گفتوگوى اختصاصى جوان با قائم مقام وزارت خارجه
۱۸ ماه دیپلماسى دولت نهم
محمدرضا نفری
مقدمه:
۱۸ ماه از شروع به کار کابینه محمود احمدىنژاد میگذرد در این مدت تحلیلهاى متفاوت و گهگاه متناقضى از ماهیت سیاست خارجى دولت نهم صورت گرفته؛ بعضىها معتقدند که ماهیت پرونده هستهاى باعث شده که علىرغم میل باطنى احمدىنژاد و تاکید او بر سیاستهاى رفاه اجتماعى، سیاست خارجى به محور اولویتهاى دولت نهم تبدیل شود.
در مقابل، برخىها نظرى کاملاً متفاوت دارند و میگویند که روانشناسى شخصى رییسجمهور و سیاست خارجى و دیپلماسى را در محور بحثهاى روزمره کشور قرار داده است. این که با کدام تفسیر موافق باشیم، تفاوت چندانى در این واقعیت ایجاد نمیکند که سیاست خارجى در سایه موضوع هستهاى در حال پیمودن یکى از پرجنب وجوشترین و در عین حال حساسترین دورههاى تاریخى خود در ایران است. براى بررسى سیاست خارجى دولت نهم، به سراغ مهدى مصطفوى قائم مقام وزارت امور خارجه رفتیم. مردى آرام، خوش برخورد و اگر دقیق گفته باشم کمیمحافظه کار که سالهاى زیادى را با سمتهاى مختلف در وزارت امورخارجه گذرانده است.
در زیر متن گفتوگو اختصاصى جوان با این دیپلمات ۵۳ ساله را میخوانید.
* جناب مصطفوى، لطفاً بفرمایید شاخصههاى دیپلماسى دولت نهم چیست و راهبرد «دیپلماسى فعال» در سیاست خارجى دولت نهم چقدر متفاوت است با راهبرد تنشزدایى دولت قبل؟
** اصولاً دیپلماسى کشور یک اصول ثابتى دارد که اینها در همه دولتها لازمالرعایه است و همه باید آن اصول را مبناى کار قرار داده و سیاستهایشان را براساس آن تنظیم کنند. این اصول عموماً مبتنى بر قانون اساسى جمهورى اسلامی ایران و مبتنى بر فرمایشات حضرت امام(ره) یا مقام معظم رهبرى است که سیاستهاى کلى نظام اعم از داخلى و خارجى تحت نظر رهبرى صورت میپذیرد. بنابراین یکسرى اصول ثابت است و فرق نمیکند که دولت نهم باشد یا دولتهاى قبل همه باید در این جهت حرکت کنند.
به عنوان مثال ما یکسرى روابط مسالمتآمیز را به عنوان مبناى سیاستهایمان داریم که در همه دولتها رعایت شده و براساس اصول اسلامی اصل بر دوستى با همه ملتها است. آموزههاى اسلامی این خط را به ما میدهد که روابط با کشورها و دولتهاى مختلف اصولاً باعث شکوفایى و پیشرفت ملتها میشود اینها به عنوان مبناى کلى نظام جمهورى اسلامی ایران در روابط خارجى است.
اما هر دولتى یک شعارى در روابط خارجى دارد و روى یک سرى نکاتى تکیه میکند که آن هم بر اساس شرایط داخلى و قدرت داخلى نظام است. در دولت نهم بحث عدالتمحورى به عنوان یکى از اصولى است که سعى میکنیم روى آن تکیه کنیم چه در روابط با کشورها و چه در روابط با سازمانها عدالت محورى براى ما مهم است.
همچنین مهرورزى در روابط با ملتها و نگاهمان به مردم در جوامع مختلف براى ما مهم است و یکى از نکاتى که باز خیلى ما روى آن تکیه داریم این است که کشور روابطش با دیگران را از یک موضع متهم برقرار نکند.
گاهى اینگونه مطرح شده که اتهاماتى بر ما وارد است و باید در مقابل اتهاماتى که قدرتهاى بزرگ یا برخى سازمانها به ما وارد میکنند پاسخگو باشیم و ظاهراً از موضع متهم باید با دیگران رابطه برقرار کنیم ولى نگاه دولت نهم این نیست. ما اتفاقاً مدعى هستیم مثلاً در بحث حقوقبشر و هستهاى لازم نیست ما مدام پاسخ اتهامات مطرح شده را بدهیم. اگر کمی دقت داشته باشیم و به جایگاه ایران توجه کنیم و قدرش را بشناسیم آن وقت باید گفت که ما مدعى هستیم.
ما مدعى هستیم که آژانس بینالمللی انرژى اتمی درباره خواستههاى به حق جمهورى اسلامی ایران کوتاهى کرده چون کار ما منطبق بر مقررات بینالمللی است در زمینه حقوقبشر هم بسیارى از کشورهایى که ادعا میکنند و دم از رعایت حقوقبشر میزنند خودشان نقض کننده آن هستند و ما مدارک حقوقى و لازم را در این خصوص در دولت داریم و ادعاى خودمان را هم میتوانیم مستدل بیان کنیم. اینها برجستگىهایى است که امروز نظام خوشبختانه توانایى ورود در آن را دارد دولت نهم هم از این فرصت و این توانمندىهاى نظام در رابطه با روابط خارجى خودش استفاده میکند.
* شما به بحث هستهاى و اتهاماتى که در این خصوص مطرح است اشاره کردید مشخصاً بفرمایید راهبرد ایران در زمینه هستهاى چیست و آیا همان طور که خط قرمز ما تعلیق فعالیتهاى هستهاى است آیا خط قرمزى هم براى بحرانها و خطرهایى که به واسطه این فعالیتها ایران را تهدید میکند وجود دارد یا خیر؟
** چارچوبهاى فعالیتهاى هستهاى ایران چارچوبهاى اعلامشدهاى است. ما اولاً هم فعالیتهاى شفافى داریم و هم قانونمند لذا پایبندى خودمان را به رعایت مقررات بینالمللی در چارچوب آژانس اعلام کردیم. چون آن را امضا کردیم و معتقدیم هیچ اخلالى هم در کار ما ایجاد نمیکند.
در این چارچوب است که به بازرسان آژانس اجازه میدهیم که بیایند و از مراکز هستهاى ما بازدید کنند.
از طرف دیگر چارچوب دیگرى را رعایت میکنیم و آن همانطور که ما پایبند به مقررات آژانس هستیم مصر بر حقوقمان هم هستیم یکى از این حقوق ما فعالیتهاى صلحآمیز براى تولید سوخت هستهاى است. از این رو چون ما در کشور خودمان این توان را داریم و به شدت هم به آن نیاز داریم و از طرفى هم هیچ اطمینانى نداریم که تولید کنندههاى سوخت هستهاى نیاز ما را برطرف کنند و چون مقررات آژانس هم این اجازه را به ما میدهد از این رو به عنوان خط قرمز براى خودمان تعریف میکنیم، یعنى از یک طرف نیاز شدید داریم، از یک طرف اطمینان نداریم به تامینکنندگان، توان این کار را هم خودمان داریم. در عین حال حق بینالمللی هم داریم که این کار را بکنیم پس هیچ دلیلى نمیبینیم که از این حقمان صرف نظر بکنیم. منتها آمادگى این کار را هم داریم که این کار شفاف و قانونمند خودمان را عرضه کنیم ما تنها کشورى هستیم که اجازه دادیم دیپلماتها و خبرنگاران بیایند از نزدیک فعالیتهاى ما را ببینند. همین کشورهاى صاحب تکنولوژى هستهاى کوچکترین بخشهاى خودشان را اجازه بازدید نمیدهند.
اما ما براى این که هم شکى از خودمان نداریم و هم از این که حرکتهاى اعتمادساز را در حد اعلا انجام میدهیم این اجازه را دادیم که این بازدیدها صورت پذیرد لذا جمهورى اسلامی به این چارچوبها در فعالیت هستهاى پایبند است.
* سیاسى خارجى ایران در زمینه پرونده هستهاى مشخصاً تاثیرگذار بر دیگر مسایل سیاست خارجى هم بوده، راهکار وزارت خارجه چیست و روابط و منافع ملى کشور را در سایر حوزهها چگونه تعریف کرده است؟
** ما بحث هستهاى را اگر بخواهیم از نگاه حقوقى و فنى توجه کنیم هیچ مشکلى با دنیا که البته منظور همین چند کشور قدرتمند است نداریم. مشکل از یک نگاه سیاسى ناشى میشود که این کشورها سعى میکنند به جهان القا کنند.
فشارهاى به ایران نیز از همین دریچه اعمال میشود و الا کسى نمیتواند ایراد حقوقى و فنى از ما بگیرد. آقاى البرادعى (مدیر کل آژانس بینالمللی انرژى اتمى) در آخرین گزارشش اعلام کرد که فعالیتهاى هستهاى ایران تاکنون انحرافى نداشته است. لذا هر آدم منطقى میتواند درک کند که قرار است فشارهایى به دولت ایران وارد شود و این فشار بهانههایى میخواهد که یکى برنامه هستهاى، یکى دعواى شیعه و سنى، یکى ایجاد درگیرى و بحرانهاى مرزى براى ما است که منشأ خارجى دارد. خوشبختانه ایران در تمام این مسایل داراى تجربه است از همان اوایل انقلاب این فشارها بوده منتها ما تمام تلاشمان این است که این تفکیک را بکنیم و این روشنگرى را داشته باشیم که اگر امروز ایران را به بهانه هستهاى میخواهند متخلف معرفى کنند ما ثابت میکنیم هیچ تخلف حقوقى و فنى وجود نداشته بلکه این متاسفانه یک فشار سیاسى و تبلیغاتى است که سعى کردیم این را هم از طریق دیپلماسى فعالى که در پیش گرفتیم نگذاریم نهادینه شود و نگذاریم کشورها این دروغ را باور کنند.
کشورهاى اسلامی و غیرمتعهدها خوشبختانه کشورهایى هستند که حق ایران را به رسمیت شناختهاند. ما تلاش میکنیم که جلوى جوسازىهاى قدرتهاى بزرگ را بگیریم و تا این موقع هم موفق بودهایم مثل آنچه در قطعنامههاى کشورهاى اسلامی و غیرمتعهدها به حق ایران در استفاده از فناورى صلح آمیز هستهاى اشاره شده است.
* در همان دیپلماسى که شما میفرمایید معمولاً مواضع متناقضى اعلام میشود از سوى مقامات داخلى و گروههاى مذاکره کننده یا نمایندگى ایران در دیگر کشورها دلیل این امر چیست. به عنوان نمونه اتحادیه اروپا اخیراً اعلام کرده بود حرفهایى که آقاى لاریجانى و احمدىنژاد میزنند انگار دو نفر از دو کشور متفاوتند. بحث دیگرى هم مطرح است که ما در سیاست خارجى حرکتى سینوسى داریم که گاهى شدت عمل به خرج میدهیم و گاهى منفعلانه برخورد میکنیم. لطفاً توضیح دهید.
** چند دلیل میتواند در این رابطه مطرح باشد؛ یکى این که مقامات جمهورى اسلامی ایران در اصول روابط خارجى با هم مشترک اند و در هیچ دولتى و مقامی با هم اختلافى ندارند چون در اصول از مصوبات کلى نظام در بحث روابط خارجى تبعیت میکنند. سیاستهاى کلان خارجى فقط در وزارت خارجه اتخاذ نمیشود. سیاستهاى کلان جاهایى مثل مجلس شوراى اسلامى، شوراى عالى امنیت ملى، مجمع تشخیص مصلحت و نهایتاً خود مقام معظم رهبرى این سیاستها را تعیین میکنند که وزارت امور خارجه هم به عنوان مجرى این سیاستها عمل میکند. و همه مقامهاى رسمیکشور هم خود را پایبند به سیاستهاى کلان و استراتژىهاى مدون میدانند اما گاهى ممکن است سلیقههایى که قابل پیشبینى هم هست وجود داشته باشد، بین افراد مختلف در نوع بیان یا روشهاى اجرایى که بیشتر تاکتیک است. همه جاى دنیا این نوع اختلافها وجود دارد و اینها جاى نگرانى هم ندارد. اما یک اختلاف هم که گاهى در سیاستگذارىها مشاهده میشود برمیگردد به طرف مقابل.
عوامل متعددى موجب میشود ما یک سیاست را تغییراتى بدهیم. مثلاً در روابط دوستانه با یک کشور به محض این که طرف مقابل تغییرى در رفتارش بدهد طبیعى است ما هم به طور متقابل روابطمان را تنظیم میکنیم این به معناى حرکت سینوسى یا متغیر بودن نگاهها و سیاستهایمان نیست بلکه عین سیاست و دفاع از منافع ملىمان است و لازمه تنظیم روابط است. وقتى اصول مشخص باشد و منافع تعریف شده باشد در این موقع است که تغییرات داراى معنا میشود و حرکتهاى بى معنایى نیست البته این نکته هم مهم است که هر چقدر سازمانها و شخصیتهاى مختلف کشور در چارچوب سیاستهاى مصوب و تعریف شده نظام خودشان را قرار دهند و حرکت کنند بدیهى است انسجام تصمیمگیرى بیشترى رعایت و به تبع آن منافع ملى هم بیشتر تامین میشود.
* بفرمایید در خصوص تشکیل شوراى راهبردى روابط خارجى که به دستور مقام معظم رهبرى تشکیل شد این شورا در ساختار تصمیمگیرى سیاست خارجى از چه جایگاهى برخوردار است و آیا ارتباطى به طور مستقیم با دستگاه سیاست خارجى و اجرایى کردن سیاستها دارد یا خیر؟
** مقام معظم رهبرى تدبیرى که فرمودند براى تشکیل این شورا عمدتاً در جهت این بود که جمعى از خبرگان و مطلعین نظام در ابعاد سیاسى، اقتصادى، امنیتى و فرهنگى بتوانند با بهرهگیرى از نقطه نظرات موجود در کل کشور و نظام آخرین تحلیلها و اطلاعات را جمعآورى کنند و جمعبندى در قالب گزارشهایى خدمت ایشان تقدیم میشود. این تصمیم بسیار مبارکى بود که مقام معظم رهبرى اتخاذ کردند و قطعاً در تصمیمگیرىهاى کلان کشور این شورا میتواند موثر و مفید عمل کند. وزارت خارجه هم ارتباط نزدیک با این شورا دارد. از آن جایى که شورا در کارهاى اجرایى روابط خارجى وارد نمیشود و عمدتاً یک زمینه نرمافزارى و ارایه تحلیل دارد هیچ خدشهاى به کانونهاى اجرایى وزارت خارجه وارد نمیکند بلکه موجب تقویت تصمیمگیرى در عرصه روابط خارجى میشود. من فکر میکنم که تشکیل چنین شوراهایى یا تاسیس مراکز تحقیقاتى یا پژوهشى در زمینه مسایل، موضوعات مربوط به روابط خارجى هر چقدر بیشتر باشد حتماً کمک خوبى است در بالندگى سیاستگذارى خارجى و مسایل مربوط به روابط خارجى.
* مقام معظم رهبرى در حوزه سیاست خارجى طرحى هم داشتند در خصوص تشکیل اوپک گازى این طرح در وزارت خارجه از چه مجرایى دنبال میشود و آیا امکان تحقق آن وجود دارد؟
** از زمانى که این طرح مطرح شد کشورهاى عمده گازى مثل روسیه خیلى استقبال کردند ما هم فکر میکنیم مساله آینده انرژى در جهان و به خصوص جایگاه گاز در تامین انرژى چه از دیدگاه تولیدکننده و چه از دیدگاه مصرفکننده جایگاه بسیار مهمی را دارد که ایجاب میکند ما به عنوان تولیدکننده عمده گاز در جهان طرحهاى ویژهاى براى آن داشته باشیم.
وزارت خارجه هم در معاونت اقتصادى به صورت جدى روى این مساله کار کرده است. همین طور با کمک معاونتهاى منطقهاى زمینههاى ارایه و معرفى این طرح در خارج کشور را فراهم کرده. به هرحال ایران به عنوان یکى از تولیدکنندههاى عمده گاز از این انرژى حیاتى حتماً استفاده بهینه میکند و طبیعى است که موضوع گاز در تعاملات بینالمللی ما هم اثر خاص خود را داشته باشد.
* به نظر میرسد وزارت امور خارجه در بخشى از سیاستهاى خارجى بحث تعاملات اقتصادى و سرمایهگذارى را به صورت فشرده دنبال میکند بر اساس سند چشمانداز توسعه ۲۰ ساله ایران باید یک درصد مشخصى از سرمایههاى خارجى را جذب کند. این امر خیلى وابسته است به سیاست خارجى ما. آیا دستگاه سیاست خارجى با دیپلماسى فعال خودش توانسته اقدام مشخصى را در این خصوص انجام دهد؟
** خوشبختانه امروز ارتباط وزارت خارجه با وزارتخانههاى صنعتى و اقتصادى در حد بسیار نزدیکى است. وزارت خارجه سعى کرده به عنوان یک پل ارتباطى کلیه بخشهاى اقتصادى، بازرگانى و تجارى را با خارج از کشور برقرار کند. سفارتخانههاى ایران در خارج از کشور هم در خصوص بازاریابى و هم در زمینه صادرات کالا و خدمات فعال هستند و عمل میکنند و خوشبختانه امروزه آمارها دلگرم کننده است. خود وزارت خارجه هم در مرکز تلاش میکند توانمندىهاى کشورها را در ارتباطات تجارى و اقتصادى با کشورمان لحاظ کند. ما بر اساس قانون چهارم توسعه سیاستهاى اقتصادى جمهورى اسلامی ایران را با تکتک کشورها تنظیم و به دولت ارایه کردیم که از طریق آن به همه وزارتخانهها ابلاغ میشود. این امر موجب هماهنگى هرچه بیشتر سازمانهاى دولتى براى روابط اقتصادى با خارج کشور میشود. یکى از تلاشهاى عمدهاى که وزارت خارجه در این بخش دارد ایجاد زمینههاى مناسب براى بخش خصوصى است تا بتوانند فعالیتهاى خودشان را در خارج از کشور توسعه دهند و توانمندىهایشان را به خارج عرضه کنند و در این زمینه موفقیتهاى خوبى حاصل شده است. در زمینه جذب سرمایهها از خارج کشور هم تلاشهایى صورت گرفته است و سفارتخانههاى ما در این زمینه سهم بسزایى را داشتهاند.
زمینههاى مناسب سرمایهگذارى در ایران هم شناسایى شده و از طریق سازمانهایى به خارج کشور منتقل شده است. این هم زمینه خوبى است که الحمدلله ما شاهد رشد خوبى در زمینههاى سرمایهگذارى خارجى هستیم.
* یک مانع بزرگ که وجود دارد بحث تحریمهاى نزدیک به سه دهه آمریکا علیه ایران است که حالا به بهانه فعالیتهاى هستهاى ممکن است تشدید شود. آیا این عوامل میتواند مانعى باشد براى این که ایران را در زمینه مشارکت با دیگر کشورها محدود کند؟
** البته تحریمها براى ما یک مقدار مشکل ایجاد میکند ولى براى طرف مقابل هم مشکلات زیادى را ایجاد کرده به دلیل همین مشکلات است که مخصوصاً اروپایىها تلاششان بر این است که موضوع تحریم یا توسعه پیدا نکند یا اگر به صورت رسمی تحریم مطرح میشود به صورت غیررسمی سعى میکنند مبادلات خودشان را با ایران داشته باشند. تجربه ما این طور بوده است که اولاً کشورهاى صادرکننده کالا به خاطر رقابتهاى سنگین که خودشان دارند سعى میکنند بازارهاى ایران را از دست ندهند و همچنین تحریم اقلام مهم که به ایران صادر نمیشود باعث شکوفایى ما در این بخش شده است.
* آیا میشود گفت دولت نهم بیشترین تراکم کارى را به لحاظ روابط دیپلماتیک و با توجه به تعداد سفرهایى که انجام داده از بعد از انقلاب داشته است؟
** این را به جرات میتوانم بگویم «بله». من با توجه به این که سالهاى مدیدى در وزارت امور خارجه هستم یعنى از سال ۱۳۶۰ میتوانم ادعا کنم دولت نهم واقعاً دیپلماسى قوى را اعمال کرده و دیپلماسى تعریف شده و محاسبه شدهاى را دنبال میکند. رییسجمهور و وزیر خارجه در طول این یک سال گذشته تعداد سفرهایشان به خارج از کشور و تعداد میهمانهاى خارجى که به ایران آمدهاند به هیچ وجه قابل مقایسه با قبل نبوده است. البته این لازمه کار کشور است و توان بالاى کشور هم این توقع را از مسئولان کشور دارد.
* برخىها معتقدند که سیاستهاى خارجى ایران در دولت نهم مسیر پیچیده و پر اشتباهى را طى کرده است. آیا میشود وزارت خارجه را مسئول این امر دانست؟
** البته همانطور که در پاسخ به سوالهاى قبلى اشاره کردم سیاست خارجى فقط در چارچوب وزارت خارجه تنظیم نمیشود البته وزارت خارجه نقش عمدهاى را در سیاستگذارى دارد و طبعاً در اجراى سیاستها نقش اصلى را ایفا میکند اما این که اشتباهات فاحش وجود داشته باشد من آن را قبول ندارم خوشبختانه علىرغم دشمنىها و دسیسههایى که غرب نسبت به جمهورى اسلامی ایران دارد و علىرغم بحرانهاى سنگینى که ما در اطراف خودمان داریم مثل عراق و افغانستان، جمهورى اسلامی ایران امروز روابطش با کشورهاى همسایه و تعاملات خارجىاش با دیگر کشورها بسیار نزدیک است. ما ارتباطاتمان با مراجع بینالمللی بسیار گسترده است و جایگاه جمهورى اسلامی ایران در منطقه به زعم دوست و دشمن جایگاه برجسته و تعیینکنندهاى است و همه کسانى که فارغ از حب و بغضهاى شخصى و جناحى روند سیاست خارجى را دنبال میکنند به این نکته اذعان دارند که این روند رو به تکامل و در راستاى ارتقاى جایگاه و منزلت ایران در جهان بوده است. توجه کشورها به جمهورى اسلامی ایران و درخواست شان براى ارتباط با ما موید این جایگاه برجسته در منطقه است. و ما انشاءالله در چارچوب چشمانداز ۲۰ ساله میرویم به سمت این که کشور اول منطقه باشیم.
* خیلى متشکرم از این که وقتتان را به روزنامه جوان دادید.
** انشاءالله که همیشه شاداب و جوان باشید.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
