ایستادگی ایران، عقب‌نشینی صدام

مهدی قنواتی
ماه مرداد هر سال چند مناسبت مربوط با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران را یادآور می‌شود. باید گفت که نقطه پایان جنگ ایران و عراق قطعنامه 588 شورای امنیت سازمان ملل متحد بود. در تاریخ 26‌ تیرماه 1367 ایران رسما قطعنامه 588 را پذیرفت.
ولی پس از این پذیرش فراز و فرودهای بسیاری رخ داد که نمونه بارز آن عملیات مرصاد بود که در آن تلاش داشتند به قلمرو ایران تجاوز شود که تلاش مشترک منافقین و دولت عراق ناکام ماند.
یک ماه و یک روز پس از پذیرش قطعنامه در تاریخ 27 مرداد 67 آتش‌بس اعلام شد. ولی براقراری آتش‌بس رسمی در میدان جنگ دو روز بعد یعنی 27 مرداد تحقق یافت. با این حال هنوز دشواری‌هایی وجود داشت با اینکه در قطعنامه 588 قرارداد 1975 الجزیره مبنای حل اختلافات مرزی ایران و عراق قرار گرفته بود؛ عراقی‌ها طبق معمول خواسته‌هایی فراتر توافقنامه 1975 داشتند، اما ایستادگی ایران بر مواضع خویش موجب شد تا عراق کوتاه بیاید این مهم دو سال پس از اعلام آتش‌بس رخ داد. در تاریخ 24 مرداد 1369 صدام حسین رئیس جمهور با ارسال‌نامه‌ای آقای‌هاشمی رفسنجانی رئیس جمهور وقت ایران موافقت خود را با مبنای قرار گرفتن قرارداد 1975 الجزیره برای حل منازعات طرفیت موافقت کرد.
اما قرارداد 1975 الجزایره؛
از سال 1348 تا سال 1354‌ که معاهده الجزیره امضاء شد؛ روابط ایران و عراق تنش‌های بسیاری از پشت سر گذاشت. بحران اروندرود در سال 1348‌ نقطه آغاز تنش بود. دو سال بعد و پس از آنکه اشغال ‌80‌ ساله انگلیس بر تنب کوچک، بزرگ و ابوموسی پایان یافت دولت ایران بر این سه جزیره ادعای حاکمیت نمود که ادعای حقی بود. اما عراقی‌ها ادعای مشابهی داشتند به این دلیل پس اعمال حاکمیت ایران بر این سه جزیره روابط سیاسی خود را با ایران قطع کرد. در سال 1352-3 تنش‌ها به اوج رسید و ایران از نیزوهای مخالف دولت عراق حمایت کرد و متعاقب آن درگیری نظامی بین نیروهای مرزی طرفین روی داد.
که با دخالت شورای امنیت و صدور قطعنامه 348 آتش‌بس برقرار شد. اما بحران سیاسی ادامه داشت تا اینکه نوبت به برگزاری کنفرانس سران اپک در الجزایر رسید. با ابتکار «هواری بومدین» رئیس‌جمهوری الجزایر ملاقاتی بین روسای جمهور دو کشور صورت گرفت. موقعیت برتر ایران در منطقه خاورمیانه موجب شد در میز مذاکره ایران از دست بالا وارد مذاکره شده و نتیجه گفتگوها هم صدور اعلامیه الجزیره شد. به منظور اجرایی کردن اعلامیه الجزیره به ترتیب در تهران، بغداد، الجزیره و بغداد نشست‌هایی را برگزار کردند. نتیجه این نشست‌ها امضای )عهدنامه مربوط به مرز مشترک و حسن‌همجواری بین ایران و عراق» در 13 ژوئن 1975 بود. این عهدنامه دارای سه پروتکل ضمیمه و یک الحاقیه بود که پروتکل‌ها عبارتند از:
1- پروتکل راجع به علامتگذاری مجدد سرزمینی بین ایران و عراق
2- پروتکل راجع به تعیین مرز در رودخانه‌های بین ایران و عراق
3- پروتکل مربوط به امنیت در مرز ایران و عراق
این عهدنامه دارای 4 موافقت‌نامه تکمیلی نیز هست. که در 26 دسامبر 1975‌در بغداد به امضاء رسید. این موفقت‌نامه‌ها عبارت‌اند از: موافقت‌نامه راجع به مقررات مربوط به کشتیرانی در اروند رود؛ موافقت‌نامه راجع به استفاده از آب رودخانه‌های مرزی؛ موافقت‌نامه راجع به تحلیف احشام و موافقت‌نامه راجع به کلانتران مرزی.
در ضمن معاهده الجزیره خط تالوگ را در اروند کنار به عنوان مرز آبی طرفین قرار داد.
صدام حسین همیشه معتقد بود چون در موقعیت ضعف سیاسی و نظامی این معاهده را پذیرفت. لازم است تغییری در آن ایجاد کند. راه‌اندازی جنگ هم با بهانه‌هایی چنین آغاز شد و عراقی کوشیدند تمام اروند کنار را – به عنوان شاخص‌ترین ادعای مرزی خو – تحت سلطه بگیرند. از آنجا طبق قانون اروند کنار مرز مشترک است کشتی‌های در اروند کنار متوقف شوند سازمان ملل خواهان اجازه عبور برای آنها شد. ایران هم پذیرفت که کشتی با نصب پرچم سازمان ملل می‌توانند از اروند خارج شوند ولی عراقی‌ها چنان عرق توهم بودند که اعلام کردند فقط با نصب پرچم عراق اجازه عبور می‌دهند چون اروند کنار مال آنهاست و این نقض آشکار معاهده 1975 الجزیره بود. اما چنان که ذکر شد در 24 مرداد 1369 بار دیگر صدام حسین ناچاز شد از زیاده‌خواهی‌هایش عدول کرده و العام پایبند به معاهده الجزیره نمود.