیه با غرب افزایش یابد، این - وضعیت در مورد روسیه مشهود است- حضور ایران، ابزارهای قدرتمندتری را در اختیار اعضا قرار می دهد.

افزون بر این، باید گفت حضور ایران در شانگهای موانع را در برابر گسترش ناتو به لحاظ سیاسی افزایش خواهد داد.

* هر یک از اعضای پیمان شانگهای پیوندهای قوی با ایران دارند، آیا بسط این پیوندها به ساختار سازمانی مشترک بین آنها برای ما روندی دشوار خواهد داشت؟

** این کار خیلی دشوار نیست. باید توجه کرد که ما اگر عضو این سازمان شویم، کشوری نیستیم که فقط پیروی داشته باشیم. باید گفت، عضویت ما یک قطب قدرت جدید را به دو قطب دیگر یعنی روسیه و چین اضافه کرده و در کنار آنها قرار می دهد. اما در مقابل، توان و ظرفیتهای ایران آنقدر با ارزش هستند که روسیه و چین بخواهند این امتیاز را به ما واگذار کنند و اعتبار استراتژیک سازمان شانگهای را افزایش دهند.