ظرفیت‌های غیرفعال در دیپلماسی پارلمانی

* شما در آخرین نطق پیش از دستورتان در مجلس به اهمیت نقش آفرینی گروههای دوستی اشاره کردید. از جمله تاکید کردید پارلمان‌ها در همه جای دنیا یکی از بازوهای دیپلماتی محسوب می‌شوند. در این باره بیشتر توضیح می‌دهید؟
** بله، بهره برداری از گروه‌های دوستی پارلمانی در سیاست خارجی و بخصوص در چالشهای پیش روی ما در جهان و منطقه، نقش موثری در تحکیم و تقویت دیپلماسی و مواضع ما در سیاست خارجی دارد.
سیاست خارجی از حوزه‌های مهمی است که در برابر دولتها قرار دارد. اگر مولفه‌های سیاست خارجی با سیاستهای ما در بخشهای دیگر یا با دیگر ارکان نظام ما در کشور همسو و همراه نباشد، به طور قطع جایگاه دیپلماتیک ما دچار تزلزل می‌شود؛ اما اگر همراهی آنها با یکدیگر مناسب و متناسب باشد، موجب ارتقای جایگاه کشور در حوزه سیاست خارجی می‌شود. سیاست خارجی نوعی تبادلات بین المللی است که سعی دارد به نفع سیاست‌های کلان ملی، هزینه را کم کند و بعکس منافع را افزایش دهد. این مشی یک سیاست موفق است.
سیاست کلان و ملی یک کشو با مشارکت همه ارکان نظام سیاسی و حکومتی یک کشور کامل می‌شود. یعنی افزون بر این که رهبری در شکل‌دهی و تعیین مسیر سیاست کلان صاحب نقش است، قوای سه‌گانه و حتی تشکل‌های غیر دولتی و مردمی نیز در تعیین و شکل‌دهی و پیش‌برد سیاست کلان نقش‌آفرینی می‌کنند.
اصول سیاست خارجی ما عزت، حکمت و مصلحت است. بر این اساس مجلس شورای اسلامی می‌تواند نقش موثری در پیشبرد و تکمیل سیاست خارجی داشته باشد. در حال حاضر مجلس برای ورود به حوزه سیاست خارجی، سازوکار قانونگذاری و نظارتی دارد و یک کمیسیون تخصصی نیز به طور ویژه، در این مساله صاحب نقش است. جدای از این گروههای دوستی پارلمانی با کشورها در مجلس تشکیل شده که می‌توانند نقش ارزنده‌ای برای همراهی، کمک، تسهیل و تعمیق سیاست خارجی ایفا کنند.
* نقش گروههای دوستی بیشتر در حوزه سیاست خارجی تعریف می‌شود یا روابط خارجی؟
** برای پاسخ به این پرسش ابتدا به سابقه تشکیل گروههای دوستی در مجلس اشاره می‌کنم. از دوره دوم مجلس تقاضای تشکیل گروههای دوستی با کشورها در مجلس مطرح بود؛ اما از اوسط دوره سوم برای اولین بار در تاریخ مجلس، بحث گروههای دوستی مطرح شد و در آبان سال 1368، ‌اولین گروه دوستی ایران و پاکستان تشکیل شد.
در دوره چهارم مجلس35 گروه دوستی با کشورها تشکیل شد. دوره پنجم مجلس تعداد آنها به40 گروه دوستی رسید. در دوره ششم67 گروه دوستی تشکیل شد و دوره هفتم مجلس با‌57 گروه دوستی شروع به کار کرد که این رقم در شهریور‌ماه سال‌1385به‌67 گروه رسید.
براساس آیین‌نامه گروههای دوستی، هر مجلس در هر دوره مقید به گروه قبلی نیست و می‌تواند آیین‌نامه را تغییر دهد و گروههای دوستی را کم و زیاد کند و با مصوبه هیات رئیسه می‌تواند برخی گروهها را منحل کند. هدف اصلی تشکیل گروههای دوستی استفاده از توان مجلس شورای اسلامی در تحقق اهداف سیاست خارجی است.
گسترش روابط پارلمانی تامین زمینه‌های لازم برای ارتقای روابط دو کشور، توصیه و پیشنهاد برای بهره‌گیری از زمینه‌های موجود در توسعه روابط و ارتقای سطح روابط کشف زمینه‌های لازم برای آشنایی دو ملت با تاریخ و فرهنگ یکدیگر، از دیگر اهداف این گروهها محسوب می‌شود. این مولفه‌ها، در واقع توان بالقوه گروههای دوستی است که اگر بالفعل شود می‌تواند مکمل سیاست خارجی کشور و تسهیل‌کننده روابط باشد، از آنجا که چالشهای دیپلماسی میان دولتها اتفاق می‌افتد نمایندگان ملت می‌توانند از موضع مردمی در رفع چالشها نقش ایفا کنند. این نقش می تواند غیر مستقیم باشد، یعنی نمایندگان می‌توانند بر مجلس مقابل اثر بگذارند و آن مجلس نیز در چارچوب قوانین آن کشور بر دولت خود تاثیر‌گذار باشد.
کارکرد خاص گروههای دوستی بستگی به سیاست خارجی متقابل دو کشور دارد. ارتقای روابط پارلمانی زمانی میسر است که ارتباط دیپلماتیک 2 کشور در سطح خوب و رضایت‌بخشی باشد و گروههای دوستی می‌توانند در تکامل و مترقی‌تر کردن این روابط صاحب نقش باشند.
* اما گروههای دوستی در نظامهای سیاسی عموما نقش رسمی ندارند.
** نقش آنها، دیپلماسی غیر‌مستقیم است. به طور اساسی گروههای دوستی، رابطه‌ای غایتمندی با وزارت خارجه یا دستگاه سیاست خارجی ندارد زیرا در حوزه‌های کارکردی دیپلماتیک تداخل به وجود می‌آید. این شیوه تقسیم کار هم منطبق بر اثر تفکیک قواست و هم این که دیپلماسی یک فن است و ابزار و کار ویژه خود را دارد؛ بنابراین نباید دخالت‌های غیر کارشناسی در حوزه دیپلماسی اعمال شود.
دیپلماسی پارلمانی در جوار سیاست خارجی است که از طریق وزارت امور خارجه پیگیری می‌شود. این رابطه می‌تواند ابزارمند باشد یعنی، ‌وزارت خارجه زمینه سفر گروههای دوستی را فراهم کند و از سوی دیگر گروههای دوستی با ارتقای روابط پارلمانی زمینه‌ساز گسترش روابط دیپلماتیک بین2 کشور شوند. در سیاست‌های خارجی کشورها اگر چه گروههای دوستی، نقش موثر چندانی را نمی‌توانند داشته باشند، ولی می‌تواند زمینه همکاری دولتها را فراهم کند. بهترین راه فعال‌تر کردن گروههای دوستی پارلمانی تلاش برای انسجام و سازمان دادن و نیز باز تعریف و تفهیم حوزه‌های کاری این گروهها در مجلس و در وزارت امور خارجه است.
* وزارت خارجه جایگاه دیپلماسی پارلمانی را می‌پذیرد یا نه؟
** به طور منطقی وزارت خارجه باید جایگاهی دیپلماسی پارلمانی را بپذیرد. قوه مقننه جایگاه رفیعی در کشور ما دارد و جایگاه متقابلی نیز در کشور مقابل برای پارلمان تعریف شده است. سیاست خارجی ما باید از این جایگاه بهره‌برداری کند. در کنفرانس‌های بین پارلمانی باید رفت‌ وآمدی میان نمایندگان اتفاق بیفتد و روندی باشد تا این روابط سازماندهی شود.
در حال حاضر ما نیاز به جایگاه تعریف شده‌ای در مجلس داریم که یا دبیرخانه اتحادیه بین‌المجالس می‌تواند در این زمینه صاحب نقش باشد یا هیات رئیسه مجلس از طریق کارپرداز فرهنگی،‌ می‌تواند در این زمینه اقداماتی انجام دهد. برای این که به یک جریان مستقل با سازماندهی مستقل برسیم من پیشنهاد کردم که اداره روابط بین پارلمانی تشکیل شود.
من مکاتبات متعددی در این زمینه با رئیس مجلس، رئیس کمیسیون امنیت ملی، رئیس فراکسیون اکثریت و وزیر خارجه داشتم و پیشنهادهای خود را در این زمینه ارائه کرده‌ام.
* در حال حاضر فعالیت متداولی که یک گروه دوستی پارلمانی دارد چیست؟
** آنچه متداول و متعارف است تبریک‌ها به خاطر مناسبت‌ها ولی گاهی پا را فراتر می‌گذاریم و اتفاقات خاصی که در کشور مقابل روی می‌دهد- مانند اتفاقات عراق- با فرستادن پیام یا مصاحبه، دیدگاه‌هایمان را که برای مواضع کشور در سیاست خارجی است مطرح می‌کنیم. اما باید گفت گروههای دوستی، در حال حاضر رها و پراکنده است. یک خروج مشخص از کارکرد این گروهها حاصل نشده است. اگر کارکردها و دستاوردهای این گروهها به صورت منظم استخراج شود، وزارت خارجه به عنوان بالاترین مرجع اجرایی سیاست خارجی می‌تواند بهره‌های مفیدی از عملکرد این گروهها داشته باشد.
من گاهی شاهد گله‌مندی همکاران از ارتباط بین مجلس با وزارت خارجه هستم، البته ما در گروه دوستی که در آن عضویت دارم، ارتباط خوبی با سفارتخانه‌های ایران در عراق و کرواسی داریم. فعالیت‌ و پیگیری‌های گروه دوستی ما این ارتباط مثبت را برقرار کرده است و به خاطر این پیگیری‌ها، پاسخهای مثبتی نیز از طرف مقابل یعنی گروه دوستی کرواسی و عراق دریافت کرد‌ه‌ایم. در گروه عربستان، اما اگر چه کارشناسان و اداره کل مربوط در وزارت خارجه همکاری‌های خوبی دارند، اما اگر ارتباط دیپلماتیک و سیاست‌های متقابل دو کشور فعال‌تر باشد می‌توان روابط پارلمانی را فعال کرد. ظاهرا به دلایل مختلف روابط گروههای دوستی متقابل ایران و عربستان فعال نبوده است. از طرف ما خیلی فعال برخورد می‌شود، اما از طرف عربستان پاسخ نمی‌گیریم.
نگاه کارشناسی وزارت خارجه در این باره باید نقش مثبت‌تری ایفا کند. ما در قالب اتاق بازرگانی و شورای مشترک بازرگانی ایران و عربستان سعی کردیم ارتباطات را تحکیم و ترمیم کنیم، ولی هنوز راهبرد مشخصی از سوی وزارت خارجه در این زمینه ترسیم نشده است تا زمینه دیپلماسی پارلمانی میان ایران و عربستان به وجود آید.
* گفتید که پیشنهادهای متعددی به مراجع مختلف در مجلس و وزرات امور خارجه ارائه کردید، این پیشنهادها چه بود؟
** مثلا در خصوص مذاکرات هسته‌ای و قطعنامه‌های شورای حکام و شورای امنیت در خصوص ایران، پیشنهاد کرده بودیم که گروههای دوستی پارلمانی به کشورهایی که به نفع ایران رای داده یا رای بی‌طرف داده بودند پیامهای تشکر‌آمیز بفرستند و در خصوص کشورهایی که علیه ایران رای داده بودند، ضمن تشریح اقدامات اعتمادساز و همکاری‌های جمهوری اسلامی ایران با آژانس‌ بین‌المللی انرژی هسته‌ای اعتراض خود را ابراز کنیم.
همچنین درخواست کرده بودیم که تمام گروههای دوستی در یک اقدام منسجم برای کشورهای مقابل اقامات کشورمان را تشریح کنند. این یک حرکت مستقل پارلمانی و ملموس بود که وزارت خارجه نیز می‌توانست در این زمینه همکاری کند.
همچنین در پی دفاع مقتدرانه حزب‌الله لبنان در برابر تهاجم رژیم صهیونیستی، در قالب گروههای دوستی کشورهای اسلامی، می‌توانستیم حرکت منسجمی انجام دهیم ما حتی درخواست کردیم که نشست ویژه اتحادیه بین‌المجالس برگزار شود و موضوع تهاجم به لبنان و ربوده شدن رئیس مجلس فلسطین بررسی شود که انصافا دکتر حداد عادل بسیار مثبت و فعال در این حوزه وارد شدند، اما کشورهای عربی چندان تمایل جدی از خودشان ندادند و این نشست برگزار نشد.
وزارت خارجه خود باید پیشنهاد ‌دهنده این طرحها باشد. کارشناسی دیپلماسی وظیفه وزارت خارجه است، ‌باید همواره برای گروههای پارلمانی اطلاعاتی از سوی وزارت خارجه به آنها داده شود. من متقاضی این اطلاعات بودم و پس از تکرار تقاضا‌ها و پیگیری، این اطلاعات داده شد؛ اما نمی‌دانم برای گروههای دیگر این اطلاعات داده می‌شود یا خیر به هر حال، در گام اول وزارت خارجه خود باید پیشنهاد دهنده و ارائه دهنده این اطلاعات باشد. باید تحلیل‌های خود از مسائل این کشورها را به گروههای دوستی اعلام کند. وزارت خارجه باید ظرفیت‌های دیپلماسی پارلمانی را در تبادل هیاتهای کشورهای متقابل در نظر بگیرد؛ مثلا اگر هیاتی از وزارت خارجه به عربستان می‌رود. رئیس گروه دوستی با عضو گروه دوستی باید این هیات را همراهی کند تا همزمان با گروه دوستی عربستان ارتباط برقرار کند.