سالگرد تاسیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) فردا 29 ژوئن مصادف است با سالگرد تاسیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی. در این گزارش به چگونگی تاسیس و عملکرد این سازمان مهم در عرصه‌ی بین‌المللی ‌پرداخته شده است.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سازمانی بین‌المللی است که با هدف متقاعد کردن کشورها برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌یی‌ و ممنوع کردن استفاده از این انرژی برای اهداف نظامی تاسیس شده است.
درست است که این سازمان به طور مستقل از سازمان ملل و تحت قوانین خود فعالیت می کند اما آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گزارش‌های خود را دراختیار مجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل قرار می‌دهد.
مقر اصلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین (پایتخت اتریش) قرار دارد. همچنین دو دفتر منطقه‌یی آژانس در تورنتو و توکیو، دو دفتر رابط در نیویورک و ژنو و آزمایشگاهایی در سیبرسدورف اتریش و کشور ایتالیا قرار دارند.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طور رسمی و با اکثریت آراء در 29 ژوئیه 1957 تاسیس شد. در سال 1953 آیزنهاور، رییس‌جمهور وقت آمریکا تاسیس آژانس انرژی اتمی را با هدف کنترل و توسعه استفاده از انرژی هسته‌یی عنوان کرد.
وی در سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل با عنوان "انرژی هسته‌یی صلح آمیز" این اظهارات را عنوان کرد.
- تاریخچه
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به عنوان محل گردهمایی دانشمندان و کارشناسان کشورهای مختلف تلاش کرده است تا به استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌یی در سراسر جهان تاکید داشته باشد. برنامه‌های این سازمان از ابتدا با هدف تشویق کشورها به توسعه تکنولوژی هسته‌یی صلح‌آمیز، جلوگیری از سوء استفاده از امورهسته‌یی و اتخاذ تدابیرلازم برای حفاظت از تجهیزات هسته‌یی در جهان تاسیس شده است.
پس از حادثه چرنوبیل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تلاش‌های خود را برای اتخاذ تدابیر بیشتر در امور حفاظتی از تجهیزات هسته‌یی افزایش داد.
فعالیت‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از سال 1981 تا 1997 به ریاست هانس بلیکس انجام می‌شد و در حال حاضر محمد البرادعی، مدیرکل آژانس تا سال 2009 خواهد بود. اهداف کلی تشکیل آژانس بین‌آلمللی انرژی اتمی به قرار ذیل است:
1- ارتقای کاربردهای صلح‌جویانه انرژی هسته‌یی و عدم به کارگیری آن برای اهداف نظامی؛
2- اتخاذ هر گونه تدبیر لازم جهت ارتقاء تحقیقات، توسعه و کاربرد عملی انرژی هسته‌یی برای مقاصد صلح‌جویانه، تهیه مواد، خدمات، تجهیزات، تاسیسات برای تحقیقات و توسعه و کاربرد عملی انرژی اتمی با توجه به نیازهای مناطق در حال توسعه جهان؛
3- ارتقاء مبادلات اطلاعات علمی و فنی در امور هسته‌یی؛
4- تاسیس و ایجاد پادمان برای تضمین این موضوع که کمک‌های هسته‌یی یا حمایت‌های آژانس در مقاصد نظامی به کار گرفته نشود؛
5- تاسیس یا تصویب استانداردهای ایمنی هسته‌یی.
- ساختار و عملکرد
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی یک آژانس ویژه سازمان ملل است. اما فعالیتش تحت کنترل مستقیم هیچ نهاد سازمان ملل نمی‌باشد و به طور مستقل عمل می کند.
این در حالی است که آژانس گزارش‌های خود را درمجمع عمومی و شورای امنیت سازمان ملل ارائه می‌کند.
ساختار و عملکرد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی توسط اساسنامه‌ی تایید شده در این سازمان تعریف شده است. این اساسنامه آژانس را ملزم می‌کند تا تضمین ایجاد کند که کمک‌های فراهم شده توسط آژانس یا بنا به درخواست یا تحت نظارت یا کنترل آن جهت پیشبرد اهداف نظامی به کار نرود. در اساسنامه آژانس آمده است که این سازمان باید تضمین نماید که مواد به کار گرفته شده فقط در مقاصد صلح جویانه استفاده شوند.
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از 3 بخش مهم وعمده تشکیل شده است که عبارتند از: کنفرانس عمومی، شورای حکام و دبیرخانه.
الف) کنفرانس عمومی
کنفرانس عمومی بالاترین رکن و مجمع تصمیم گیرنده آژانس می‌باشد که سالی یک بار تشکیل جلسه داده و مقرآن در وین می‌باشد. این رکن متشکل از نمایندگان کلیه دولتهای عضو با یک حق رای می‌باشد و تصمیمات آن با اکثریت آراء اتخاذ می شود. از مهمترین وظایف کنفرانس انتخاب اعضای شورای حکام، گزارش نحوه فعالیتهای آژانس به سازمان ملل و انتخاب دبیرکل آژانس برای مدت 4 سال می‌باشد.
ب) شورای حکام
شورای حکام از دو گروه انتصابی و انتخابی تشکیل شده است. اعضای انتصابی (یا اعضای دائمی) طبق اساسنامه شامل 10 عضو از میان پیشرفته‌ترین دولتهای عضو سازمان از حیث تکنولوژی هسته‌یی درهر منطقه می‌باشد که توسط کنفرانس عمومی تعیین می گردند. اعضای (اعضای انتخابی) غیر دائم 3 عضو هستند که آنها نیز توسط کنفرانس عمومی انتخاب می‌شوند. در سال 1984 تعداد کشورهای شورای حکام به 35 کشور افزایش یافت. مدت دوره عضویت در شورای حکام 2 سال است. وجه تسمیه این شورا به حکام آن است که به این شورا اختیار حاکمیت و صدور "حکم" درباره فعالیتهای هسته‌یی داده شده است.
اعضای فعلی شورای حکام عبارتند از: آلبانی، آرژانتین، استرالیا،‌ اتریش، بولیوی، برزیل، کانادا، شیلی، چین، کرواسی، اکوادور، اتیوپی، فنلاند، فرانسه، آلمان، غنا، عراق، ایرلند، ایتالیا، ژاپن، لیتوانی، مکزیک، مراکش،‌ نیجریه، پاکستان، فیلیپین، روسیه، عربستان، آفریقای جنوبی، سوئیس، تایلند، انگلیس و آمریکا.
در نشست شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که پنج مرتبه در سال برگزار می‌شود اکثر سیاستگذاری آژانس اتخاذ می شود. شورای حکام به کنفرانس عمومی در مورد فعالیتهای آژانس انرژی اتمی و بودجه این سازمان پیشنهادهایی را مطرح می‌کند. هر یک از اعضای شورای حکام یک حق رای دارند.
ج) دبیرخانه
دبیرخانه آژانس از تعدادی کارمند و یک دبیرکل در راس آن تشکیل شده که برای یک دوره 4 ساله به پیشنهاد شورای حکام انتخاب می‌شوند. دبیر کل دبیرخانه مسوولیت اداره امور جاری آژانس را بر عهده دارد.
- عضویت ایران در آژانس
ایران ازابتدای تاسیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 1957 به عضویت آن درآمده است. ایران پس از انقلاب اسلامی دارای نمایندگی دائم شد که این دفتر در سفارت جمهوری اسلامی در وین می‌باشد. تهران پس از عضویت پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌یی (ان.پی.تی) را در سال 1970 و موافقت‌نامه دو جانبه با آژانس را امضا نموده است.
آژانس تا سال 1990 بازرسی‌های معمولی خود را از ایران سالی یک مرتبه انجام می‌داد ولی از این تاریخ به بعد بازرسی‌های معمولی به دو مرتبه و سپس به چهار مرتبه در سال افزایش یافت.
علاوه بر این بازرسی‌ها، به علت تبلیغات وسیع و منفی غرب به ویژه آمریکا علیه فعالیتهای صلح‌جویانه هسته‌یی ایران مبنی بر ادعای تلاش تهران برای دستیابی به سلاح هسته‌یی، دولت ایران از آژانس درخواست نمود که از تاسیسات ایران بازدید به عمل آورد. آژانس نیز متعاقب این درخواست در سال 1372 و 1373 شمسی دو بار از تاسیسات ایران بازرسی نموده و صلح‌جویانه بوده فعالیت هسته‌یی ایران را مورد تایید قرار داده است. حتی در یکی دو سال اخیر نیز اولی هاینونن بارها به تهران سفر کرده و در مورد مسائل هسته‌یی ایران با لاریجانی و جلیلی، دبیر سابق و فعلی شورای امنیت ملی ایران گفت‌وگو کرده است.
خود البرادعی نیز در گزارش‌های خود بارها بر این موضوع تاکید داشته که برنامه‌های هسته‌یی ایران صلح‌آمیز بوده و مدرکی دال بر تلاش تهران در دستیابی به سلاح هسته‌یی وجود ندارد. البرادعی همچنین این موضوع را مطرح کرده که ایران با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طور کامل همکاری کرده است.
تقریبا اکثر کشورهای عضو سازمان ملل اعضای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را تشکیل می‌دهند. این در حالی است که کشورهایی همچون، بوتان، برونئی، کنگو، دومینیکن، گینه، فیجی، لائوس، مالدیو، نپال، عمان، رواندا، سومالی، ترکمنستان و چند کشور دیگرهنوز عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نشده‌اند.
کشورهای کامبوج از سال 1958 تا 2003 و کره‌ی شمالی از سال 1974 تا 1994 از آژانس خارج شده بودند.
- دبیرکل‌های آژانس
1.دبلیو استرلینگ کول از سال 1957 تا 1961
2.سیگوارد اکلوند از سال 1961 تا 1981
3.هانس بلیکس از سال 1981 تا 1997
4.محمد البرادعی از سال 1997 تا کنون