بازخوانی چگونگی تعطیلی تنها رآکتور هستهای کره شمالی
زانو زدن در مقابل نفت
حسین رهنورد
اولین محموله نفت که به بنادر کرهشمالی رسید، عالم شد که تنها رآکتور هستهای این کشور تعطیل میشود. به همین آسانی و سادگی بزرگترین بحران شرق آسیا در سالهای اخیر پایان یافت. ماهوارههای آمریکایی فعالیتهای نامعلومی را در رآکتور یونگبیون شناسایی کردند که حاکی از صحت ادعای تعطیلی این رآکتور است. بدین ترتیب در حالی که دو کره پس از جنگ شبهجزیره حدود نیم قرن است که به صلح نرسیده و در حالت نه جنگ و نه صلح قرار دارند، کرهجنوبی توانست به عنوان میانجی، وضعیت بحرانی آزمایشهای هستهای کرهشمالی را خاتمه دهد و با ارسال نفت به کرهشمالی، مشکل آمریکا را حل کند.
همزمان به اعلام توقف برنامههای هستهای پیونگ یانگ، گروهی از بازرسان هستهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی هم برای نظارت بر تعطیلی رآکتور مزبور به کرهشمالی رفتند تا پایان رسمی بحران چند ساله از نظر سازمان ملل هم تایید شود.
سابقه بحران
12 دسامبر 1985 روزی بود که کرهشمالی قرارداد منع توسعه تسلیحات هستهای را امضا کرد و در 30 ژانویه 1992 این کشور تفاهمنامه امنیتی هستهای با آژانس انرژی اتمی را که به بازرسان اجازه بازرسی فعالیتهایش را میداد، امضا نمود اما یک سال بعد در ژانویه 1993 کرهشمالی به بازرسان آژانس اجازه بازرسی از تاسیسات مظنون به نگهداری پسماندهای هستهای را نمیدهد. در 12 مارس همان سال کرهشمالی رسما خروج این کشور از انپیتی را اعلام میکند ولی در 11 ژوئن خروج از ان، پی، تی مطلق میشود.
در ماه می 1994، کرهشمالی میلههای سوخت مصرف شده را بدون رعایت ضوابط ایمنی و با نقض معاهده مربوطه تعویض میکند تا در 3 ژوئن دبیرکل آژانس به شورای امنیت گزارش میدهد که کرهشمالی با تعویض میلههای سوخت، امکان بررسی فعالیت راکتور این کشور را غیرممکن کرده است.
هشتم جولای 1994 با مرگ «کیم ایل سونگ» رهبر کرهشمالی مذاکرات دو کره متوقف میشود و در 21 اکتبر آمریکا و کرهشمالی تفاهمنامه همکاری امضا میکنند که براساس آن، پیونگیانگ در قبال توقف فعالیتهای هستهای خود دو راکتور آب سبک دریافت خواهد کرد.
سپتامبر 1998، «کیم جونگ ایل» رهبر کره میشود و دقیقا یک سال بعد منابع اطلاعاتی آمریکا از احتمال توانایی کرهشمالی در شلیک موشک قارهپیما با سر جنگی 200 کیلویی در سال 2015 گزارش میدهند.
با گرایش سیاست خارجی آمریکا به تمایلات استعماری و یکجانبهگرایی به خصوص بعد از وقایع 11 سپتامبر، تنش میان پیونگیانگ و واشنگتن بالا میگیرد. 29 ژانویه 2002 دولت بوش، کرهشمالی را جزو کشورهای محور شرارت اعلام میکند و 14 نوامبر همان سال «سازمان توسعه شبهجزیره کره» تحویل نفت سنگین به کره شمالی را تا تعطیلی کلیه فعالیتهای هستهای این کشور متوقف میکند. این اتفاق پس از آن افتاد که دولت کره شمالی آمریکا را به از سرگیری فعالیتهای هستهای و موشکی خود تهدید کرد و آمریکا هم آن کشور را به حمله نظامی و اعمال تحریمهای شدید اقتصادی تهدید کرد.
پس از آنکه، کره در اکتبر 2002 از تدارک برنامه تسلیحات هستهای سخن گفت که این در نقض آشکار با قرارداد هستهای 1994 با واشنگتن بود، چین همراه با سایر قدرتها به وخامت اوضاع پی برده و برای پایان دادن به بحران، اقدام به برگزاری اجلاس شش کشور (چین، کرهشمالی، کرهجنوبی، ژاپن، روسیه و آمریکا) کرد که این نشستها هم نتوانستند گرهگشای بحران هستهای پیونگیانگ باشد.
12 دسامبر 2002 کره شمالی طی نامهای به آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام میکند که قصد دارد راکتور «یونگ بیون» را که از سال 94 تعطیل کرده بود، راهاندازی کند. 10 ژانویه 2003، این کشور به طور رسمی خروج از پیمان ان. پی. تی را از فردای آن روز (11 ژانویه 2003) اعلام میکند و در 8 جولای مقامات کرهای به دولت بوش میگویند که مواد لازم برای ساخت 6 بمب اتمی را دارا هستند.
27 سپتامبر 2004 کره شمالی اعلام میکند که تمام 8000 میله پلوتونیوم را به خلوص مورد نیاز سلاحهای هستهای رسانده است و در 10 فوریه 2005 رسما به در اختیار داشتن سلاحهای اتمی اعتراف میکند و در سال 2006 کره شمالی مبادرت به آزمایش موشکهای اتمی برفراز ژاپن میکند. در این سال شورای امنیت طی قطعنامه 1695 از کره شمالی تعلیق فعالیتهای موشکی را خواستار میشود اما کره شمالی آن را بیارزش دانسته و اعلام کرد که به سیاستهای خود ادامه خواهد داد. این کشور متعاقبا در بیاعتنایی به درخواست شورای امنیت، آزمایشهای اتمی خود را انجام میدهد و در 9 اکتبر 2006 خبرگزاری رسمی کره شمالی از انجام موفقیتآمیز آزمایشهای هستهای این کشور خبر میدهد. 5 روز بعد، تحریمهای جهانی علیه کره از سوی شورای امنیت تصویب میشود که کره آن را «اعلام جنگ» عنوان میکند اما در کمال تعجب و به دنبال اعمال تحریمها، رهبر کره شمالی از اشتباه بودن آزمایش هستهای سخن گفته و امکان آزمایشهای بعدی را مردود دانسته و به مذاکرات برمیگردد.
بازگشت به آرامش
شش ماه قبل نمایندگان آمریکا و کره شمالی در نیویورک و در چارچوب معامله در مذاکرات شش جانبه پکن با هم دیدار کردند. در مذاکرات شش جانبهای که در پکن برگزار شد، کره شمالی موافقت کرد که طی 60 روز راکتور یونگ بیون را تعطیل و مهر و موم کند. براساس توافق در این مرحله و پس از تایید بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی، 50 هزار تن نفت سنگین به این کشور تحویل خواهد شد. در مرحله بعد و در قبال تعطیلی و توقف باقیمانده فعالیتهای هستهای 950 هزار تن نفت دیگر به این کشور داده میشود که ارزش کل محمولهها بین 250 تا 300 میلیون دلار برآور میشود. یک مقام آمریکایی در این رابطه گفت: برای اینکه این معامله از هم نپاشد، لازم است کره شمالی کلیه جنبههای فعالیتهای اتمیاش را فاش کند. اما مانع دیگری بر سر راه اجرای این توافق قرار داشت. مبلغ 25 میلیون دلار پول دولت کره شمالی در حسابی در بانک، کائو به دستور آمریکا توقیف شده بود که کره شمالی اجرای توافق را منوط به انتقال آن دارایی مسدود شده، کرده بود. آمریکا ادعا کرد راهی برای انتقال حسابهای مسدود شده کره شمالی پیدا کرده است اما یک ماه پس از آن، عدم انتقال این حسابها مانع اجرای گامهای توافق شده جهت تعطیلی تاسیسات اتمی پیونگیانگ شد. آمریکا با اظهار اینکه این داراییها از راه قاچاق مواد مخدر و جعل اسکناس به دست آمده است، از نقل و انتقال این داراییها خودداری کرد.
با به بنبست رسیدن توافقات یک سخنگوی وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد که کشور متبوعش از آزاد شدن 25 میلیون دلار پول دولت کره شمالی حمایت میکند.
فرصت بیشتر آمریکا به کره شمالی
چندی پس از پایان مهلت داده شده بر اساس توافق به پیونگ یانگ، کاندولیزا رایس وزیر امور خارجه آمریکا که به همراه تارو آسو همتای ژاپنی خود در یک مصاحبه مطبوعاتی صحبت میکرد، به کرهشمالی هشدار داد که خویشتنداری دو کشور همیشگی نیست.
رایس همچنین در پاسخ به سوالی درباره خودداری کرهشمالی از انجام تعهدش برای توقف فعالیت نیروگاه هستهای یونگ بیان به خاطر رفع نشدن انسداد 25 میلیون دلار منابع این کشور در بانکهای ماکائو گفت: "حل مشکلات مالی از انتظار طرفین پیچیدهتر بوده است." به گفته رایس، آمریکا به خاطر همین مشکلات فرصت بیشتری را در اختیار کرهشمالی قرار داده تا به تعهدات خود در مذاکرات هستهای شش جانبه عمل کند کرهشمالی هم اعلام کرد که از آژانس بینالمللی انرژی اتمی دعوت کرده است که برای بحث درباره تعطیل یک نیروگاه هستهای مهم این کشور، بازرسان خود را به کرهشمالی اعزام کند. خبرگزاری رسمی کرهشمالی خبر داد رئیس انرژی اتمی کرهشمالی در نامهای برای محمد البرادعی، دبیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی از بازرسان سازمان ملل متحد دعوت کرده که به کرهشمالی سفر کنند.
این دعوت پس از آنکه پولهای کرهشمالی در بانک دلتای آسیا در ماکائو رفع توقیف شد صورت گرفت. کریستوفر هیل از مقامات بلند پایه وزارت خارجه آمریکا اواخر خرداد به خبرنگاران در مغولستان گفت که انتقال وجوه مورد بحث به روسیه صورت گرفته و پیشبینی کرد که ظرف چند روز آینده این پول به حساب کرهشمالی در بانکی در روسیه واریز شود. وی یک هفته بعد به عنوان نماینده آمریکا در مذاکرات هستهای با کرهشمالی به پیونگیانگ سفر کرد و خبر داد که این کشور برای بستن فوری راکتور هستهای خود در یونگ بیون آمادگی دارد.
هیل به عنوان اولین مقام ارشد آمریکایی که طی حدود پنج سال اخیر از کرهشمالی بازدید کرد بعد از سفر به پیونگیانگ گفت برچیده شدن سلاحهای هستهای کرهشمالی به زمان و تلاش نیاز دارد. او در پیونگیانگ با کیمکی ـ گوان، همتای کرهشمالی خود و همچنین با پاک یوثی ـ چون، وزیر امور خارجه کرهشمالی دیدار و گفتوگو کرد.
بازرسان آژانس انرژی اتمی در کرهشمالی
یک ماه پیش بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای گفتوگو در مورد برچیدن تاسیسات هستهای کرهشمالی وارد این کشور شدند
روز سهشنبه، 26 ژوئن، هیات بازرسان آژانس بینالمللی به ریاست اولی هاینونن، معاون مدیرکل آژانس، وارد پیونگیانگ، پایتخت کرهشمالی شد تا مذاکراتی را در مورد جزییات اجرای توافقنامه توقف فعالیت مرکز هستهای یونگ بیانگ با مقامات کرهای انجام دهد. این سفر به دعوت سازمان انرژی اتمی کرهشمالی صورت گرفت و پنج روز به طول انجامید.
هاینونن قبل از عزیمت به سوی کرهشمالی در گفتوگو با خبرنگاران در پکن، پایتخت چین، نسبت به موفقیت ماموریت این هیات ابراز خوشبینی کرد اما گفت که مقامات کرهشمالی باید در مورد سرعت عملیات مهر و موم کردن تاسیسات هستهای این کشور تصمیم بگیرند.
کرهشمالی در سال 2002 با اعلام خروج از پیمان منع گسترش جنگافزارهای هستهای، نمایندگان آژانس بینالمللی را از این کشور اخراج کرد و اعلام داشت در نظر دارد به منظور دفاع از خود، به تولید بمب اتمی مبادرت ورزد.
همزمان کرهجنوبی هم اعلام کرد که کمکهای غذایی به کرهشمالی را از سر میگیرد. نخستین محموله غذایی کرهجنوبی شامل سههزار تن بونج در روز 30 ماه ژوئن به کرهشمالی فرستاد شد.
کرهجنوبی در نظر دارد در مجموع چهارصد هزار تن برنج را ظرف شش ماه در اختیار کرهشمالی قرار دهد.
ارسال کمکهای غذایی جنوب به شمال هم پس از آن قطع شد که کرهشمالی به آزمایش یک موشک دوربرد مبادرت ورزید.
سفر اصلی بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی به پیونگیانگ، اما شنبه هفته قبل صورت گرفت. بازرسان در این سفر دوربینهای مداربسته در این نیروگاه نصب کردند و همچنین تجهیزات رآکتور یونگ بیون که برای برنامه ساخت جنگافزارهای اتمی کرهشمالی پلوتونیوم تولید میکردهاند مهر و موم شد. محمد البرادعی مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز دو روز بعد از سفر بازرسان در بانکوک تایلند خاطرنشان کرد: گزارشهای بسته شدن نیروگاه مورد تایید آژانس است.
هنوز مشخص نیست تعطیلی کامل این نیروگاه تا چه زمانی امکانپذیر است. زیرا کرهشمالی از آمریکا خواسته است نام این کشور را از فهرست تروریسم حذف کرده و به تحریمهای اقتصادی پایان دهد. به هر صورت از دیدگاه بسیاری تحلیلگران بستن این نیروگاه ولو به صورت موقت پیشرفت مهمی در حل بحران هستهای شبهجزیره کره به شمار میرود. برخی از تحلیلگران میگویند بسته شدن نیروگاه نشانه اعتماد متقابل میان طرفین است و در واقع هدف عاریسازی منطقه از سلاحهای هستهای در چنین فرایندی محقق خواهد شد. طرفهای ذیربط در مذاکرات ششجانبه اعلام کردهاند به تعهدات خود در مساله هستهای کرهشمالی عمل خواهند کرد. کرهشمالی نیز از آمریکا خواسته است حضور نظامی و وجود تسلیحات هستهای خود در منطقه را حل کند.
خبرگزاری کرهشمالی در گزارشی آورده است: چطور میشود آمریکا که تسلیحات هستهای در کرهجنوبی مستقر کرده است، خواستار توقف برنامه هستهای کرهشمالی شود. این نشان میدهد پیونگیانگ در مسیر حل بحران هستهای شرایطی دارد که اگر آمریکا آنها را محقق نکند، بعید است توافقات عملی شود و هر آن احتمال دارد توافقات طرفین در حل این مساله از اعتبار ساقط شود. به این ترتیب کرهشمالی همچنان بر حذف نام خود از فهرست تروریسم و خروج نظامیان آمریکا از منطقه و برچیدن تسلیحات هستهای این کشور از کرهجنوبی و پایان دادن به تحریمهای بانکی پیونگیانگ تاکید میورزد و چنانچه آمریکا با این اقدامات، امنیت کرهشمالی را تضمین نکند، راهاندازی نیروگاه هستهای یانگ بیون و فعالتر کردن برنامه تسلیحات هستهای کرهشمالی برای رهبران این کشور کار دشواری نخواهد بود، همان طور که کریستوفر هیل مقام ارشد هستهای آمریکا گفته است: این تازه آغاز راه است. (بستن نیروگاه) یک گام معنادار میباشد که باید زمینهساز برداشتن گامهای دیگر شود.
چرا یکباره؟!
شاید این سوال مطرح شود که چرا به یکباره این مصالحه روی داد؟ در پاسخ میتوان دلایل گوناگونی را مطرح کرد، از جمله گذر از تب و تاب و اشتیاقهای اولیه ناشی از دستیابی به یک نیروی جدید، پختهتر شدن مواضع و تمایلات ناشی از احساس امنیت بیشتر، فشار قدرتهای حامی کرهشمالی و کشورهای دیگر و مواضع ملایمتر آمریکا بعد از انتخابات کنگره در نوامبر 2006، دولت کرهشمالی در سال 2007 به دفعات متعدد ابراز تمایل به گفتوگو و مذاکره با آمریکا کرده است.
کرهشمالی حتی از آمادگی برای برچیدن تاسیسات تسلیحاتی هستهای خود در قبال دریافت کمک برای گسترش بخشهای غیرنظامی سخن گفته است. آمریکای جورج بوش هم در نتیجه شکست و عقبگرد نسبی نومحافظهکاران و پیروزی قاطع لیبرالها و دموکراتها در انتخابات کنگره در نوامبر 2006 و مشکلات ناشی از شکست در عراق، در موضع خود در قبال کرهشمالی نرمش قابل توجه نشان داده است. در حال حاضر خبرها از پیشرفت مذاکرات میان دو طرف حکایت دارد.
پیشرفت در مذاکرات همچنین بدون همکاری چین و روسیه و اتحادیه اروپا مخالفتها و تهدیدهای آمریکا علیه کره شمالی نمیتوانست اثر چندانی داشته باشد. کشورهای چین و روسیه و اتحادیه اروپا، همکاری با آمریکا در زمینه بحران هستهای کره شمالی را برای خود یک ضرورت میپندارند. چین به خاطر جلوگیری از روی آوردن ژاپن به نظامیگری و تکنولوژی تسلیحات هستهای که هژمونی چین در شرق دور را تهدید میکند، ترجیح میدهد با آمریکا و حتی هژمونی کمزیانتر این کشور در منطقه بسازد.
بنابراین چین برای رفع بحران هستهای کره شمالی در نهایت با آمریکا همکاری کرده و میکند. روسیه هم برای جلوگیری از احیای نظامیگری در ژاپن و تهدیدی که این تحول برای منافع این کشور در شرق دور دارد، ترجیح میدهد با چین و آمریکا برای حل بحران همکاری کند. اتحادیه اروپا، هرچند جزو گروههای موسوم به "شش کشور" درگیر در بحران هستهای کره شمالی نیست، اما به عنوان یک نیروی بینالمللی، عمده خود را ملزم به حمایت از آمریکا در قبال بحران مزبور میبیند. اتحادیه اروپا برای تشویق نیروهای هوادار چندچانبهگرایی در آمریکا چنان رفتاری را دنبال میکند. با توجه به ملاحظات بالا، میتوان گفت به احتمال زیاد کره شمالی در زمینه تسلیحات هستهای راه لیبی را طی میکند که برنامههای هستهای خود را چند سال قبل کنار گذاشت.
در صورتی که بحران هستهای کره شمالی به این ترتیب حل شود، چینیها، روسها و اروپاییان میتوانند به آمریکاییان نشان دهند که معاضدت و همکاری قدرتهای بزرگ و نه ضدیت آنان با یکدیگر در حل و رفع یک بحران جدی بینالمللی، نقش تعیینکننده داشته است. نیروهای هوادار چندجانبهگرایی در آمریکا هم میتوانند از این طریق نیروهای محافظهکار و یکجانبهگرا را توجیه و قانع سازند. تقویت چندجانبهگرایی در سطح بینالمللی توسط چنین اقداماتی به حل مسالمتآمیز دیگر بحرانهای بینالمللی کمک خواهد کرد و راه را برای استفاده از ابزارهای منطقیتر همچون دیپلماسی را در برخورد با بحرانهای بینالمللی هموارتر خواهد کرد.
توافق حاصل شده میان آمریکا و کره شمالی میتواند علاوه بر تقویت رژیم منع گسترش هستهای در سطح جهان، پراگماتیسم را به عرصه دیپلماسی بینالمللی بازگرداند و در عین حال، شرایط را برای تقویت همکاریهای امنیتی در منطقه شرق آسیا هموار کند. تعطیلی نیروگاههای هستهای کره شمالی در یونگ بیان اما تنها گام اول برای تعطیلی برنامه تسلیحات هستهای کره شمالی به شمار میرود و راه زیادی برای حل و فصل مساله خلع سلاح هستهای شبهجزیره کره در پیش است. اما یک نکته را در این میان باید مورد توجه خاص قرار داد: کره شمالی تصمیم گرفته که از مواجهه با غرب پرهیز کند.
شاید همین مساله بتواند در جریان برگزاری مذاکرات قریبالوقوع شش جانبه میان کره شمالی، آمریکا، کره جنوبی، ژاپن، چین و روسیه موثر واقع شود و شرایط جدیدی را بر منطقه شرق آسیا حاکم کند. مطلوبترین نتیجهای که میتواند از مذاکرات احتمالی آینده حاصل شود این است که یک معاهده صلح رسمی جایگزین آتشبسی شود که در سال 1953 میلادی برای خاتمه دادن به جنگ کره مورد توجه قرار گرفت. البته این مساله تنها در حالتی میتواند بررسی شود که بحث در خصوص بحران هستهای به طور کامل به پایان رسیده باشد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
