«چه» محبوب‌تر از همیشه

علی‌­اکبر عبدالرشیدی

چهل سال از کشته شدن "ارنستو گوارا دلاسرنا" پزشک، انقلابی و مارکسیست آرژانتینی موسوم به "چه گوارا" گذشت. آمریکای لاتین روز سه­شنبه گذشته که مصادف با چهلمین سال کشته شدن او بود، به بزرگداشت "چه" پرداخت.

"چه" مبارز ضدامپریالیست آرژانتینی که امروز به قدیس جوانان زیادی در جهان تبدیل شده، یکی از محبوب­ترین شخصیت­های تاریخ اخیر است که شهرتی بسیار بیشتر از سیاستمداران، ورزشکاران یا بازیگران سرشناس سینمایی برای خود کسب کرده است.

امروزه در اغلب فروشگاه­های مخصوص جوانان در کوبا، آمریکای لاتین و حتی در کشورهای اروپایی، اثری به نام و به یاد چه گوارا عرضه می­شود؛ این اثر گردن ­آویز، پیراهن، جاسویچی، کارت پستال، لیوان، تقویم، پرچم یا هر چیز دیگری منقش به تصویر و یا نام چه است. در خیابان­های اروپا و آمریکا سال­ها است که جوانان با پیراهنی منقش به نقش چهره چه گوارا در حرکتند.

کالج هنر انستیتو مریلند آمریکا اعلام کرده است که چهره چه گوارا "مشهورترین چهره در جهان و نمادی از قرن بیستم" است. مجله تایم در سال 1960 چه گوارا را مشهورترین مارکسیست انقلابی جهان، حتی مشهورتر از مائوتسه تونگ رهبر چین معرفی کرد. مجله اشپیگل چاپ آلمان در نوامبر 2005 نوشت "جنبش انقلابی صلح‌آمیز اروپا، میراث دو مرد از مردان تاریخ است: گاندی و چه گوارا".

چه گوارا که بود و چه کرد که حتی چهل سال بعد از مرگش، هنوز نامی زنده و یادی خروشان دارد و هنوز جوانانی از سراسر جهان به یادش، نفس در سینه تپنده خود حبس می­کنند؟

چه گوارا یکی از معدود مردانی است که در عصر نتوانستن و خفقان امپریالیسم بر سراسر آمریکای لاتین، درد محرومان آن قاره را از نزدیک شناخت و عهدی به پایداری تاریخ برای مبارزه و رفع آن محرومیت بست. این که او چقدر موفق شد یا نشد، امروز در درجه دوم اهمیت قرار گرفته است. آنچه در وحله اول بغض را به گلو و تحسین را بر لب جوانان علاقمند به او روانه می­کند، مارکسیست بودن او نیست؛ موفق شدن او در شکست فیزیکی امپریالیسم هم نیست؛ بلکه ماهیت عهدی است که او به آن وفادار ماند، روشی است که کشته شد و ارزش جانی است که او بر سر این عهد نثار کرد.

چه گوارا توانست پیام ضرورت یک انقلاب جهانی را چنان بلند آواز دهد که طنین آن هنوز و حتی چهل سال بعد از مرگش، در چهار گوشه جهان و حتی در خیابان­های نیویورک و لندن هم طنین ­انداز است.

ویژگی دیگر شخصیتی چه گوارا، عمل کردن او به چیزی بود که به آن اعتقاد داشت و سخنش را بر زبان می­راند. تاریخ گواه است که چه گوارا در دوران بعد از پیروزی انقلاب کوبا کمتر از قبل خوابید و بیشتر از گذشته کار کرد. عکس­های فراوانی از او وجود دارد که در مقام وزارت پا به­ پای کارگران، زنبیل در دست ساعت‌ها، کیسه­های برنج و سیمان را از کامیونی خالی و به انباری حمل می­کرده است.

درست است که چه گوارا بعد از مرگش به نمادی از انقلابی مارکسیستی و سوسیالیستی تبدیل شد اما امروز هیچ جوانی او را به خاطر مارکسیست بودنش یا به خاطر سوسیالیست بودنش نمی­ستاید. "چه" از این بابت عزیز جوانان جهان است که به نمادی از بی‌‌مرز بودن یک انسان تبدیل شده است.

چه گوارا مردی بود که توانست آمریکای لاتین را از رخوت دوران استعماری خارج کند و آن را به کانون پرجوش، سرشار از شور و زنده یک انقلاب جهانی ضدامپریالیستی در آورد. این ماموریتی بود که چه گوارا به انجام آن موفق شد و به همین دلیل است که آمریکای لاتین او را ناجی هویت و شخصیت خود می­پندارد.

چه گوارا نه تنها نماد مورد علاقه جوانان جهان است، که در میان روشنفکران، نویسندگان، شاعران و هنرمندان آمریکای لاتین نیز محبوب است. آمریکای لاتین در مورد کمتر کسی چون چه گوارا مطلب نوشته و شعر سروده است.

امروز نازیدن به چه گوارا، افتخار سیاستمداران آمریکای لاتین است. رهبران سیاسی این قاره که مایلند برای خود وجهه­ای کسب کنند، تجلیل از چه گوارا را پیشه می­کنند و خیلی زود در می­یابند که در سایه این تجلیل، در حقیقت برای خود شهرت و اعتباری کسب کرده‌اند.

مرگ غم­انگیز چه گوارا و رفتاری که با جنازه او شد، به جای آن که پایانی برای زندگی یک مبارز ضدامپریالیست باشد، نقطه آغازی برای شروع یک جنگ درازمدت و فرسایشی مردمی در آمریکای لاتین علیه امپریالیسم شد که هنوز هم ادامه دارد.

داستان زندگی چه گوارا امروز در آمریکای لاتین به قصه مادران محروم این سرزمین زیر گوش فرزندانشان تبدیل شده است. آمریکای لاتین به هر علتی که باشد، همیشه سعی در ساختن و پرداختن اسطوره داشته است و اسطوره مذهبی و اجتماعی کم ندارد. چه گوارا ظاهرا اسطوره قرن بیستمی این قاره است. اسطوره‌ای که حکایت آن نه تنها سالی یک ­بار، که همه روزه و هر لحظه در این قاره در حال تکرار است.

"ماریا دل کارمن گارسس‌" نویسنده اکوادوری که تعداد زیادی کتاب درباره چه گوارا نوشته، معتقد است که "چه گوارا برآورنده یک نیاز سیاسی بوده که آمریکای لاتین به آن نیاز داشته است".

آرامگاه چه گوارا در منطقه واله گرانده در بولیوی، امروز به یک مکان توریستی تبدیل شده است. ساکنان این روستا می‌گویند چه گوارا امروز بدون تردید، محبوب­تر از زمان حیاتش و محبوب­تر از روزی است که جنازه­اش در این منطقه کشف و دفن شد.