سایه ‌روشن‌های جدال در پاکستان

*پاکستان پس از انفجارهای مهیب روز ورود بی‌نظیر بوتو و سپس اعلام وضعیت فوق‌العاده از سوی پرویز مشرف وارد مرحله‌ای تازه از بحران شده است، این بحران تازه نشانه چیست آیا دلیلی بر غلبه افراطیون بر صحنه سیاست این کشور است یا آن که نظامیان می‌خواهند با این اتفاق مردم بار دیگر متوجه اولویت مسأله امنیت شده و در انتخابات پیش‌رو به دولت مطلوب آنها در پاکستان روی آورند؟

**مجموعه‌ای از عوامل در بروز این وضعیت ناگوار دخیل است. پدیده اصلی که در این حوادث نقش دارد، طالبانیسم در پاکستان است. نیروهای حامی طالبان در پاکستان دارای نفوذ عمیقی هستند همچنان که آنها اکنون در صحنه افغانستان برای گسترش نفوذ خویش تلاش می‌کنند. بیشتر پایگاه‌های نظامی و عقیدتی این گروه‌ها در مناطق قبایلی بویژه وزیرستان شمالی و نیز دو ایالت سرحد و بلوچستان واقع شده است. این جریان در پاکستان با غائله مسجد لال، وارد رویارویی مسلحانه با حکومت شدند. بنابراین در حوادث پیچیده اخیر پاکستان مسأله تروریسم و آنچه طالبانیزه شدن نامیده می‌شود به طور جدی مطرح است. طالبان محلی امروز بر اصول مذهبی، فرهنگی و تاریخی پاکستان سایه گسترده است.

*آیا مشرف و نظامیان با اقداماتی که اکنون شروع کرده‌اند می‌توانند این جریان افراطی را مهار کنند؟

**با نفوذی که این گروه‌های متعصب در ارکان قدرت قبایل و نیز ساختار فرهنگ و سیاست پاکستان پیدا کرده‌اند، مهار آنها دشوار است. بر این اساس معتقدم که مشرف در رویارویی با این جریان باید به دقت و سنجیده شده گام بردارد، در صورت شروع یک نزاع گسترده میان ارتش و تندروها بسیاری از امور از جمله امنیت کشور با مخاطرات عمیق روبه‌رو خواهد شد.

ضعف حکومت مشرف در برچیدن بساط قدرت افراطیون یک واقعیت است؛ به همین دلیل دولت و کنگره آمریکا و رسانه‌ها عملکرد مشرف و تعهد او را در قبال جنگ علیه تروریسم زیر سؤال برده‌اند. حوادث خونین پس از مسجد لال که نگرانی غرب را افزایش داد بر ناکافی بودن اقدامات مشرف دلالت دارد.

*برخی دلیل تصمیم اخیر مشرف مبنی بر اعلام وضعیت اضطراری را حملات مهیب روز ورود بوتو می‌دانند خود بوتو نیز در سخنانش اغلب عوامل امنیتی را منشاء ایجاد این حوادث معرفی کرده است. نظر شما چیست؟

**بی‌نظیر بوتو، مقامات اطلاعاتی مشرف و همچنین سر وزیران سند و پنجاب را عاملین این حوادث می‌داند. اما اظهارات او بیش از آنکه واقعی باشد، سیاسی است. با این که سران طالبان مسئولیت این حوادث را برعهده نگرفته است، اما نگاه‌ها در این ماجرا به سمت طرفداران طالبان است. اما تنها هنگامی می‌توان در این باره با قاطعیت نظر داد که تحقیقات به فرجام برسد.

*با این اتفاقات آیا فکر می‌کنید باز هم امیدی به اجرای توافق مشرف ـ بوتو وجود دارد. بویژه این که یک طرف این توافق یعنی بوتو، حکومت را متهم کرده است که همه چیز در معرض خطر قرار داده است. به طور کلی چه مراحلی از فرمول تقسیم قدرت میان بوتو و مشرف پیش رفته است و چه بخشی از موانع و چالش‌ها در این زمینه حل نشده است؟

**فرمول تقسیم قدرت هر چه باشد، تا پس از انتخابات عمومی کامل نخواهد شد. در بسیاری موارد تصریح قانون اساسی مشخص است یعنی نخست‌وزیر یک مقام اجرایی است نه رئیس و هنگامی که مشرف لباس نظامی‌اش را از تن درآورد به شدت ضعیف خواهد شد. بنابراین بی‌نظیر با دست قدرتمندی در برابر مشرف ظاهر خواهد شد.

*آیا این حادثه امکان دارد مسیر توافق را تغییر دهد یا به تأخیر بیندازد؟ فکر می‌کنید پیام‌های این حادثه برای این دو متحد اصلی غرب چیست؟

**برای بیان این مطلب قدری زود است اما این حادثه قطعاً بر افق سیاسی پاکستان سایه‌های تاریکی می‌افکند و معتقدم که این حوادث یعنی ترورهای ناموفق قربانیان آن یعنی مشرف و بی‌نظیر را به هم نزدیک‌تر می‌کند. شاهد مثال این ادعا برگزاری تظاهرات بزرگ و حمایت پرقدرت عموم مردم پس از آن حوادث تروریستی است که از بی‌نظیر علی‌رغم برچسب فسادی که بر وی زده شده، به او در مقابل حریفش قدرت می‌دهد.

*آیا این امکان وجود دارد که کارزار سیاسی کنونی به عرصه مسلحانه هم کشیده شود؟ آیا احزاب سیاسی مخالف ممکن است پشت این رویارویی مسلحانه قرار بگیرند؟

**خیلی بعید است. به این دلیل که احزاب سیاسی پاکستان ومجلس عمل متحده از جمله احزاب سیاسی هستند که فاقد سازمان‌دهی لازم به منظور انجام عملیات مسلحانه هستند.

*حمایت‌کنندگان تقسیم قدرت میان بوتو و مشرف یعنی مشخصاً آمریکا و عربستان و امارات بعد از این به چه اقداماتی ممکن است برای مهار افراطیون مسلح و نیز اعمال فشار بر مشرف دست بزنند؟

**آن‌ها تنها به صورت غیرمستقیم بر اوضاع سیاسی پاکستان تأثیر گذارند. این سه کشور بر حکومت‌های پی‌درپی اسلام‌آباد و از جمله دولت کنونی نفوذ بالایی داشته‌اند. ایالات متحده که واسطه اصلی انعقاد قراردادها میان رقبای سیاسی است، نفوذ بیشتری بر بی‌نظیر و مشرف دارد.

*آمریکا و شخص جورج‌بوش اخیراً پس از اعلام وضعیت فوق‌العاده فشارهای خود بر اسلام‌آباد را افزایش داده است آیا ممکن است در ادامه این فشارهای سیاسی آمریکا سناریو دخالت مستقیم در صحنه پاکستان مثلاً بمباران پایگاه‌های تندروها در مناطق مرزی این کشور را پیاده کند؟

**در حال حاضر در واشنگتن و اسلام‌آباد راه‌حل قطعی و سریع برای حل بحران وجود ندارد. این اقدامات بیشتر حالت کنترلی را دارد که وضعیت بدتر نشود. نظامیان برای مهار افراطیون با یک بسیج مردمی می‌توانند پیش بروند. آمریکا نیز در این مرحله آمادگی و شرایط یک مداخله مستقیم را ندارد. تا زمانی که مشرف و هیأت حاکمه پاکستان برابر افراطیون مبارزه می‌کنند واشنگتن به سمت روش مداخله مستقیم نخواهد رفت.

*از حیث سیاسی زمان چندانی تا برگزاری انتخابات حساس ژانویه نمانده است فکر می‌کنید تا زمان انتخابات پارلمانی چه تغییراتی ممکن است در آرایش سیاسی نیروها رخ دهد؟

**پیش از اعلام انتخابات عمومی باید یک دولت موقت بی‌طرف ایجاد شود. بی‌نظیر تلاش می‌کند که افراد برگزیده خود را نامزد پست‌های نخست‌وزیری موقت و سروزیران سند و پنجاب کند.

*بازگشت نوازشریف تا چه میزان جدی است؟

**بازگشت نوازشریف جدی است، اما امکان صدور اجازه بازگشت توسط مشرف به اوتا قبل از انتخابات عمومی جای سؤال دارد. انتظار می‌رود که دادگاه عالی پاکستان به بازگشت نوازشریف حکم دهد. دولت به سختی می‌تواند این مسأله را حل کند.

*موضع ارتش در این زمینه چه خواهد بود؟ آیا نظامیان میزان دخالت خویش را از این حد فراتر نخواهند برد؟

**ارتش حداقل در ظاهر سعی می‌کند خود را وارد سیاست نکند، حتی بدون مشرف در لباس نظامی. نظامیان بیش از هر چیز برای حفظ امنیت و دور کردن خطر از تمامیت پاکستان تلاش می‌کنند اما چنان که گفتم هنوز هیچ چیز مسلم نیست و حوادث آینده تصمیم ارتش را رقم خواهد زد.