خوش‌خدمتی شاه به آمریکا و اسرائیل

شاه پس از بازگشت از آمریکا با جلب حمایت دولت آمریکا، امینی را بر کنار کرد و امیر اسدالله علم را در تیر ماه همان سال به نخست‌وزیری منصوب کرد. تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی از جمله اولین اقدامات کابینه علم بود که با خط‌دهی دولت آمریکا صورت گرفت.

لایحه در شرایطی به تصویب رسید که حکومت پس از فوت آیت‌الله بروجردی- فروردین 1340ـ تصور می‌کرد نیروی روحانیت از نظر مرجعیت سیاسی رو به ضعف نهاده است. در اسفند 1340 نیز آیت‌الله کاشانی دار فانی را وداع گفت. از طرفی امام خمینی(ره) پس از فوت آیت‌الله بروجردی و به رغم استقبال حوزه علمیه و مردم، کوچکترین قدمی برای مرجعیت خود برنداشت و حتی در مقابل پیشنهادات و اقدامات دوستان خویش در این مسیر سرسختانه مقاومت می‌کرد.

این رویدادها سبب شد تا حکومت شتاب بیشتری به اصلاحات مورد نظر آمریکا دهد و هم‌زمان کوشید تا مرجعیت را به خارج از ایران منتقل کند. بدین ترتیب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در 14 مهر 1341 از تصویب کابینه امیر اسدالله علم گذشت و مطبوعات در 16 مهر آن را منتشر کردند. به موجب این مصوبه که در غیاب مجلس، حکم قانون داشت، به زنان حق رأی داده می‌شد و از شرایط انتخاب شوندگان و انتخاب‌کنندگان، قید سوگند به قرآن حذف می‌شد و افراد می‌توانستند با هر کتاب آسمانی مراسم تحلیف را به جای آورند.

نگاه نافذ امام(ره)

امام خمینی(ره) که در آن هنگام در قم اقامت داشتند، دریافتند که این مصوبه مقدمه‌ای برای یک توطئه است و رژیم می‌خواهد عکس‌العمل روحانیت را بسنجد. امام معتقد بود که اعطای حق رأی برای زنان عوام فریبی بیش نیست، زیرا مردان هم در واقع حق رأی نداشتند و نام هر کس که مورد نظر رژیم بود از صندوق‌ها بیرون می‌آمد. حکومت در پرتو این لایحه می‌خواست هر چه بیشتر حریم اسلام و روحانیت شکسته شود. امام در رابطه با مسئله آزادی زنان فرمودند: ما با ترقی زنها مخالف نیستیم. ما با فحشا مخالفیم، با این کارهای غلط مخالفیم. مگر مردها در این مملکت آزادی دارند که زنها داشته باشند؟ مگر آزادی زن و آزادی مرد با لفظ درست می‌شود؟

حذف شرط «مسلمان بودن و سوگند به قرآن کریم» نیز که بند دیگری از مصوبه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود، با هدف مقابله با ارزشهای اسلامی در جامعه بود. بعضی صاحبنظران معتقدند در آن زمان حمایت شاه از اسرائیل شرط حمایت دولت کندی از حکومت پهلوی بود و نفوذ بهائیان در سه قوه، به ویژه در کانون قانون‌گذاری کشور، این شرط را تحقق می‌بخشید و برای فراهم ساختن زمینه این «نفوذ»، حذف قرآن و حذف «مسلمان بودن» ضرورت داشت.

نقش حضرت امام در روشن ساختن اهداف واقعی شاه و گوشزد کردن رسالت خطیر علما و حوزه‌های علمیه در این شرایط کارساز بود. تلگراف‌ها و نامه‌های سرگشاده اعتراض علما به شاه و اسدالله علم، موجی از حمایت اقشار مختلف مردم را در پی داشت. گفتنی است؛ لحن تلگراف‌های امام خمینی(ره) به شاه و نخست‌وزیر تند و هشداردهنده بود.

دلجویی مزورانه دولت

حکومت ابتدا به تهدید و تبلیغ علیه روحانیت اقدام کرد؛ اسدالله علم در یک نطق رادیویی گفت: دولت از برنامه اصلاحی که در دست اجرا دارد عقب‌نشینی نمی‌کند! با وجود این، دامنه قیام رو به فزونی نهاد. در تهران، قم و برخی شهرهای دیگر بازارها تعطیل و مردم در مساجد به حمایت از حرکت علما گرد آمدند. یک ماه و نیم پس از آغاز ماجرا، دولت یک گام عقب نشست و در 22 آبان با ارسال پیام مکتوب به علما در صدد دلجویی از آنان و توجیه عملکرد خود برآمد. اما با شناختی که از انعطاف‌ناپذیری امام داشت. از ارسال پاسخ برای ایشان خودداری کرد. برخی از علمای حوزه علمیه موضع دولت را قانع‌کننده تشخیص داده و خواستار پایان قیام شدند، اما امام خمینی(ره) سرسختانه مخالفت کرد. امام می‌گفت که دولت باید رسماً لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را لغو کرده و خبر آن را منتشر کند. ایشان در بیانیه‌ای که در پاسخ به سوال اصناف و بازاریان قم صادر کرد صریحاً هدف‌های رژیم را از این مصوبه نفوذ عناصر بهایی و جاسوسان اسرائیلی در تشکیلات دولت دانست و با صراحت اعلام داشت: ‌ملت مسلمان تا این خطرها رفع نشود سکوت نمی‌کند و اگر کسی سکوت کند در پیشگاه خداوند قادر مسئول و در این عالم محکوم به زوال است. در همین بیانیه، امام خمینی(ره) به نمایندگان دو مجلس سنا و شورا نسبت به تصویب لایحه پیشنهادی دولت هشدار داد و نوشت: ملت مسلمان و علمای اسلام زنده و پاینده هستند و هر دست خیانت کاری که به اساس اسلام و نوامیس مسلمین دراز شود قطع می‌کنند».

حکومت تسلیم شد

سرانجام حکومت تن به شکست داد و در 7 آذر 1341 هیئت دولت، مصوبه قبلی را لغو  و خبر آن را به علما و مراجع تهران و قم اطلاع داد. علم در نامه خود خطاب به علما و روحانیون معترض نوشت:‌ بعدالعنوان، عطف به مرقومه جنابعالی و سایر آقایان روحانی و مراجع محترم موضوع انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی در جلسه هیئت دولت مطرح و تصویب شد که تصویب نامه مورخه 14/7/1341 قابل اجرا نخواهد بود. امام خمینی(ره) در نشست با علمای قم مجدداً بر مواضع خویش پای فشرد و لغو مصوبه در پشت درهای بسته را کافی ندانست و اعلام کرد تا زمانی که لغو آن در رسانه‌ها پخش نشود، قیام ادامه خواهد داشت. در نتیجه روز 10 آذر 1341 خبر لغو لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در روزنامه‌های دولتی منعکس شد، اما فردای آن روز امام در جلسه‌ای که در منزل یکی از علمای قم برگزار شد، سخنانی فرمودند که بر خلاف انتظار بود. در این جلسه در حالی که همه از عقب‌نشینی دولت خوشحال بودند امام فرمودند: تمام اینها خیمه‌ شب‌بازی ‌است، دروغ است. اینها برنامه‌های اساسی‌تری برای این مملکت دارند و این شکلی که عملی شده، فریب و نیرنگی برای شما علما است. باید در انتظار توطئه‌های بزرگتری باشید و من به شما اعلام خطر می‌کنم.