بازخوانی یک پرونده استعماری

دکتر علی شیرخانی

پس از کودتای 28 مرداد 1332 و سقوط دولت مصدق، شاه ایران شخصاً امور را به دست گرفت و سیاست داخلی و خارجی خود را تحت نظارت مشترک آمریکا و انگلیس تنظیم نمود و به اجرا گذاشت. محمدرضا شاه پس از کودتا وام‌دار آمریکا و انگلیس به عنوان عاملان اصلی کودتا بود، بنابراین امور سیاسی و اجتماعی را براساس خواسته‌های آنان تأمین می‌کرد و در این راستا نفت را به وسیله کنسرسیوم بین‌المللی تصاحب نمودند و ملی شدن نفت به بوته فراموشی سپرده شد.

از سوی دیگر، رژیم احساس می‌کرد ممکن است در آینده‌ای نه چندان دور حکومت وی دستخوش طوفانها شود، لذا برای ایجاد جو سرکوب و اختناق و تأسیس رژیم دیکتاتوری و پلیسی با همکاری سرویسهای امنیتی آمریکا، در سال 1336 اقدام به تأسیس سازمانی به نام «ساواک» نمود و بدین سان ظهور و حضور آمریکاییها در ایران نمود بیشتری پیدا کرد و به مرور حضور انگلیسیها در ایران کم رنگتر گردید، از نیمه دوم دهه 30 شمسی کشور را هر چه بیشتر به بلوک غرب به ویژه آمریکا وابسته نمود در ترتیبات امنیتی مثل پیمان بغداد «منستو» به دستور آمریکا وارد شد. وابستگی ایران به غرب و آمریکا هر چه بیشتر می‌شد و فشار و تحمیل خواسته‌های آنان بر ایران نیز فزونتر می‌گردید.

در سال 1339، با انتخاب «جان کندی» به ریاست جمهوری، آهنگ و روش وابستگی رژیم تغییر پیدا کرد و آمریکا از ایران خواستار اصلاحات در زمینه‌های گوناگون شد. لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و لوایح شش‌گانه در سال 1341 در این راستا قابل تجزیه و تحلیل است. خواسته‌ها و مطالبات آمریکاییها از ایران به خاطر حضور گسترده آنان در این کشور، گسترده‌تر می‌شد. یکی از خواسته‌های اساسی آنان، مسأله مصونیت قضایی نیروهای آمریکایی موجود در ایران  بود که به کاپیتولاسیون معروف است.

مفهوم و سابقه بحث کاپیتولاسیون

کاپیتولاسیون عبارت از واگذاری حق داوری و مجازات به اتباع خارجی موجود در کشور میزبان به کشور میهمان. سابقه این مسأله در ایران، به قرارداد ترکمن‌چای در سال 1208 ه. ش می‌رسد. پس از شکست ایران در جنگ با روسیه، علاوه بر مطالبه غرامات از ایران و جدایی بخشهایی از خاک ایران، کاپیتولاسیون هم بر کشور تحمیل شد و براساس فصولی از این معاهده، رسیدگی به دعاوی حقوقی و جزائی اتباع موجود روسیه در ایران به سفیر و یا کنسول آن کشور واگذار گردید. پس از این معاهده بود که ایران مجبور شد به دیگر کشورها نیز این امتیاز را واگذار کند. هر چند پس از انقلاب اکتبر 1917 در روسیه و شکل‌گیری کشور اتحاد جماهیر شوروی، این قرارداد در سال 1300 شمسی لغو گردید و آن کشور رسما اعلام کرد معاهدات و مقاولات قراردادهایی که دولت روسیه با ایران منعقد و حقوق ملت ایران را تضییع نمود، ملغی و از درجه اعتبار ساقط است. روسیه در قرن 20 و در سال 1921 میلادی کاپیتولاسیون را لغو نمود ولی آمریکاییها که پس از جنگ دوم جهانی ابرقدرت غرب لقب گرفته بودند و سعی می‌کردند منافع خود را در کشورها دنبال نمایند در این راستا در ابتدای دهه 1950 طرحی را از تصویب گذراندند که به طرح «موافقتنامه وضعیت نیروهای مسلح آمریکایی» مشهور گردید. طرح مذکور درباره نیروهای مستقر در کشورهای عضو پیمان آتلانتیک شمالی تهیه شده بود. در این موافقتنامه حق و صلاحیت قضاوت بین ایالات متحده آمریکا و کشور پذیرنده مقترن بود؛ بدین معنا که هر گاه دولت آمریکا از تعقیب مجرم خودداری می‌کرد، کشوری که جرم در آن واقع شده بود، اقدام به تعقیب می‌نمود، اما برخلاف قراردادهای موجود با توافق، ایران به آمریکا اجازه می‌داد از حق انحصاری رسیدگی به جرم همه کارکنان خود در همه وقت برخوردار باشد البته آنچه در ایران مطرح گردید عنوان الحاق ماده واحده به قرارداد بین‌المللی وین بود. در ذیل به بند مربوط به مصونیتها پرداخته می‌شود.

قرارداد بین‌المللی وین

قرارداد وین در سال 1961 به تصویب بسیاری از کشورها رسید که مصونیتهایی در بند «و» از مواد 29 تا 36 به کارکنان و کارمندان سیاسی کشور اعطاء شده بود. این قرارداد شامل 53 ماده و دو پروتکل بود. در بند «و» این معاهده مصونیتهایی به شرح ذیل آمده است:

الف) شخص مأمور سیاسی مصون از تعرض است و نمی‌تواند مورد هیچ نوع بازداشت و یا حبس قرار گیرد.

ب) محل اقامت خصوصی مأمور سیاسی، از همان حمایت اماکن سیاسی برخوردار خواهد بود و اسناد و مکاتبات وی با رعایت بند 3 از ماده 31 و نیز احوال وی، از مصونیت برخوردار است.

ج) مأمور سیاسی در کشور پذیرنده، مصونیت تعقیب جزایی و مصونیتهای دعاوی مدنی دارد مگر در موارد خاص، به اضافه معافیتهای مالیاتی و گمرکی و غیره ...

روند تصویب کاپیتولاسیون آمریکایی در ایران

علی امینی به سفارش آمریکا به مقام نخست وزیری رسیده بود و در اسفند 1340 وزارت امور خارجه آمریکا طی یادداشتی، خواستار برخورداری اعضای هیأتهای مستشاری آمریکایی از امتیازها و مصونیتهای قرارداد وین شد، ولی در آن هنگام چون قرارداد وین به تصویب مجلس شورای ملی نرسیده بود، وزارت خارجه ایران طی یادداشتی قول داد به محض تصویب این لایحه مجوز خاصی در این زمینه کسب و در قالب ماده واحده و یا لایحه به مجلس ارسال شود. در هنگام صدارت اسدالله علم و در تاریخ 13/7/1342 تصویب نامه‌ای در دولت به امضا رسید که طی آن مصونیتهای دیپلماتیک مستشاران آمریکایی به مجلس سنا و شورای ملی ارسال شد ماده واحده ارسالی به شرح ذیل است (به دولت اجازه داده می‌شود که رییس و اعضای هیأتهای مستشاری نظامی ایالات متحده را در ایران که به موجب موافقت‌نامه‌های مربوطه در استخدام دولت شاهنشاهی می‌باشند، از مصونیتها و معافیتهایی که شامل کارمندان اداری و فنی موصوف در بند (و) قرارداد وین که در تاریخ 18 اوریل 1961 مطابق با 29 فروردین ماه سال 1340 به امضا رسیده است برخوردار نماید.) مجلس سنا ماده واحده را در سوم مرداد 1343 به تصویب رساند در حالی که در آن جلسه از 60 سناتور فقط 26 نفر حاضر بودند.

چگونگی آگاهی امام از تصویب کاپیتولاسیون

درباره چگونگی آگاهی امام از این مصوبه، دیدگاه‌های گوناگونی ارائه شده است و از مجموع آنها می‌توان چنین نتیجه‌ گرفت که امام راههای گوناگونی برای دریافت این گونه اطلاعات داشته باشد.

رجبعلی طاهری یک مورد را در خاطرات خود مطرح کرده است که عبدالحسین طباطبائی نماینده کازرون که از مخالفان مصوبه بود، تصویب‌نامه را به حجةالاسلام پیشوایی کازرونی داده و ایشان نیز آن را به امام انتقال داده است. برادر امام آیة‌الله ‌سیدمرتضی پسندیده نیز در خاطرات خود می‌گوید: «وقتی مسأله در مجلس مطرح گردید، نامه‌ای به امام نوشتم و موضوع را به اطلاع ایشان رساندم. امام پاسخ دادند متن لایحه را برای من بفرستید تا از آن مطلع شوم. آیه‌الله هاشمی رفسنجانی نیز در خاطرات خود یادآور می‌شود که امام چند نفر را مأمور کرد تا جزئیات مسأله را برای ایشان بیاورند و من نیز یکی از این افراد بودم و متن ماده واحده و اسناد مربوط  به آن را از طریق سیدجعفر بهبهانی تهیه و به خدمت امام ارسال کردم. شهید محلاتی نیز مسأله اطلاع یافتن امام را از موضوع، این گونه نقل می‌کند که ایشان از طریق یکی از کارمندان مجلس، متن مذاکرات مجلس پیرامون لایحه را تهیه و خدمت حضرت امام برد. امام پس از آگاهی کامل و اطمینان حاصل کردن، علما و مراجع طراز اول قم را به یک گردهمایی فرا می‌خواند و در آن جلسه بنا می‌گردد در روز تولد حضرت زهرا (س) مصادف با 4 آبان 1343، علیه مصوبه کاپیتولاسیون سخنرانی نمایند و علاوه بر آن، امام نمایندگانی را به شهرستانها فرستاد تا علمای شهرها را از این موضوع آگاه نمایند و بدین صورت موضوعی واحد و سرتاسری علیه آن مصوبه صورت گیرد (سخنرانی امام در روز 4 آبان 1343)

پیرو مشورت علما و مراجع، علما برای مقابله با مصوبه مصونیت کارکنان و نیروهای ایران از تعقیب قضایی صبح روز 4 آبان منزل امام مملو از جمعیت می‌شود و برخی از شاگردان ایشان می‌گویند انبوه جمعیت به حدی بود که اتاقهای منزل به حیاط و کوچه‌های اطراف و باغ نزدیک منزل امام باغ قلعه مملو از جمعیت بود. بلندگوهای متعددی در منزل و کوچه‌ها و باغ قلعه نصب شده بود. سخنرانی امام در این روز از چند زاویه قابل بررسی است. در این سخنرانی که با حالت حزن‌انگیز آغاز می‌نمایند آیه استرجاع را به زبان خود جاری می‌کنند: انا لله و انا الیه راجعون. آنچه در فرهنگ دینی ما رایج است کلمه «استرجاع» در هنگام مصائب بزرگ بر زبان ما جاری می‌شود و امام با به کارگیری این آیه، می‌خواست ادعا کند این مصوبه مصیبت بزرگی برای جامعه ایران است.

امام (ره) در فراز دیگری از سخنرانی خود، به تضعیف روحانیت از سوی رژیم می‌پردازند و تأکید می‌نمایند که رژیم برای تسلط بیگانگان به ایران درصدد کنار زدن روحانیت است و اگر روحانیت در صحنه حضور داشته باشد، آنان نفوذ نخواهند داشت. امام در سخنرانی از اینکه نمایندگان سنا و مجلس شورای ملی به عنوان نماینده مردم با این مصوبه استعماری و استکباری مخالفت نکردند و موجب تصویب آن گردیدند، انتقاد کردند. امام خمینی در همان روز اطلاعیه‌ای در مذمت تصویب مصونیت قضایی نیروهای آمریکا صادر و به شهرهای مختلف ارسال کردند. در این روز، آیةالله شریعتمداری و آیةالله مرعشی نجفی، علیه کاپیتولاسیون سخنرانی کردند.

دستگیری و تبعید امام خمینی (ره)

رژیم با مشاهده سخنرانی امام و اطلاعیه ایشان، سخت به وحشت افتاد و دستور دستگیری و تبعید امام را صادر کرد. رئیس شهربانی قم در گزارشی اقدامهای قبل و پس از دستگیری امام را شرح می‌دهد و این گزارش دال بر وحشت رژیم از این اقدام بوده است. در این گزارش آمده است که از 4 روز قبل منزل امام خمینی توسط مأموران اطلاعات در 24 ساعت تحت مراقبت است و جالب اینکه در گزارش آمده است که مأموران دستگیر کننده تا ساعت 3 صبح روز 13 آبان 1343 مطلع نبودند چکار می‌کنند و به آنان ابلاغ شده بود که شما به منظور مؤاخذه در این منطقه نگهداری می‌شوید و ارتباطهای تلفنی را نیز از کار انداخته بودند.

مأموران رژیم ساعت3 صبح روز 13 آبان با محاصره‌ای کامل منزل امام، خواستار دستگیری ایشان می‌شوند و امام به محض اطلاع از مسأله بیرون آمده و با راهنمایی مأموران به سمت ماشین از قبل آماده شده حرکت می‌کند و مستقیما به فرودگاه منتقل شده و با یک هواپیمای نظامی به ترکیه منتقل می‌شود رادیو ایران در ساعت 2 بعدازظهر همان روز اعلام می‌کند «طبق اطلاع موثق و شواهد و دلایل کافی چون رویه آقای خمینی و تحریکات مشارالیه بر علیه منافع ملت و امنیت و استقلال و تمامیت ارضی کشور تشخیص داده شده، لذا در تاریخ 13 آبان 1343 از ایران تبعید شد پس تبعید امام خمینی (ره) علاوه بر اینکه حکام ایران اظهار خوشحالی نمودند، مسؤولان آمریکایی نیز از اینکه مهمترین مخالف مصونیت قضایی تبعید شده، اظهار خوشحالی کردند و کادر سفارت آمریکا طی بیانیه‌ای از اینکه توانسته بودند از بیانیه‌ها و اقدامهای امام (ره) آسوده شوند، ابراز خوشحالی نمودند.