اجلاس خزر یا ماموریت ویژه پوتین!

سفر ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه به ایران که از حدود یک ماه پیش انجام آن قطعی شده بود تا چند روز قبل از انجام سفر، از آن جهت مهم تلقی می‌شد که طبق اعلام رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، قرار بود در این سفر، تاریخ نهایی تکمیل و راه‌اندازی نیروگاه بوشهر، به صورت قطعی مشخص و اعلام شود. اهمیت اعلام تاریخ قطعی راه‌اندازی نیروگاه بوشهر نیز در این بود که رفتار دو پهلوی روس‌ها در مورد این نیروگاه و بهانه‌جویی‌های روسیه را پایان می‌بخشید و معنای دیگر آن، رد ادعاهای آمریکا و هم پیمانان غربی آن کشور در خصوص احتمال سوءاستفاده ایران از نیروگاه بوشهر برای مقاصد نظامی بود. اما در آستانه انجام سفر، اتفاقات دیگری افتاد که سایر ابعاد سفر را تحت‌الشعاع قرار داد.

بعضی از رسانه‌های غربی، هدف از دیدارهای فشرده پوتین در دو هفته اخیر از جمله سفر کم سابقه و همزمان وزیران دفاع و خارجه آمریکا به روسیه را انصراف پوتین از این سفر و یا تلاش برای هماهنگ‌سازی موضع او با آمریکایی‌ها دانستند. جرج ‌بوش رئیس‌جمهور آمریکا هم، توقع خود از پوتین در این سفر را اتخاذ موضع هماهنگ و انتقال نگرانی‌های آمریکا و هم‌‌پیمانانش به ایران و تاکید بر لزوم توقف کلیه فعالیت‌های هسته‌ای دانست. بعضی از رسانه‌ها نیز اصل انجام سفر را مورد تردید قرار دادند. اما پخش یک خبر در بعضی رسانه‌های روسی و بازتاب آن در رسانه‌های غربی، باعث شد که برخی منابع خبری از افزایش احتمال لغو سفر خبر دهند. این خبر، احتمال تلاش برای ترور پوتین در سفر به تهران بود. اما پوتین در برابر این شایعات، ضمن تاکید بر انجام سفر خود اعلام کرد: اگر قرار باشد به این حرف‌ها توجه کنم هیچ روزی نباید از خانه خارج شوم. البته به نظر می‌رسد همین شایعات، بر میزان ساعات حضور پوتین در تهران اثرگذار بود به طوری که به رغم اعلام قبلی، پوتین به جای دوشنبه شب، صبح روز سه‌شنبه وارد تهران شد و تاخیر ورود او نیز باعث تاخیر یک و نیم ساعته در آغاز جلسه رسمی نشست سران 5 کشور حاشیه دریای خزر شد. اما به هر حال سفر انجام گرفت و پوتین علاوه بر حضور در اجلاس سران 5 کشور و دیدار با دکتر احمدی‌نژاد، ملاقاتی با آیت‌الله خامنه‌ای نیز داشت که همین ملاقات در کانون توجه رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفت. اگر چه از مباحث اصلی در ملاقات پوتین با عالی‌ترین مقام نظام جمهوری اسلامی ایران، خبر خاصی در رسانه‌های داخلی منتشر نشد، اما نقل بخشی از بیانات مقام رهبری از جمله تاکید ایشان خطاب به پوتین که «در مورد پیشنهاد شما تامل خواهیم کرد» موجب کنجکاوی خبرنگاران داخلی گردید و آنها در حاشیه اجلاس روحانیون ارتش، در این خصوص از دکتر علی لاریجانی دبیر شورایعالی امنیت ملی سوال کردند. او نیز با تایید وجود پیام و پیشنهاد خاص در دیدار پوتین با رهبر انقلاب، توضیح بیشتر در این مورد را به آینده موکول کرد. اما تنها چند ساعت بعد از سخنان لاریجانی، واحد مرکزی خبر _ وابسته به صدا و سیما _ به نقل از برخی خبرگزاری‌های بزرگ غربی اعلام کرد که پیشنهاد پوتین، چیزی شبیه به پیشنهاد تایم اوت می‌باشد که قبلا توسط محمد البرادعی پیشنهاد شده بود.

به موجب این پیشنهاد، ایران از گسترش فعالیت‌های هسته‌ای خود و عبور از مرحله فعلی خودداری و در برابر تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران نیز به حال تعلیق در خواهد آمد. انعکاس این خبر، اگرچه در ساعات اولیه واکنش رسمی مسئولان دولتی و دست‌اندرکاران پرونده هسته‌ای را به دنبال نداشته است، اما نقل آن توسط واحد مرکزی خبر می‌تواند تا حدودی نزدیک بودن آن به واقعیت را نشان دهد. در همین حال برخی روزنامه‌های داخلی نیز شایعات مربوط به هدف اصلی پوتین از سفر به تهران را بهانه قرار دادند تا به طرح برخی دیدگاههای خود بپردازند. از جمله روزنامه جمهوری اسلامی که مواضع آن، نزدیکی زیادی به دیدگاه‌های هاشمی‌رفسنجانی دارد در همین زمینه نوشت: «پوتین که با ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران آشنایی خوبی دارد، قصد داشته پیشنهاد تعیین‌کننده خود را مستقیما با تصمیم گیرنده اصلی جمهوری اسلامی در میان بگذارد.» از سوی دیگر، در حالی که روزنامه‌های نزدیک به دولت تلاش زیادی در بزرگنمایی سفر پوتین به ایران داشتند و آن را از موفقیت‌های دولت نهم و فاصله گرفتن روسیه از آمریکا و تندروهای اروپایی در موضوع هسته‌ای ایران می‌دانند، رادیو آمریکا از تداوم همکاری پوتین با شرکای غربی خود در این زمینه سخن گفت و هدف از سفر پوتین را نیز انتقال نگرانی‌ها از تداوم فعالیت‌های هسته‌ای ایران دانست. در همین حال کمتر از 24 ساعت بعد از بازگشت پوتین به مسکو، منابع خبری از سفر روز پنجشنبه نخست‌وزیر اسرائیل به مسکو برای گفت‌وگو با پوتین در مورد فعالیت هسته‌ای ایران خبر دادند. به هر حال اخبار حاشیه‌ای که قبل از سفر پوتین در رسانه‌ها منتشر شد و نیز اخبار نه چندان شفاف مربوط به هدف اصلی و پیشنهاد خاص پوتین در سفر به تهران، این فرصت را برای مسئولان سازمان انرژی اتمی ایران حاصل کرد که هیچ کس از رئیس این سازمان در خصوص اظهارات یک ماه قبل او یعنی مشخص شدن زمان راه‌اندازی نیروگاه بوشهر در سفر پوتین به تهران، پرسشی مطرح ننماید.

پایان یافتن سفر پوتین به تهران، آغاز برخی واکنش‌ها در میان تعدادی از نمایندگان مجلس نیز بود. از جمله، یک عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی در پاسخ به تبلیغات وسیع پیرامون سفر پوتین به ایران گفت:‌ در مورد این سفر _ بیش از حد اغراق نکنیم. سخن این نماینده مجلس در واقع بازگویی سخنان قبلی بسیاری از سیاستمداران و نمایندگان مجلس بود که رفتار روسیه در برابر ایران را متاثر از تلاش آن کشور برای امتیازگیری از ایران و طرفهای مقابل ایران می‌دانستند. به گفته این عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس «پوتین شخصیتی است که سعی می‌کند دو طرف را داشته باشد و اگر فردا موضع دیگری به نفع آمریکا گرفت آن زمان ممکن است اغراقی که درباره سفر وی به ایران صورت می‌گیرد در راستای منافع کشور ارزیابی نشود» به گفته این نماینده اصولگرای مجلس «این احتمال وجود دارد که پوتین برای ایجاد توازن در سیاستهایی که تاکنون اتخاذ کرده، موضعی بگیرد که تاحدی به سود کشورهای دیگر نیز تمام شود». نکته مهم دیگر در خصوص اجلاس خزر نکته‌ای بود که قبل از برگزاری اجلاس توسط سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اعلام گردید.

محمدعلی حسینی روز دوشنبه اظهار داشت:‌ «در اجلاس سران خزر در تهران، بحث نهایی کردن رژیم حقوقی دریای خزر مطرح نیست.»‌ این در حالی است که تعدادی از فعالان سیاسی به ویژه نمایندگان مجلس از دو جناح، بر این نکته تاکید کردند که ایران بایستی در این اجلاس بر سهم واقعی خود در خزر پافشاری نماید. از جمله محمود محمدی نماینده اصولگرای آباده در مجلس هفتم _ که در زمان مسئولیت علی‌اکبر ولایتی در وزارت امور خارجه، سخنگوی آن وزارتخانه بود _ گفت: «لازم است وزارت امور خارجه در این نشست با قاطعیت و جدیت بیشتری سهم ایران از دریای خزر را مطالبه کند». محمدی در همین زمینه اظهار داشت:‌ «انعطاف‌پذیری ایران نسبت به همکاری در خزر باعث شد که سهم ما در این دریا دستخوش ناهماهنگی شود». این نماینده مجلس که ریاست کمیته روابط خارجی کمیسیون امنیت مجلس را نیز به عهده دارد به سخنان سخنگوی وزارت امورخارجه نیز پاسخ گفت.

حسینی گفته بود: «دستور کار این قبیل جلسات بین‌المللی از قبل مشخص می‌شود و بحث نهایی کردن رژیم حقوقی خزر در این نشست مطرح نیست». محمدی در پاسخ به این اظهارات، خواستار استفاده ایران از حق میزبانی اجلاس برای گنجاندن برخی مسائل در بیانیه پایانی اجلاس شد. عدم تعیین تاریخ قطعی تکمیل نیروگاه بوشهر و نیز عدم بحث بر سر سهم ایران از دریای خزر که به دلیل فروپاشی شوروی با بعضی چالش‌ها مواجه شد نشان می‌دهد که مهم‌ترین دستاورد اجلاس اخیر، حضور پوتین در ایران و پیام خاص او برای ایران بوده است. به هر حال به نظر می‌رسد تا زمان افشای آخرین مواضع رئیس‌جمهور روسیه در برابر پرونده هسته‌ای ایران، فاصله زیادی باقی نمانده است و می‌توان حدس زد که این موضع، تفاوت زیادی با آمریکا و هم‌پیمانان غربی آن نخواهد داشت؛ همان‌طور که به رغم برخی تبلیغات داخلی، در زمان صدور 2 قطعنامه قبلی علیه ایران نیز روسیه هماهنگی لازم را با آمریکایی‌ها به نمایش گذارد، اما می‌توان حدس زد که تا آن زمان، رسانه‌های نزدیک به دولت از این سوژه برای اثبات موفقیت دیپلماسی دولت نهم، بهره‌برداری کامل خواهند داشت.