سرباز کردن یک زخم دیرینه

محمد دادخواه

تصمیم انگلیس برای اخراج چهار دیپلمات روس، پس از پاسخ منفی مسکو به درخواست تحویل یک متهم به قتل الکساندر لیتویننکو افسر سابق امنیتی روسیه به لندن، به بزرگ‌ترین چالش در روابط دو کشور پس از پایان جنگ سرد منجر شده است.

اظهارات و واکنش‌های تند مقامات روسیه در قبال این موضع انگلیس، نشانگر آنست که مسکو خود را برای اقدامات متقابل برابر انگلیس آماده می‌کند.

"میخاییل کامنین" سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه این تصمیم انگلیس را اقدامی تحریک‌آمیز خواند و اعلام کرد: انگلیس باید بداند که این اقدام بدون پاسخ نخواهد ماند.

مسکو مرگ "لیتویننکو" را یک مساله جنایی می‌داند و لندن را به تلاش عمدی برای سیاسی کردن این مساله متهم می‌کند.

"الکساندر لیتویننکو" افسر سابق سازمان امنیت فدرال روسیه و از مخالفان دولت روسیه، در ماه نوامبر (آذرماه) سال گذشته بر اثر مسمومیت ناشی از مواد شیمیایی در لندن جان باخت. دولت و دادستانی انگلیس پس از تحقیقات فراوان، "آندره لوگووی" همکار سابق "لیتویننکو" را به دست داشتن در مرگ وی متهم کرده و از روسیه خواستار تحویل این شخص برای محاکمه شدند.

مطبوعات و برخی مقامات غربی نیز مدعی شدند روسیه در حادثه مسمومیت "لیتویننکو" دست داشته است.

واکنش روسیه به این اتهامات و پاسخ منفی به درخواست لندن برای محاکمه "لوگووی"، در ماه‌های اخیر، باعث تیرگی شدید روابط مسکو و لندن شده بود و با تصمیم اخیر دولت انگلیس به اوج خود رسید. در روزهای نخست پس از مسمومیت و مرگ "لیتویننکو"، دادستانی کل روسیه برای کمک به تحقیقات انگلیس در روشن شدن علت مرگ این افسر سابق سازمان امنیت فدرال روسیه موافقت کرده بود. یک گروه از کارکنان بخش مبارزه با تروریسم "اسکاتلندیارد" انگلیس نیز با همین هدف به مسکو سفر کردند.

رسانه‌های خبری انگلیس علت مرگ "لیتویننکو" را مسمومیت ناشی از ماده رادیواکتیو "پولونیوم" 210 عنوان کرده و گفته بودند رد این ماده را در 12 محل در خاک این کشور و در هواپیماهایی که بیش از 33 هزار مسافر در ماه گذشته جابجا کرده و برخی از آنها بین لندن و مسکو در پرواز بوده‌اند را کشف کرده‌اند.

اگرچه این مساله روابط انگلیس و روسیه را به شدت دچار تنش ساخت ولی باید ریشه درگیری‌های سیاسی دو کشور را به اختلافات قدیمی‌تر آنها مربوط دانست. در واقع مناسبات مسکو و لندن پیش از این مساله نیز با توجه به پناهندگی چند ناراضی روس به انگلیس و عدم استرداد آنها به روسیه، متشنج بود.

"بوریس برزوفسکی" سرمایه‌دار فراری روس و "احمد زاکایف" رهبر جدایی‌طلبان چچنی از چند سال پیش در پناهندگی دولت انگلیس بوده و لندن به درخواست‌های مکرر مسکو برای استرداد آنها پاسخ منفی داده است.

سه سال پیش نیز به دنبال شناسایی و بازداشت چند تن از کارکنان سفارت انگلیس در مسکو به اتهام جاسوسی، روابط لندن و مسکو به تیرگی گراییده و زمینه اختلافات بعدی را فراهم ساخت.

در سال 2004 میلادی، سازمان امنیت فدرال روسیه این شبکه جاسوسی انگلیس را در پوشش سفارت این کشور خنثی کرد ولی به تصمیم "ولادیمیر پوتین" و به منظور حفظ روابط دو کشور افراد دستگیر شده از روسیه اخراج نشدند.

بنابراین، مرگ مشکوک "لیتویننکو" افسر امنیتی ناراضی روسیه در لندن، آتش اختلافات دیرینه مسکو و لندن را شعله‌ور ساخت.

خرداد ماه امسال زمانی که لندن از مسکو خواست "اندره لوگووی" را برای محاکمه به این کشور تحویل دهد، با پاسخ منفی روسیه مواجه شد.

"مارینا گریدنوا" سخنگوی دادستانی کل روسیه گفته بود: "آندره لوگووی" در صورت اثبات اتهام، تنها در روسیه قابل محاکمه است.

وی تاکید کرد طبق بند 61 قانون اساسی روسیه، شهروندان روس به کشورهای دیگر تحویل داده نمی‌شوند.

سخنگوی دادستانی کل روسیه با اشاره به این که انگلیس، اسناد مربوط به اتهام شهروند روس را ارایه نداده گفت: دادستانی کل روسیه در صورت دریافت این اسناد، آنها را در چارچوب پرونده مسمومیت لیتویننکو بدقت مورد بررسی قرار خواهد داد. دفتر پیگیری قضایی سلطنتی انگلیس حکم انحصار "آندره لوگووی" را صادر کرده بود. "لوگووی" خود نیز اتهام وارده از سوی لندن را رد کرده و آنرا اقدامی سیاسی خواند. "کن مک دونالد" از مدیران دفتر پیگیری قضایی انگلیس ادعا کرده: لوگووی با استفاده از مواد تشعشع‌زا، در پاییز سال گذشته در رستورانی در لندن "الکساندر لیتویننکو" را مسموم کرده و به قتل رسانده است.

"آندر لوگووی" افسر سابق "کا. گ. ب"، در مقابل این اتهام، سرویس ویژه انگلیس "ام.‌آی ـ" 6 را به قتل "الکساندر لیتویننکو" پناهنده روس در انگلیس متهم کرد و گفت: شواهد کافی برای اثبات این اتهام در دست دارد.

وی افزود: "لیتو یننکو" و حامی وی "بوریس برزوفسکی" (سرمایه‌دار روس پناهنده در انگلیس) به استخدام سرویس ام.آی ـ 6 انگلیس درآمده بودند.

این بازرگان روس با اشاره به دیدارش با لیتویننکو در سال گذشته گفت: لیتویننکو از برزوفسکی و ام.‌آی. ـ 6 به خاطر کم‌توجهی به خود و پرداخت ناکافی بابت خدماتش دلسرد شده بود.

به گفته لوگووی، ام.آی ـ "6در تلاش برای به دست آوردن مدارکی برای رسوا کردن رییس‌جمهوری روسیه و خانواده‌اش بودند و به وی پیشنهاد کردند که به این کار بپردازد.

لوگووی همچنین به روابط لیتویننکو و "احمد زاکایف" یکی از رهبران شورشیان چچنی پناهنده در انگلیس اشاره کرد و گفت: لیتویننکو به درخواست زاکایف در استانبول با نمایندگان گروههای شورشی چچنی دیدار کرده و به دره "پانکیسی" در گرجستان هم سفر کرده بود.

سفارت انگلیس در مسکو دست داشتن سازمان اطلاعاتی انگلیس در قتل لیتویننکو را رد کرده است.

"سرگئی لاوروف" وزیر امور خارجه روسیه در ماه‌های اخیر در مورد اثرات منفی رویکرد دولت انگلیس در تحقیق پیرامون مرگ "الکساندر لیتویننکو" عامل امنیتی سابق روس هشدار داد بود. وی گفت: انگلیس تلاش می‌کند از این مساله جنایی برای اهداف سیاسی استفاده کند. "دیوید میلیبند" وزیر امور خارجه انگلیس روز گذشته با اشاره به خودداری روسیه از تحویل "آندره لوگووی" تبعه روس متهم به قتل لیتویننکو به انگلیس گفت: دولت این کشور تصمیم به اخراج چهار دیپلمات سفارت روسیه از لندن گرفته است.

وزارت امور خارجه روسیه، این تصمیم دولت انگلیس را نشانه تشدید روحیه ضدروسی در محافل انگلیس که به دستگاه دیپلماسی لندن انتقال یافته است، توصیف کرد و نسبت به اقدام متقابل هشدار داد.

مسکو، اقدام دولت انگلیس را عملی برنامه‌ریزی شده برای سیاسی کردن مساله مرگ "الکساندر لیتویننکو" افسر سابق سازمان امنیت فدرال روسیه خواند.

کرملین اعلام کرده قانون اساسی روسیه اجازه تحویل اتباع این کشور را به کشورهای دیگر نمی‌دهد.

وزارت امور خارجه روسیه همچنین از سیاست‌های انگلیس در قبال روسیه که طی چند سال اخیر به شماری از اتباع روس از جمله "بوریس برزوفسکی" سرمایه‌دار فراری روس و "احمد زاکایف" رهبر شورشیان چچنی پناه داده و از تحویل آنها به روسیه خودداری کرده، انتقاد کرده است.

مقامات لندن برای تحویل گرفتن تبعه روس متهم به قتل "لیتویننکو" از روسیه درخواست کردند این کشور قانون اساسی خود را تغییر دهد تا بتواند "لوگووی" را به لندن اعزام کند.

مسکو پس از رد این تقاضا، در مقابل از انگلیس خواست برای پس گرفتن پناهندگی سیاسی "بوریس برزوفسکی" سرمایه‌دار فراری روس و "احمد زاکایف" رهبر شورشیان چچنی و تحویل آنها به روسیه قانون خود را تغییر دهد.

به نظر می‌رسد در روزها و ماه‌های آینده با توجه به اختلافات دیرینه مسکو و لندن و نیز درگیری‌های سیاسی غرب با روسیه که اخیرا با تعلیق معاهده نیروهای متعارف در اروپا از سوی روسیه تشدید شده است، باید شاهد کنش‌ها و واکنش‌های دیگری از دو طرف بود.

آنچه مسلم است اینکه غرب و آمریکا با گسترش دخالت‌های خود تحت پوشش دموکراسی و حقوق‌ بشر در امور داخلی روسیه در سال پایانی ریاست جمهوری "ولادیمیر پوتین" و نیز انتخابات آتی دومای این کشور، در تلاش برای تاثیرگذاری بر آینده سیاسی روسیه است.

کارشناسان سیاسی معتقدند حکومت روسیه با درک این واقعیت و احساس نگرانی از فعالیت‌های اینچنینی اروپا و آمریکا و تحریک‌ کشورهای همسایه روسیه، قصد مقاومت در قبال این گونه دخالت‌های آشکار را دارد.

واکنش پارلمان روسیه

چند تن از شخصیت‌های پارلمانی روسیه، تصمیم دولت انگلیس برای اخراج چهار دیپلمات روس از انگلیس را تحریک‌آمیز و ضربه‌ای شدید به روابط دو کشور خواندند.

"گنادی زوگانف" رهبر حزب کمونیست روسیه در جمع خبرنگاران، این تصمیم دولت انگلیس را برنامه‌ریزی شده توسط سازمان‌های جاسوسی لندن خواند که با هدف تیرگی روابط با روسیه تنظیم شده است. به گفته این مقام پارلمانی روس، اخراج دیپلمات‌های روس از انگلیس تاثیر منفی بر روابط دو کشور که در سالهای اخیر رو به گسترش گذاشته بود، خواهد گذاشت.

"ولادیمیر ژیرینفسکی" رهبر حزب لیبرال دموکرات روسیه نیز تصمیم لندن را یک اقدام دسیسه‌جویانه و ادامه سیاست خصمانه دولت انگلیس در قبال روسیه خواند. وی انگلیس را دشمن روسیه نامید و تاکید کرد لندن از مدتها قبل نسبت به روسیه سیاست خصمانه دنبال می‌کند.

این مقام پارلمانی روس معتقد است که انگلیس اقدام تحریک‌آمیز دیگری علیه روسیه انجام خواهد داد و مسکو باید در شرایط فعلی قاطعانه عمل کند تا این گونه ضربات را دفع کند.

"گنادی کودکف" عضو کمیسیون امنیتی دومای روسیه نیز در گفت‌وگو با "ریانووستی" درخواست وزیر امور خارجه انگلیس برای تغییر قانون اساسی روسیه به منظور رفع مانع برای تحویل "اندره لوگووی" به انگلیس را مورد سرزنش قرار داد. وی به انگلیس پیشنهاد کرد قانون اساسی خود را برای استرداد "بوریس برزوفسکی" سرمایه‌دار فراری روس و  "احمد زاکایف" رهبر شورشیان چچنی به روسیه تغییر دهد. این نماینده دوما تاکید کرد اقدام تحریک‌آمیز و توام با عصبانیت دولت انگلیس که نیروهای ضدروسی را برمی‌انگیزد در اروپا و حتی در بین شهروندان انگلیس مورد تایید قرار نخواهد گرفت.

روابط تیره و تار

انگلیس اعلام کرد که به دلیل امتناع مسکو از استرداد مظنون قتل الکساندر لیتویننکو به لندن، این کشور چهار دیپلمات روس را از انگلیس اخراج خواهد کرد که با توجه به این اقدام به نظر می‌رسد دو کشور وارد بن‌بست سیاسی به سبک جنگ سرد شده‌اند.

گوردون براون نخست‌وزیر انگلیس، اعلام کرد که به دلیل انجام این اقدام عذرخواهی نمی‌کند و دولت انگلیس اجازه نخواهد داد بی‌قانونی در این کشور گسترش یابد.

خبرگزاری فرانسه گزارش داد: اعلام خبر اخراج چهار دیپلمات روسیه از انگلیس در حالی توسط دیوید میلیبند وزیر خارجه انگلیس اعلام شده است که تنش‌ها میان مسکو و غرب به دلیل موضوع قتل الکساندر لیتویننکو یک مامور سابق کا.گا.ب در سال گذشته در لندن تشدید شده است.

در همین حال، ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه، بحران اخیر میان مسکو ـ لندن را یک بحران معمولی که در آینده برطرف خواهد شد، توصیف کرد و از مقامات انگلیس درخواست کرد که در راستای انجام اقدامات منطقی گام بردارند و به حقوق مشروع و منافع مسکو احترام بگذارند.

پوتین اظهار داشت: فکر می‌کنم روابط انگلیس ـ روسیه به طور طبیعی گسترش خواهد یافت. ما به توسعه روابط هم از طرف روسیه و هم از طرف انگلیس تمایل داریم. وی افزود: مطمئن هستم که این بحران نه چندان جدی، حل خواهد شد. سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه نیز، گفت که مسکو هیچ مدرکی از طرف انگلیس دال بر این موضوع که لوگووی، لیتونینکو را مسموم کرده است در دست ندارد.

لاوروف تصریح کرد: حتی یک مدرک مستند که نشان بدهد چگونه بازرسان انگلیس به این نتیجه رسیدند که لوگووی، لیتونینکو را مسموم کرده است دریافت نکرده‌ایم. وی به قدرت رسیدن گوردون براون نخست‌وزیر انگلیس را عامل افزایش تنش اخیر میان دو کشور دانست و گفت: اقدام اخیر لندن بی‌تجربگی بیش از حد دولت گوردن براون، نخست‌وزیر انگلیس پس از روی کار آمدن در کمتر از یک ماه است. لاوروف به خبرنگاران گفت: هر دولت تازه‌ای پس از به دست گرفتن زمام امور لازم است خط‌مشی خاص خود را پیدا کند.

اما وی افزود که امیدوار است عقل سلیم غالب آید. لاوروف در جریان یک کنفرانس خبری در پایان نشست گروه چهار‌جانبه خاورمیانه در لیسبون گفت: اینکه بحران چقدر طول بکشد بستگی به بریتانیا دارد.

وی افزود: ما متوجه هستیم که وقتی یک دولت تازه در هر کشوری به قدرت می‌رسد، در پی یافتن جایگاه خود است، یعنی در پی یافتن خط ‌مشی خاص خود است. بنابراین من تا حدود زیادی می‌توانم در آنچه اتفاق می‌افتد شاهد ضریب مربوط به روی کار آمدن یک دولت تازه باشم.

لاوروف آنچه را خودداری انگلیس در همکاری با درخواست‌های روسیه نامید محکوم کرد و گفت: این در حالی است که روسیه فورا با درخواست مقام‌های انگلیسی برای سفر به مسکو در دسامبر گذشته جهت تحقیق درباره موضوع موافقت کرده بود.

همچنین، میخائیل کامینین سخنگوی وزارت خارجه روسیه، اعلام کرد: این اقدام لندن ممکن است منجر به بروز پیامدهای منفی در روابط انگلیس ـ روسیه شود و این احتمال وجود دارد که روسیه نیز در پاسخ به اقدام لندن اقدامی تلافی‌جویانه انجام دهد و دیپلمات‌های انگلیس را از روسیه اخراج کند.

آخرین مرتبه‌ای که انگلیس دیپلمات‌های روسی را از خاک خود بیرون کرد، به سال 1996 برمی‌گردد. اخراج چهار دیپلمات انگلیسی از روسیه در آن زمان به اتهام انجام فعالیت‌های جاسوسی صورت گرفته بود.

در این میان روزنامه دیلی‌ تلگراف گزارش داد: در پی اظهارات وزیر خارجه انگلیس مبنی بر اخراج چهار دیپلمات روسی از انگلیس، روسیه تهدید کرد که این اقدام پیامدهای جدی به دنبال خواهد داشت.

در همین حال، روزنامه‌های انگلیس از تصمیم دولت این کشور حمایت کردند. روزنامه دیلی میل در ستون سرمقالۀ خود با اشاره به عکس‌العمل لندن به امتناع مسکو از استرداد مظنون به قتل لیتویننکو نوشت: چه گزینه‌ای داریم؟ با امتناع از استرداد الکساندر لوگووی مظنون به قتل لیتویننکو به لندن برای محاکمه، ولادیمیر پوتین رییس‌جمهور روسیه مرتکب بی‌حرمتی شده که نیازمند تنبیه است و همان‌گونه که پیش‌بینی می‌شد گوردون براون نخست‌وزیر انگلیس مجازات‌هایی را مطرح کرد که باعث می‌شود پوتین با مشکلات فراوانی در رابطه با غرب مواجه شود. براون با یک آزمایش جدی روبه‌رو بوده و به آسانی از آن گذشت.

روزنامه تایمز نیز این تصمیم دولت انگلیس را مورد تقدیر قرار داد و به این نکته اشاره کرد که موضوع مهم در این رابطه این بود که چه نوع تدابیری اتخاذ گردد که حساب شده و مناسب باشد. به نظر می‌رسد تدابیر اعلام شده درست بوده است. ممکن است منتقدان این موضوع را مطرح کنند که این تدابیر اتخاذ شده از طرف لندن یک اقدام بیهوده و غیرسازنده است اما مقامات انگلیس با این تصمیم این پیام را به تمامی افراد و دولت‌هایی که منتقدان خود را در خارج از کشورشان سرکوب می‌کنند فرستادند که لندن از این افراد در خاک خود حفاظت خواهد کرد. در همین حال، روزنامه گاردین نیز نوشت: این موضوع منطقی است که از روسیه انتظار داشته باشیم قانون اساسی خود را برای اجازه دادن به استرداد شهروندان خود به کشورهای دیگر اصلاح کند.

در این مقاله آمده است: اگر روسیه قصد دارد هم راستای مجامع بین‌المللی حرکت کند، اگر این کشور به دنبال آزادی‌های گسترده‌تر و محدودیت‌های اندک در ویزای شهروندان خود است و اگر قصد دارد در جنگ علیه تروریسم بین‌المللی همکاری کند باید از قوانینی که دیگر کشورهای اروپایی به آن وفادار هستند تبعیت کند. تقابل به نفع هیچ‌یک از طرفین نیست، اما نباید اجازه داد تا قتل در خیابان‌های لندن روی دهد.

یک تحلیل‌گر امور سیاسی و نظامی در انگلیس معتقد است که به نظر می‌رسد فضای جنگ سرد در این روابط حاکم شده است و نسبت به این موضوع که اگر روسیه نیز این‌گونه به انگلیس پاسخ دهد اقدامات تلافی‌جویانه بیشتر می‌شود، هشدار داد.

میلیبند در پارلمان انگلیس موضوع امتناع روسیه از استرداد لوگووی به لندن را تاسف‌انگیز خواند. وی با اشاره به اینکه این اقدام یک اقدام ضدروسیه نیست گفت: لندن همچنین به دنبال بررسی تدابیر دیگر از جمله اقدامات احتمالی در امور ویزای شهروندان روسی است. میلیبند تصریح کرد: این اقدام همان اتخاذ یک اقدام قاطع و شفاف و درست است و این همان چیزی است که ما به دنبال آن بودیم؛ شرایطی به وجود آمده که حتی دولت انگلیس به دنبال آن نبوده و از آن استقبال نمی‌کند.

این در حالی است که روسیه به طور رسمی اعلام کرده که لوگووی را برای محاکمه به انگلیس اعزام نخواهد کرد. مسکو معتقد است این اقدام مغایر با اصول و قوانین روسیه است.

مقامات روسیه پیشنهاد داده‌اند که لوگووی در خود روسیه محاکمه شود؛ اما دادستانان انگلیس معتقدند که محاکمه لوگووی در روسیه از استانداردهای لازم و حفظ بی‌طرفی برخوردار نیست.

لوگووی نیز اخیرا در یک مصاحبه تلویزیونی اعلام کرد که وی بی‌گناه است.

البته اخراج 4 دیپلمات روسی از انگلیس، تنها نشانه‌ای از اختلافات بریتانیا و روسیه است. اختلافاتی که سابقه دیرینه دارد و امروز با این اقدام انگلیس، جلوه بیشتری به خود گرفته است.