ماشین جنگی با موتور دروغ و فریب

تاریخ معاصر جهان، به‌ویژه در دو دهه اخیر، گواه الگویی تکرار‌شونده و تاریک در سیاست خارجی قدرت‌های سلطه‌گر است: ایجاد «بحران‌های ساختگی» برای راه‌اندازی «جنگ‌های غیرقانونی». این استراتژی که همواره با هدف دست‌اندازی به منابع استراتژیک و درهم‌شکستن استقلال کشورها طراحی می‌شود، بر پایه دو رکن اساسی بنا شده است: پروپاگاندای رسانه‌ای و جعل اسناد اطلاعاتی.

پایگاه بصیرت / آرش فهیم

آنچه در سال ۲۰۰۳ با ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی در عراق رخ داد و منجر به ویرانی یک تمدن و سرقت آشکار منابع نفتی آن شد، امروزه با همان ادبیات و حربه در قبال ایران تکرار می‌شود. اتهامات بی‌اساس درباره تلاش ایران برای ساخت بمب اتمی، در واقع تکرار همان سناریوی «دروغ بزرگ» است که هدف نهایی آن نه امنیت بین‌المللی، بلکه فلج کردن اقتصاد، سرقت سرمایه‌های ملی و تضعیف اقتدار منطقه‌ای ایران است. در این میان، نهادهای بین‌المللی که باید ضامن صلح باشند، به‌واسطه استراتژی دروغ و فریب آمریکا اغلب به ابزاری برای باج‌خواهی سیاسی و مشروعیت‌بخشی به اشغالگری تبدیل می‌شوند.

فیلم «اسرار رسمی» (Official Secrets) به کارگردانی گوین هود محصول 2019 به همین استراتژی پرداخته است. این اثر با بازخوانی پرونده کاترین گان، پرده از سازوکار کثیفی برمی‌دارد که چگونه دولت‌ آمریکا و برخی متحدان و همپیمانان آن با استفاده از جاسوسی، ارعاب و جعل واقعیت، سعی در فریب افکار عمومی و شورای امنیت داشتند تا راه را برای یکی از خونین‌ترین جنگ‌های قرن بیست و یکم هموار کنند. این فیلم بیش از آنکه یک درام تاریخی باشد، هشدارباشی است درباره ماهیت هیولایی که برای بلعیدن نفت و ثروت ملت‌ها، از قربانی کردن حقیقت و جان میلیون‌ها انسان ابایی ندارد.

فیلم «اسرار رسمی» یکی از آثار مهم سیاسی سینمای جهان در یک دهه اخیر محسوب می‌شود. چرا که در قالب یک روایت معمایی و افشاگرانه که ریشه در واقعیت دارد به یک رسوایی و دروغ بزرگ در تاریخ معاصر پرداخته است.

داستان این فیلم در سال ۲۰۰۳ و در آستانه حمله آمریکا و بریتانیا به عراق روایت می‌شود. کاترین گان (با بازی کیرا نایتلی)، کارمند ستاد ارتباطات دولت بریتانیا (GCHQ)، ایمیلی محرمانه از سازمان امنیت ملی آمریکا (NSA) دریافت می‌کند. در این ایمیل، از بریتانیا خواسته شده تا به جاسوسی از اعضای شورای امنیت سازمان ملل کمک کند تا آن‌ها را برای رای دادن به نفع جنگ عراق تحت فشار قرار دهند (نوعی باج‌خواهی سیاسی). کاترین که نمی‌تواند شاهد کشاندن غیرقانونی کشورش به جنگ باشد، ایمیل را لو می‌دهد. این اقدام او منجر به یک رسوایی بزرگ و تعقیب قضایی خودش به اتهام نقض «قانون اسرار رسمی» می‌شود.

اسناد رسمی در دسته فیلم هایی در زیرژانر افشاگری تقسیم بندی می‌شود. یک زیر ژانر نوظهور و فیلم‌هایی را در بر می‌گیرد که بر پایه شخصیت و موضوعات واقعی، روایت‌هایی دیالوگ‌محور و متمرکز بر جزئیات حقوقی ساخته می‌شوند.

کاترین گان در کنار ادوارد اسنودن و چلسی منینگ، سه نفری بوده‌اند که اقدام به انتشار اسناد و مدارک محرمانه علیه دولت آمریکا کردند که دو نفر اول محکوم و تبعید شدند اما کاترین گان در انگلستان تبرئه شد. درباره هر سه شخصیت نیز فیلم‌هایی ساخته شده است.

«اسرار رسمی» مثل خیلی دیگر از فیلم‌های مهم سینمای جهان، اقتباسی است و براساس کتابی با عنوان «جاسوسی که تلاش کرد جلوی جنگ را بگیرد» ساخته شده است. چالش اصلی فیلم این است: آیا وفاداری به دولت مهم‌تر است یا وفاداری به حقیقت و جان انسان‌ها؟ کاترین معتقد است او به مردم کشورش متعهد است، نه به دولت‌های آمریکا و انگلیس که با دروغ جنگ‌افروزی می‌کنند. دولت‌هایی که برای شروع یکی از خونین‌ترین جنگ‌های تاریخ معاصر، قوانین بین‌المللی را با روش‌های غیراخلاقی را دور زدند. در این فیلم، یکی از این موارد به تصویر کشیده شده است که نشان می‌دهد دولت آمریکا با چه ترفندی اعضای شورای امنیت سازمان ملل را وادار کرد تا دروغ بزرگ وجود سلاح های کشتار جمعی در عراق را بپذیرند و مجوز حمله به عراق صادر شود. جنگی که شعارش آزادی و برپایی دموکراسی در عراق با حذف صدام و رژیم بعث عراق بود اما هدف واقعی و اصلی، اشغال و ویرانگری یک کشور و غارت منابع و ثروت‌های آن (ازجمله نفت) بود. جنگی که برای سال‌ها یک ملت را اسیر انفجار و و مرگ و تروریسم و ناامنی کرد؛ بیش از یک میلیون نفر جان خود را از دست دادند و میلیون‌ها نفر هم مجروح. در یکی از دیالوگ ها قهرمان فیلم (کاترین) درباره اینکه چرا با این جنگ مخالف است تأکید می کند که این حمله فقط به صدام نیست بلکه به تمام شهروندان آن کشور است و نمی توان روی رنجی که به آنها تحمیل می‌شود چشم بست!

فیلم به خوبی نشان می‌دهد که افشاگران و منتقدان در جامعه غربی قهرمانان بی‌دردسر نیستند. کاترین با خطر زندان، فروپاشی زندگی شخصی و حتی دیپورت شدن همسرش (که یک پناهنده کرد است) روبرو می‌شود.

درباره ساختار و فرم فیلم باید گفت که «اسرار رسمی» براساس یک الگوی آشنا در هالیوود ساخته شده است؛ یک نیروی باهوش در دستگاه امنیتی با زندگی عاشقانه و خوش خانوادگی و تعهد کاری بالا بر مبنای یک اخلاق‌گرایی از قوانین و مدیریت سازمانی که در آن شاغل است سرپیچی می کند و تلاش دارد تا برای اثبات حقایق یا اجرای عدالت، از محدوده سازمانی خودش فراتر برود و دچار چالش ها و دردسرهایی می‌شود اما در نهایت حرفش اثبات می شود و سیستم حق را به او می دهد.

«اسرار رسمی» یک فیلم خوش‌ساخت و استاندارد است و با وجود اینکه فیلم بیشتر بر پایه دیالوگ و اسناد است، اما تعلیق و هیجان آن تا انتها حفظ می‌شود.

«کیرا نایتلی» یکی از بهترین و پخته‌ترین بازی‌های دوران کاری‌اش را از ابتدا تا به حال در این فیلم ارائه داده است. او به خوبی استرس، ترس و در عین حال استواری کاترین را به نمایش می‌گذارد.

البته ریتم فیلم، گاهی کند و لحن آن در لحظاتی خشک شده و حالت گزارش گونه پیدا می‌کند و جنبه درام در آن کاسته می‌شود. به ویژه یک سوم ابتدایی کمی دچار این مشکل است؛ چون فیلم سعی کرده در قالب واقع گرا و بدون صحنه‌های اکشن و جلوه‌های ویژه، روایت خودش را به تصویر بکشد و در آن از فضاسازی‌های معمول هالیوودی کمتر می توان دید. همچنین از تصاویر مستند از وقایع مربوط به حمله آمریکا به عراق استفاده شده است تا فیلم، وفاداری خودش به واقعیت را تصریح کند.

نقطه ضعف دگر فیلم، پرداخت کم عمق به رابطه سازمان اطلاعات و ارتباطات انگلیس و سازمان امنیت ملی آمریکاست؛ ما فقط ارسال یک ایمیل به کاترین را مشاهده می‌کنیم و اینکه براساس چه فرایندی این ایمیل فوق محرمانه بجای نیروهای ارشد به یک نیروی رده پاین رسیده، قابل نقد است. در حوزه رسانه‌ها هم این مشکل وجود دارد. افشاگری درباره ان پرونده توسط روزنامه‌ای صورت می‌گیرد که موضعش حمایت از جنگ است، اما اینکه چه فرایند فکری و اخلاقی یا بروکراتیک طی شده تا این گزارش در چنین روزنامه‌ای چاپ شود هم جای پرسش دارد!

نکته دیگر اینکه تمرکز فیلم بیش از حد برسیستم قضایی بریتانیاست و به نوعی این سیستم را در انتها تبرئه می‌کند، اما به جنبه‌های مختلف بین‌المللی این افشاگری پرداختی نشده است. مثلا مشخص نمی‌شود برخی کشورهایی که نمایندگانشان در شورای امنیت هدف جاسوسی و اخاذی قرار گرفته‌ اند، چه واکنشی نشان داده‌اند و آیا اصلا واکنشی داشته‌اند؟

فیلم با پایان دادن به موضوع از طریق تبرئه «کاترین گان»، یک نتیجه‌گیری حقوقی رضایت‌بخش ارائه می‌دهد، اما شاید یک نتیجه‌گیری سیاسی عمیق‌تر را قربانی کرده است. چون درنهایت مشخص نمی‌شود چرا با وجود فاش شدن تلاش دولت‌های آمریکا و انگلیس برای وادار کردن شورای امنیت در صدور مجوز حمله به مردم عراق با شیوه غیرقانونی، در نهایت این جنگ اتفاق می‌افتد!