رویای مشروطه

احمد بورقانی
آندره فونتن سردبیر اسبق روزنامه لوموند روزگاری که جنگ سرد بر دنیا حاکم بود به نقل از چوئن لای اشراف‌زاده چینی که کشورش را از تلاطم انقلاب فرهنگی نجات داد،‌ نوشت دو ابرقدرت (آمریکا و روسیه) در یک بستر می‌خوابند ولی دو رویا می‌بینند، این در حالی است که در قرن بیست و یکم در ایران سیدمصطفی تاج‌زاده معاون اسبق وزیر کشور و محمد قوچانی سردبیر روزنامه شرق در دو بستر می‌خوابند اما یک رویا می‌بینند، آن هم رویای مشروطه. این رویای صادقه در اواخر پاییز سال 1384 صورت واقعیت به خود گرفت و اهل دقت اطلاعیه مشترکی را در خبرنامه جبهه مشارکت و روزنامه شرق از لحاظ گذراندند که «فراخوان بزرگداشت سده مشروطه» عنوان آن بود و «ستاد بزرگداشت یکصدمین سالگرد پیروزی انقلاب مشروطه» امضای آن. در آن فراخوان آمده بود ما در پی پاسخ به این پرسش هستیم که «چرا با وجود یکصد سال تلاش آزادیخواهانه و عدالت‌طلبانه، هنوز دموکراسی در ایران نهادینه نشده است؟» و بعد از آن از «اندیشمندان متعهد و دلسوز و نیز احزاب و گروه‌ها» تقاضا شده بود با ارائه مقاله به این موضوع راهبردی بپردازند.
و این همه از آن رو اتفاق افتاد که انقلاب عظیم مشروطیت در سال 1385 صد ساله شد و می‌دانیم بشر از روز نخست دربند اعداد و ایام بود. ماجرا به این فراخوان ختم نشد. به جمع دو نفره رویابین، گنگ خوابدیده‌ای اضافه شد و همانجا تشکیل دو گروه برای برداشتن گام‌های نخستی که سرانجامش برپایی همایش دوباره مشروطیت باشد پیشنهاد شد: گروه اول هماهنگی و اجرایی و گروه دوم محتوایی و علمی، گروه اول در دوم اسفند 1384 نخستین نشست خود را سامان داد. حضرات مکرم آقایان محمد عطریانفر، سیدمصطفی تاج‌زاده، سیدعبدالواحد موسوی لاری، مهدی رحمانیان، محمد قوچانی، سیدمحمدعلی ابطحی، سیدصادق خرازی، علی خدابخش و محسن امین‌زاده اعضای جلسه نخست بودند که بعدها حضرات آقایان سیدکاظم موسوی بجنوردی، مهدی غنی، مجید شریف خدایی، حسن موسوی بجنوردی، محمدجواد حق‌شناس، علیرضا تابش، سیدمحمدحسن طباطبایی،‌ مسعود ایوبی‌زاده، ابوذر معتمدی، رضا تهرانی، جواد مظفر، محمود صدری و عبدالکریم بابارضا نیز به آن پیوستند و نفس گرم هر یک از این بزرگان توشه راهی شد که امروز بر آستان عمارت نوبنیادش ایستاده‌ایم. گروه دوم در چهارم اسفند 1384 اولین جلسه خود را برگزار کرد. گرامیان آقایان کامبیز نوروزی، عمادالدین باقی،‌ علی دهباشی، حمیدرضا جلایی‌پور، علیرضا علوی‌تبار، هادی خانیکی، مراد ثقفی، محمدجواد کاشی، کاوه بیات، سیدمصطفی تاج‌زاده، محمدقوچانی، مسعود نیلی، محمدعلی نجفی، جواد اطاعت، غلامرضا ظریفیان، جلال توکلیان، محمد عطریانفر، موسی غنی‌نژاد، محسن کدپور و سرکار خانم فخرالسادات محتشمیی‌‌پور در نشست نخست گردهم آمدند و در جلسات بعدی آقایان محترم سیدمحمد بهشتی، سروش دباغ، محسن میردامادی، احمد محیط طباطبایی، علیرضا رجایی، نیما فاتح، اکبر ثبوت، عیسی سحرخیز و مجید شریف خدایی نیز جمع را به انوار خود منور ساختند. علی القاعده اهل دقیقه دریافته‌اند در این نشست‌ها به نوعی نمایندگانی از گروه‌ها، احزاب، سازمان‌ها، نهادها و جناح‌های اصلاح‌طلب که در زیر آسمان مبنایی به تسبیح حضرت خداوند مشغولند، مشارکت کرده‌اند.
به بیان دیگر مشروطه سوژه‌ای شد که همه دور هم جمع شوند تا در تبار خویش با دقت و لذت بیشتر غور کنند. تا اینجا خواست قلبی گروه اول صورت تحقق به خود گرفت. عالمان و اندیشمندان در بحث‌های خود در گروه دوم اشاره کردند که در همایش، در موضوع مشروطه‌شناسی و مشروطه‌پژوهی نباید متوقف شد. چون مشروطه بنیاد تحول اجتماعی و سیاسی در ایران است، باید برای برخی پرسش‌های راهبردی به جست‌وجوی پاسخ برآمد. پرسش‌هایی از این دست که چرا بعد از گذشت یکصد سال، آزادی، قانون، عدالتخانه، مجلس و دموکراسی هنوز در ردیف مسائل پرچالش جامعه ایران قرار دار د؟ تجربه ایرانی مشروطیت سه‌پایه دارد: 1- عدالت خواهی و تامین حقوق ذاتی ملت، 2- تحدید قدرت سیاسی، 3- پاسخگو کردن حکومت، جایگاه این هر سه بعد از صد سال کجا است؟ و پرسش‌ها و سئوالات فراوان دیگر. با این مبانی برای همایش نام «ایران، یکصد سال پس از مشروطیت، تجارب گذشته، چشم‌انداز آینده» برگزیده شد. تصور می‌کنم نیازی به ایضاح نباشد. و فراخوان نیز بر همین اساس تهیه و اعلان شده که متن آن را در ویژه‌نامه می‌توان یافت. به علاوه از اعضای گروه دوم تقاضا شد هم خود برای تهیه مقاله و ایراد سخنرانی در همایش آستین‌ها را بالا بزنند و هم اهل فکر و نظر را تشویق، تشجیع و ترغیب به نوشتن کنند. گفته شد به لحاظ دیدگاه و زاویه دید از این دست امور، همایش هیچ محدودیتی ندارد. جاده همایش دو طرفه است هم به راست می‌توان پیچید و هم به چپ، مستقیم که جای خود دارد. رک و راست می‌گویم، برخی دعوت ما را نپذیرفتند، تشجیع نشدند و حتی ترحیک نیز کارساز نشد. گفتند آب در هاون می‌کوبید، اما کثیری ما را شرمنده الطاف و بزرگواری خویش ساختند و آنچه در دو روز همایش ارائه می‌شود ثمره آن بزرگواری و لطف سابق‌الذکر است. سفارش‌های ما و پرتوافکنی‌های فراخوان همایش در مطبوعات موجب شد که حدود یکصد مقاله از سوی فضلا و دانشمندان و اساتید و دانشجویان و علاقه‌مندان نگاشته و به دبیرخانه همایش فرستاده شود. از این تعداد ان‌شاء‌الله حدود یک سوم آن در همایش در روزهای 14‌و 15 مردادماه 1385‌در معرض داوری عموم قرار خواهد گرفت. چنین است که شرمنده عزیزانی خواهیم ماند که سختی‌ها را بر خود هموار ساختند و نتیجه تلاش فکری خویش را برای همایش فرستادند اما تنگی وقت اجازه نداد از نظرات ایشان در همایش بهره‌مند شویم. دل بسته‌ایم که این گروه از مقالات در کتاب همایش به چاپ برسد، ما خواسته‌ایم در مقالات و نوشته‌جات، «نظرات صائب، قول‌ها حجت، سطور معتبر، تحقیقات دقیق و مطالب متصل به مآخذ اصیل و صحیح باشد»، ان شاءالله که چنین است.
برای کمک به این معنا به دیدار برخی بزرگان نیز شتافتیم و به کلام آنان گوش سپردیم که حضرات آقایان سیدمحمد خاتمی، اکبر هاشمی رفسنجانی، مهدی کروبی، سیدمحمد موسوی خوئینی‌ها، میرحسین موسوی و مصطفی معین از آن جمله‌اند. امید بسته‌ایم که کیمیاگران دانشمند و دانا، «زهر و تریاق» و «تلخ و شیرین» را به هم درآمیزند و شرابی شفابخش برای مردمان بسازند. اجازه دهید همین جا خودمان به دست خودمان، خودمان را ملامت و شماتت کنیم که غفلت کردیم از محضر دانشمندان و بزرگانی چون اساتید گرام محمد مجتهد شبستری، مصطفی ملکیان، صادق آیینه‌وند و محمدعلی موحد بهره‌ها بگیریم. البته به یاد استاد گرامی دکتر‌ جعفر شهیدی بودیم و ملاحظه بیماری ایشان کردیم و به عمد خود را از فیض وجودشان محروم کردیم. به علاوه برخی دوستان نیز در تنظیم برنامه برای نفع‌ بردن از نظرات مهندس‌ عزت‌الله سحابی مایه کافی نگذاشتند. فی‌الواقع، همایش نتیجه کوشش سه ماهه جمعی است که به یاد برخی زمان‌ها و ایام که ناجور خرابش کرده‌اند اما کار را زمین ننهادند و آمدند، تا به امروز رسیدند. به راستی ایمان و انگیزه هنوز خوب معجونی است. اگر غیر از این بود مگر استاد سربلند محمد احصایی و استاد والامقام آیدین آغداشلو وقت اضافی داشتند که در اختیار بنده و امثال بنده قرار دهند. راز واقعه را در جای دیگری باید جست که این دو بزرگوار بر همه ما منت نهادند و دو پوستر زیبا و چشم‌نواز برای سمیناری طراحی کردند که گاهی برای تهیه چند تا پوشه لنگ می‌زد. خداوند هیچ‌گاه قوت و نور را از دست و چشم این دو هنرمند محترم نگیرد. و یا علت چه بود که مدیران مکرم موسسات انتشاراتی به رغم گرفتاری‌های فراوانی که به ویژه در یک سال اخیر با آنها دست و پنجه نرم می‌کنند با تقاضای ستاد برگزاری همایش برای برپایی نمایشگاه کتاب با تخفیف استثنایی 30 درصد نه تنها مخالفت نکردند بلکه با پاسخ مثبت خود همه را برای برگزاری همایش دلگرم‌تر کردند.کسب ایشان نیز ان‌شاءالله همواره پررونق باد و آثارشان بی سانسور. نمی‌شود روزنامه شرق را از یاد برد که علاوه بر صدقلم کمک گونه‌گون که تنها یک قلم آن برگزاری جلسات کاری همایش در محل روزنامه همراه با پذیرایی کامل است، صد روز مانده به همایش صفحه‌ای را به سالگرد مشروطیت و همایش اختصاص داد که امروز خود به کتابی خواندنی مبدل شده و در کنار آن سایت همایش را طراحی و راه‌اندازی کرد. روزنامه‌ اعتماد ملی نیز در حد توان خود همایش را به طرق مختلف یاری داد. و نیز روزنامه‌های کارگزاران، اعتماد و همبستگی در کنار مجلات بخارا، گفتگو، مدرسه، نامه، آیین، گل‌آقا و نگاه نو که یا ویژه‌نامه‌هایی را منتشر کرده یا در راه دارند. از خداوند فزونی تیراژ و آگهی را برای کلیه نشریات و روزنامه‌ها به ویژه روزنامه و مجلات یاد شده مسئلت داریم و امیدواریم هیچ‌گاه روی توقیف را نبینند حتی موقت. اهل نکته علی‌القاعده تاکنون دریافته اند که همایش در مدت کوتاهی سازماندهی شده است یعنی با بالا و پایین‌اش حدود سه ماه. پشتوانه آن هم عشق و علاقه و انگیزه است و بس. بر این اساس دل بسته‌ایم که چشمان خطاپوش از کنار کاسیت‌ها و نقایص بگذرد. می‌دانیم و می‌دانید که حتی اگر دو سال هم برای برگزاری همایش فرصت می‌داشتیم باز هم صد و یک بهانه و دلیل برای کبودها و مشکلات می‌تراشیدیم اما خوشبختانه تنگی وقت، چپ ما را برای بهانه‌تراشی پر کرده است، پس سخت نگیرید.
اجازه دهید برای این همایش که توسط نهادهای مدنی بخش خصوصی برگزار می‌شود از برخی صفات تفضیلی و عالی نیز بهره‌ بگیریم. همایش احتمالاً‌در ردیف «کم هزینه‌ترین» سمینارهایی است که در ایران برگزار می‌شود. همه دست‌اندرکاران، صلواتی و افتخاری خدمت کردند بی‌هیچ چشمداشتی و از همین جا به سهولت می‌توان کیسه‌های خالی بخش مالی همایش را تصویر و تحلیل کرد. برای برگزاری همایش ایران، یکصد سال پس از مشروطیت، تجارب گذشته، چشم‌انداز آینده شخصیت‌ها، بزرگان و مردان و زنان محترمی زحمت کشیده‌اند که می‌دانم اجازه نمی دهند نام ایشان را ببرم اما تصور می‌کنم واجب است از نهادها، سازمان‌ها، گروه‌ها و احزاب کمک کننده نام ببرم و از زحمات همه، چه آنان که نام نمی‌برم و چه آنان که نامشان را بر می‌شمارم سپاسگزاری کنم. روزنامه شرق بی‌اغراق مددکار اصلی بود به ویژه از دردسرهایی که در این مدت برای کارکنان صبورش به وجود آوردیم باید پوزش بخوام، و تشکر کنم از همه خوبی‌ها و بعد از آن سپاس از روزنامه اعتماد ملی برای همراهی‌های متعددش، از بنیاد دایره‌المعارف بزرگ اسلامی که اجازه داد از سالن‌های زیبای مرکز همایش‌های بین‌المللی رایزن با همه مخلفاتش استفاده کنیم، و نیز از پنج حزب جبهه مشارکت ایران اسلامی، کارگزاران سازندگی، مجمع روحانیون مبارز، اعتماد ملی و مجاهدین انقلاب اسلامی که مددکار بودند و البته اجازه می‌خواهم بدون شرح برای همه خوبی‌ها از صادق خرازی و علی خدابخش تشکر کنم. دو تشکر ویژه نیز از رحیم رئس‌نیا که از تبریز با همه دشواری‌ها رنج تهیه مقاله و سفر را برای شرکت در همایش بر خود هموار کرد و سعید حجاریان که با حال و روزی که از او سرغ داریم اجازه نداد همایش ما بی‌نام و مقاله او برگزار شود. همچنین سپاسگزار الطاف و خدمات سازمان موزه‌های بنیاد مستضعفان، بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی، انجمن زنان پژوهشگر تاریخ ایران، انجمن عکاسان دوستدار میراث فرهنگی، پرشین بلاگ، سایت امروز و سایر سایت‌های خبری و فردی هستیم. به علاوه خشنودیم که همفکران و خوبان اصلاح‌طلب در جای جای کشور همت به خرج دادند و در تبریز، رشت، شیراز، همدان، تویسرکان، بوشهر و گرگان همایش‌هایی را به مناسبت یکصدمین سالگرد مشروطیت سامان داده‌اند که مندرجاً شاهد ثمرات آن خواهیم بود به ویژه انتظار می‌رود همایش قم که مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم میاندار آن است کیفیتی دیگر را در نگاه به مشروطیت در معرض داوری عموم قرار دهد. شاید ندانید این همه را از این رو بنده گزارش کردم که همایش آنقدر فروتن و متواضع است که رئیس ستاد ندارد و این بی‌بدیلی نیز از صفات عالی همایش ماست.