ایران و مصر، از دیروز تا فردا

گروه جهان

پس از گذشت سه دهه اختلافات سیاسی تهران و قاهره، ایران قصد دارد روابط دیپلماتیک خود را با مصر بهبود بخشد. موج جدید تلاش برای بهبود روابط دو کشور پس از آن آغاز شد که دکتر محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهور کشورمان در جریان سفر به یکی از کشورهای حاشیه خلیج‌فارس اعلام کرد: اگر مصر اعلام آمادگی کند، ایران تا پایان وقت اداری همان روز سفارتش را در قاهره برپا خواهد کرد. این رویکرد یا سفر اخیر عباس عراقچی، معاون وزیر امور خارجه به قاهره و گمانه‌زنی‌ها مبنی بر مذاکره وی درباره از سرگیری روابط، جان تازه‌ای گرفت. با این حال در سال‌های گذشته نیز بارها شاهد افت‌و‌خیز در روند احیای روابط دو کشور بوده‌ایم. احمد ماهر، وزیر امور خارجه سابق مصر در سال 1381 اعلام کرده بود که قاهره در پی مذاکره با ایران است. دو سال قبل از آن زمان هم دو کشور در خصوص برقراری روابط زمزمه‌هایی را سر داده بودند. همچنین پس از دیدار بی‌سابقه سیدمحمد خاتمی، رییس‌جمهور سابق با حسنی مبارک، رییس‌جمهور در مصر حاشیه اجلاس سران جامعه اطلاعاتی در ژنو که در سال 1383 انجام شد، موضوع احیای روابط دو کشور به بحث داغ رسانه‌ها تبدیل شد و در همان سال اسامه الباز، مشاور سیاسی مبارک اعلام کرد که ابرهای تیره روابط دو کشور باید کنار برود.

فراز و نشیب

با وجود این فراز و نشیب‌ها تا به امروز تحرکی جدی در راستای عادی‌سازی روابط دو طرف انجام نگرفته است. روابط ایران و مصر به دوران هخامنشیان و دوران پادشاهی کوروش باز می‌گردد. پس از ظهور اسلام این روابط به دوره جدیدی پا گذاشت. در سال 1921 روابط دو کشور با افتتاح سفارت، تقویت، اما در سال 1960 قطع شد.

در سال 1970 دو طرف بار دیگر روابط‌شان را برقرار کردند، اما در سال 1979 پس از آنکه مصر معاهده کمپ دیوید که قرارداد صلح با رژیم صهیونیستی بود را امضا کرد، روابط دو کشور بنیانگذار جمهوری اسلامی قطع شد و تا به امروز نیز در حد حافظ منافع بوده است. اکنون با توجه به شرایط فعلی منطقه و افزایش فشارهای آمریکا به ایران و دیگر کشورهای منطقه و نیز افزایش فشارهای رژیم صهیونیستی بر ملت فلسطین، عادی شدن روابط میان مصر به عنوان یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین کشورهای عربی و ایران به عنوان یکی از با نفوذترین و قدرتمندترین کشورهای منطقه ضروری به نظر می‌رسد. باید توجه داشت پیشرفت در روابط با مصر به تحرک بیشتر دیپلماسی ایران در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی منجر می‌شود. در کنار برخی اشتباهات تاریخی و استراتژیک، مصر پس از جنگ جهانی دوم و تاسیس رژیم جعلی صهیونیستی در سال 1948، مهم‌ترین کشور منطقه و جهان عرب در مقابل این رژیم بوده و همواره مواضع قاطعی در قبال اشغال فلسطین داشته است. بدین ترتیب می‌توان انتظار داشت بهبود روابط تهران و قاهره عاملی مهم در تضعیف موقعیت تل‌آویو و کمکی برای منطقه باشد.

انگیزه از سرگیری روابط

منافع دو کشور حکم می‌کند که چنین رابطه‌ای هر چه سریع‌تر برقرار گردد تا جبهه‌ای متحد علیه تهدید‌های رژیم صهیونیستی و آمریکا تشکیل شود، چرا که دو کشور برای صلح و امنیت منطقه‌ اهمیت قایل‌اند. مصر نیز این مساله را درک کرده است و واکنش قاهره به اظهارات رییس‌جمهور ایران مثبت بود، به طوری که احمد ابوالغیظ، وزیر امور خارجه مصر در اولین واکنش به سخنان احمدی‌نژاد آن را مثبت خواند. در واقع امروز این بحران‌ها و شرایط منطقه‌ای است که تمایل دو کشور به احیای روابط را تقویت کرده است. اهمیت احیای این روابط و نتایجی که در بر خواهد داشت، ابرقدرت‌ها را بر آن داشته تا به هر نحوی در این مسیر مانع‌ تراشی کنند. جمهوری اسلامی و مصر می‌توانند از نظر سیاسی و اقتصادی بر یکدیگر تاثیرگذار باشند. هر دو کشور به لحاظ جمعیت، وسعت و روابط بین‌المللی، موقعیتی محکم دارند. مصر شمالی‌ترین کشور آفریقایی و دروازه شمالی آفریقا به دنیای خارج است. رود نیل مهم‌ترین منبع حیاتی آن و کانال سوئز مهم‌ترین منبع درآمد آن است. این کشور از نظر ژئوپلیتیکی در تقاطع سه قاره آفریقا، اروپا و آمریکا واقع است و قرار گرفتن آن در کنار سرزمین‌های اشغالی بر اهمیت موقعیت ژئوپلیتیک آن افزوده است. ملت‌های ایران و مصر نیز به یکدیگر علاقه‌مندند و روابطی دوستانه دارند و نیز دارای قرابت فرهنگی، مذهبی و تاریخی‌اند. ایران و مصر دو کشور اسلامی کهن و متمدن با جمعیتی بالغ بر 150 میلیون مسلمان هستند. روابط اقتصادی دو کشور نیز تحت تاثیر روابط سیاسی از زمان امضای معاهده با رژیم صهیونیستی از سوی انور سادات و به رسمیت شناخته شدن این رژیم از سوی دولت مصر قطع شد و تاکنون هیچ تبادل اقتصادی جدی بین دو کشور برقرار نشده است. این در حالی است که مصر و ایران می‌توانند بازارهای بسیار خوبی برای یکدیگر باشند. در حال حاضر هم تبادلات اقتصادی دو کشور با واسطه انجام می‌گیرد و به گفته مسعود دانشمند، نایب رییس شورای مشترک ایران و مصر، مصری‌ها معتقدند که مجموعه تبادلات تجاری غیرمستقیم دو کشور در شرایط فعلی بالغ بر نیم میلیارد دلار است. برقراری مناسبات سیاسی و اقتصادی میان دو کشور، نفوذ آنها را افزایش خواهد داد. ایران و مصر از ظرفیت بالایی برای همکاری برخوردارند و اگر اراده‌ای جدی وجود داشته باشد حرکت در مسیر احیای روابط، کار چندان دشواری نیست.

مهیا بودن شرایط

به هر حال شرایط تجدید روابط میان دو کشور تا حدی مهیاست، اما در عین حال موانعی جدی نیز وجود دارد. برخی در ایران به تمایلات غرب‌گرایانه مصر اشاره دارند و برخی در مصر بحث ‌خالد اسلامبولی را مطرح می‌کنند. جهت‌گیری سیاست خارجی دو کشور متفاوت است. به عنوان مثال مصر با رژیم صهیونیستی به لحاظ سیاستگذاری مشکل دارد، اما مشکل ما با این موضوع بنیادی است به طوری که مشروعیتی برای این رژیم قایل نیستیم. دولت مبارک از آمریکا پیروی می‌کند و ایران با سیاست‌های واشنگتن مخالف است. با این وجود امکان رفع موانع برای بهبود روابط وجود دارد. ایران و مصر مدت‌های طولانی در آسیا و آفریقا و منطقه، قدرت برتر و نقش محوری را بر عهده داشته‌اند. نباید از یاد برد که نزدیک شدن این دو کشور مسلمان نتایج مثبتی به بار می‌آورد. همراهی ایران، مصر، عربستان و سوریه می‌تواند در حل مسایل عراق، لبنان و فلسطین کارآمد باشد و به برقراری صلح و ثبات در منطقه کمک بزرگی کند. به علاوه، موضع مصر در قبال مساله هسته‌ای ایران همواره مثبت بوده و قاهره از برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز در ایران حمایت کرده است. مصر همچنین به همراه ایران از پیشگامان طرح خاورمیانه عاری از تسلیحات هسته‌ای بوده و از وجود تسلیحات هسته‌ای رژیم صهیونیستی انتقاد کرده است.