سازمان همکاری شانگهای و عضویت ایران

دکتر سیف‌الرضا شهابی ‌

در پی دعوت از جمهوری اسلامی ایران جهت عضویت ناظر در سازمان همکاریهای شانگهای در سال 2005، اخیراً تهران پیشنهاد عضویت در این سازمان همکاریهای چندجانبه امنیتی را داد. براساس اظهارات آقای «بولات نورقلی اف» دبیر کل سازمان مزبور، مطابق مقررات نظامنامه سازمان همکاریهای شانگهای، این پیشنهاد مورد بررسی قرار خواهد گرفت و آماده خواهد شد تا وزرای خارجه کشورهای عضو که شامل روسیه - چین - قزاقستان - قرقیزستان - تاجیکستان و ازبکستان می‌باشند، نامه پیشنهادی ایران را به روِسای کشورهای خود ارائه کنند. ظاهراً برخی از مقامات چینی و روسی مخالفتی با این مساله ابراز نداشتند، ولی تصویب نهایی به بعد از موافقت سران کشورهای عضو موکول شده است.سازمان همکاری شانگهای که در سال 2001 میلادی توسط 6 کشور یاد شده تشکیل گردید تاکنون موفق شده دستاوردهای مهمی در حوزه‌های امنیتی - اقتصادی و سیاسی کسب کنند.

با توجه به گستردگی منطقه جغرافیائی شامل کشورهای عضو و ناظر که بالغ بر 25 میلیون کیلومتر مربع یعنی یک چهارم سطح خشکی کره زمین است و از مرز روسیه با اروپا تا سواحل چین در اقیانوس آرام امتداد دارد، سازمان همکاری‌های شانگهای یکی از مهمترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی در جهان شناخته شده است و در حال حاضر، دارای بزرگترین توان اقتصادی - نظامی - هسته‌ای و فضایی است. عضویت ایران به لحاظ اهمیت ژئواستراتژیک - ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک آن و قرار گرفتن میان دریای خزر در شمال و آبراه استراتژیک خلیج فارس در جنوب، می‌تواند امتیاز بزرگی هم برای ایران در برداشته باشد و هم برای سازمان همکاری شانگهای.‌

از این روست که پیشنهاد عضویت ایران، مطابق با اهداف راهبردی آمریکا و غرب در راستای انزوای بیشتر ایران و روسیه و چین در صحنه بین‌المللی نیست و لذا مقامات غربی با پیشنهاد عضویت ایران به مخالفت برخاستند.

با توجه به این که آمریکا در سال 2005 تقاضای عضویت ناظر به سازمان همکاری‌های شانگهای داد و با مخالفت کشورهای عضو مواجه شد و این سازمان در سال 2005 از آمریکا خواست تا هر چه سریعتر پایگاه‌های نظامی خود را از کشورهای عضو خارج سازد و به دنبال آن قرقیزستان خواستار برچیدن پایگاه هوایی نظامی«‌‌2- K» شد، لذا در صورت عضویت ایران، ضربه سنگینی به استراتژی غرب در قبال ایران وارد خواهد شد. یکی از برنامه‌های سازمان شانگهای، تشکیل باشگاه مشترک انرژی است و عضویت ایران به عنوان یکی از عمده‌ترین تولیدکنندگان انرژی در جهان و عضو موثر اوپک، می‌تواند به اهداف باشگاه انرژی کمک‌های شایانی کند.

تشکیل منطقه آزاد تجاری از کشورهای عضو سازمان که چین پیشنهاد آن را داد، بی‌تردید برای رشد اقتصادی و افزایش مبادلات تجاری کشورهای عضو بسیار موثر واقع خواهد شد.

نباید از نظر دور داشت که بعد امنیتی سازمان همکاری شانگهای به مفهوم یک سازمان نظامی نظیر پیمان ناتو و ورشو نخواهد بود، ولی در حفظ امنیت منطقه آسیای میانه که در معرض انواع تهدیدات برون منطقه‌ای جهانی است تاثیرگذار است و به حفظ صلح جهانی کمک خواهد کرد.‌

در خاتمه این نکته را باید خاطرنشان کرد که پیشنهاد عضویت ایران، نباید برای چین و روسیه این تلقی را بوجود آورد که در فکر گرفتن امتیاز از ایران باشند. در یک پیمان جمعی و مشترک، همه کشورها نسبت به یکدیگر مسئولیت و وظیفه متقابل دارند و در ازای امتیازی که دریافت می‌کنند باید امتیاز دهند تا روح تفاهم حاکم گردد و موجب پیشرفت شود.‌