اتحادیه عرب در خط پایان

احسان تقدسى

اتحادیه عرب نهادى است که اعراب آن را به عنوان سمبلى براى اتحاد از سویى و حل مشکلات منطقه اى از سوى دیگر تشکیل داده بودند.این اتحادیه در سال پایانى جنگ جهانى دوم (۱۹۴۵) و با مشخص شدن نشانه هاى ورود جهان به عرصه جدیدى از معادلات، با هدف بهبود روابط میان اعراب و هماهنگ کردن سیاست هاى کشورهاى عضو این اتحادیه در عرصه هاى مختلف شکل گرفت. اینک اما اتحادیه اى که روزگارى نماد اتحاد اعراب محسوب مى شد به عرصه اى براى مشاجرات داغ و اختلاف میان اعضا تبدیل شده است. هم اکنون در محافل سیاسى - روشنفکرى عرب این سؤال مطرح است که آیا عصر اتحاد اعراب به پایان رسیده است؟

بیستمین اجلاس اتحادیه عرب در دمشق بیش از همه اجلاس هاى برگزار شده اختلافات بنیادین میان اعراب را به نمایش گذاشت. اجلاس پیشین اتحادیه عرب را باید آغاز شکاف در ناسیونالیسم عرب دانست. اما آنچه در اجلاس دمشق اتفاق افتاد بى پروایى اعراب از علنى کردن اختلافات میان خود بود. نزدیک به نیمى از ۲۲ کشور شرکت کننده در اجلاس دمشق در سطوح بسیار پائینى در این اجلاس شرکت کردند حتى لبنان نیز ترجیح داد این اجلاس را تحریم کند. برخى تحلیلگران فشارآمریکا به متحدان عرب خود براى پائین آوردن کیفیت اجلاس دمشق را دلیل اصلى شکست این اجلاس ارزیابى کرده‌اند.

راه خطرناک

تحلیلگران تاریخ عرب معتقدند دودستگى میان اعراب از زمان ورود خاورمیانه به عرصه مجادله قدرت هاى بزرگ آغاز شد. ادامه تنش میان فلسطینیان و اسرائیل مهمترین بخش این مجادله را تشکیل مى دهد. امروز فرآیند صلح میان اسرائیل و فلسطین بیش از هر زمانى دچار سردرگمى است و چشم انداز روشنى براى آن مشاهده نمى شود. سازمان هاى حقوق بشرى معتقدند ادامه فشارها و تحریم اقتصادى غزه اینک مردم این منطقه تحت کنترل حماس را در آستانه فاجعه اى انسانى قرار داده است. جنگ سیاسى و نظامى میان فتح و حماس هم بر وخامت اوضاع افزوده است.

عراق نیز دیگر نقطه بحران خیز خاورمیانه است. این کشور در پنجمین سالگرد اشغال خود همچنان آبستن حوادث خشونت بار و تروریستى است. اشغالگران على رغم وعده هاى اولیه خود هرگز نتوانسته اند تصویر آرامى از عراق را ترسیم کنند و تلاش هاى دولت مالکى نیز با وجود برخى موفقیت ها همچنان سیر افتان و خیزانى دارد. لبنان همچنان رئیس جمهور ندارد. این کشور عرب اینک به محل رقابت سیاسى آمریکا و فرانسه تبدیل گشته است و گروه هاى سیاسى داخلى این کشور نیز جنگ سیاسى و بعضاً نظامى تمام عیارى را علیه یکدیگر آغاز کرده اند. الجزایر و مراکش نیز همچنان بر سر صحراى غربى با یکدیگر مشکل دارند. دیگر کشور عربى، سودان، نیز همچنان درگیر خشونت هاى داخلى است و ناحیه مهم آن، دارفور روزگار سختى را سپرى مى کند. در سومالى نیز قبیله هاى مسلح همچنان یکه تاز میدان سیاست و جنگ محسوب مى شوند. این اوضاع اعراب سال ۲۰۰۸ است.

تفرقه

سخنان معمر قذافى رهبر پرآوازه لیبى در غیبت بسیارى از سران اتحادیه عرب در اجلاس دمشق بسیار به چشم آمد و همگان را به فکر واداشت. قذافى خطاب به سران عرب سؤال کرد: «ما چگونه توانستیم بایستیم و شاهد سقوط دولتى عرب توسط کشورهاى خارجى باشیم؟»

قذافى گفت: «صدام، رهبر معدوم عراق، روزگارى متحد اول ایالات متحده در خاورمیانه محسوب مى شد اما آمریکایى ها وى را به یک چشم بر هم زدن فروختند. اینک نوبت شماست.» قذافى با تحکم عجیبى این سخن را خطاب به سران عرب گفت. هنگامى که قذافى سخنرانى مى کرد برخى از سران عرب حاضر در دمشق با تمسخر به رک گویى هاى قذافى مى نگریستند. قذافى همچنین از تفرقه و عدم اتحاد میان کشورهاى عربى انتقاد کرد و گفت: «کجاست قدرت و اتحاد اعراب کجاست آینده اعراب نابود شده است و هیچ نمانده. خون و زبان ما اعراب شاید یکى باشد اما ما ظاهراً دیگر چیزى جز اینها براى اتحاد نداریم.»

آرزوى اتحاد

امروز جنب و جوش دوباره اى در مؤسسات فکرى و سیاسى اعراب به راه افتاده تا شاید بتوان از رهاورد آن اعراب را دوباره بر سر یک میز نشاند و صداى واحدى از آنان شنید. احمد بن هالى یک مقام رسمى اتحادیه عرب سرپوشى بر اختلافات فراوان حکومت هاى عربى گذارده و مى گوید: «اختلاف سلیقه در سیاست هاى اتخاذى کشورهاى عربى امرى عادى است. با وجود اعتراف کارشناسان عرب به علنى شدن اختلافات درونى اعراب در اجلاس دمشق، برخى تحلیلگران عرب از این امر به عنوان شانسى دوباره براى اتحاد یاد کرده و تأکید مى کنند که علنى شدن نقاط اختلاف و تفرقه مى تواند کمک فراوانى به حل آنها بکند.»

شیخ حمدبن جاسم الاحمد الثانى نخست وزیر قطر در اجلاس اتحادیه عرب اظهار امیدوارى کرد که اعراب بتوانند در فضایى سالم اختلافات میان خود را حل و فصل کنند.

اتحاد رسانه‌اى

برخى استراتژیست هاى عرب اما راهى دیگر براى جبران تفرقه و اختلافات میان اعراب جست وجو کرده اند و آن راه نیز ایجاد نوعى هماهنگى در سیر اطلاع رسانى و کار رسانه اى دولت هاى عربى است. براین اساس این امیدوارى وجود دارد که اختلافات سیاسى کشورهاى عربى نه از طریق جار و جنجال مرسوم در میان برخى حکام عرب بلکه از طرق فرهنگى حل و فصل شود.

این طرح هنوز بر روى کاغذ است و مشخص نیست که آیا هرگز مجال بروز پیدا خواهد کرد یا خیر؟

بحران هاى گوناگون خاورمیانه مهم ترین میدان بررسى اختلافات میان کشورهاى عربى است. در عراق اینک برخى کشورهاى عربى در آستانه بازگشایى سفارتخانه هاى خود هستند و برخى دیگر ترجیح مى دهند همچنان به سیاست عدم همراهى با دولت عراق ادامه دهند. در لبنان نیز مجادلات اعراب به گونه اى دیگر بروز یافته است. فلسطین بزرگ ترین میدان جنگ سیاسى و حتى نظامى اعراب است. برخى دولت هاى عربى صراحتاً از تشکیلات خودگردان حمایت مى کنند، برخى تعامل با حماس را ترجیح مى دهند و برخى دیگر نیز ترجیح مى دهند تا منافع بلندمدت و کوتاه مدت خود را با سرنوشت فلسطینیان مبادله کنند. سکوت اعراب در قبال جنایات رژیم صهیونیستى در مناطق فلسطینى اینک بزرگ ترین شکست براى اعراب محسوب مى شود. اتحادیه عرب اگرچه در گذشته ها نمادى از دوستى ها و رفاقت ها محسوب مى شد اما اینک تنها محلى است براى گرفتن چندین عکس یادگارى و بروز اختلافات.

اتحادیه عرب در یک نگاه

دبیرخانه مرکزى: قاهره، مصر

زبان رسمى: عربى

اعضا: ۲۲ کشور عربى، ۳ عضو ناظر

دبیرکل: عمرو موسى (از ۲۰۰۱)

تأسیس: ۲۲ مارس ۱۹۴۵

جمعیت: ۳۳۹۵۱۰۳۵۳

اعضاى اصلى: عربستان، مصر، امارات، الجزایر، کویت، مراکش، لیبى، قطر، عمان، تونس، سودان، سوریه، لبنان، یمن، بحرین، اردن، موریتانى، کومور، جیبوتى و سومالى.