پوتینیسم به جاى کمونیسم

گروه جهان: چهارشنبه ولادیمیر پوتین پس از هشت سال در حالى کاخ ریاست جمهورى روسیه را ترک کرد که روسیه اى قدرتمند را براى جانشین اش به میراث گذاشت روسیه اى که در خانه اعتماد به نفس زایل شده خود را پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى در سال ۱۹۹۱ بازیافته و در حوزه خارجى با اتکا به دیپلماسى فعال به عنوان قدرتى مدعى در سطح جهانى باز مطرح شده است. اما رد سیاست هایى که از دوران کمونیستى در روسیه قدرتمند امروز باقى مانده اند و از مرد فولادینى چون پوتین به وارث مورد حمایت او یعنى دیمیترى مدودف به میراث رسیدند از قریب ۱۸ سال پیش که بوریس یلتسین، رییس جمهور وقت روسیه پایان اتحاد جماهیر سوسیالیستى شوروى را اعلام کرد برجسته تر و نمایان تر شده اند. زمانى که پوتین در سال ۱۹۹۹ ریاست جمهورى را در روسیه به دست گرفت، روسیه جز ویرانه اى نبود اقتصاد به سختى نفس مى کشید و درآمد متوسط هر کارمند روس از ۸۰ دلار در ماه تجاوز نمى کرد، تمامیت ارضى و هماهنگى درونى به واسطه فعالیت هاى رهبران محلى که اندیشه استقلال در سر داشتند از همیشه متزلزل تر شده بود و آثار روانى فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى به شکل خود باختگى در برابر غرب همچنان عیان ترین خصیصه فرهنگى مردم روسیه به شمار مى رفت. در این میان شورشیان تجزیه طلب چچن نیز موجى از حملات تروریستى در سراسر کشور راه انداخته بودند. اکنون با گذشت اندکى بیش از هشت سال از آن زمان روسیه به هر لحاظ متحول شده است و راى دهندگان روس نیز چنین تحولى را بیش از هر چیز به حساب فعالیت ها و سیاست هاى پوتین مى گذارند. او در حالى پس از هشت سال از کاخ کرملین بیرون رفت که نرخ محبوبیت او در بین مردم روسیه بیشتر از ۷۰ درصد است رقمى بى سابقه براى رهبرى که از راس قدرت کناره مى گیرد. اما کناره گرفتن از صدر قدرت نکته اى است که بسیارى از تحلیل گران را درباره آینده روسیه، پوتین و جانشین او دچار تردید مى کند. پوتین فرداى مراسم تحلیف مدودف در دوما، در همین خانه ملت روسیه با اتکا به حزب روسیه متحد که به تازگى رهبرى آن را به دست گرفته به نخست وزیرى روسیه برگزیده شد.
هر چند بر اساس قانون اساسى روسیه مقام ریاست جمهورى بالاتر از نخست وزیرى است و اختیار تعیین و انحلال دولت را دارد، اما نظام سیاسى روسیه آنقدر انعطاف دارد که نخست وزیرى قدرتمندتر از رییس جمهور را نیز بپذیرد به ویژه آن که این نخست وزیر پوتین باشد. در واقع ابزار قدرتمندى که پوتین براى تداوم حکومت تزارى اش بر روسیه در اختیار دارد علاوه بر حضور دوستى مطیع در کرملین، اکثریت دو سومى روسیه متحد در دوماست. این حزب که هیاتى متشکل از تکنوکرات هاى فاقد هویت و استقلال سیاسى است پیروزى چشم گیر خود را در انتخابات دسامبر ۲۰۰۷ دوما مرهون هزینه کردن از محبوبیت پوتین است و اکنون که او به طور رسمى در مقام رهبرى این حزب قرار گرفته، راى و اراده روسیه متحد چیزى نیست جز راى و اراده پوتین. در واقع نگاه کردن به دوماى امروز روسیه با اندکى طبع طنز مانند دیدن صحنه اى از فیلم جان مالکوویچ بودن است: مثل این است که روى ۳۱۵ کرسى از ۴۵۰ کرسى دوما مردانى نشسته اند که همه چهره سنگى پوتین را دارند. پوتین بزرگ با اتکا به حضور ۳۱۵ آقاى پوتین در دوما نه تنها قدرت استیضاح ریاست جمهورى را دارد بلکه مى تواند قانون اساسى روسیه را نیز اصلاح کند قدرتى که به پیش بینى موسسه تحقیقاتى آکسفورد آنالیتیکا حتى ممکن است به تغییر نظام جمهورى روسیه به جمهورى پارلمانى منجر شود که در آن نخست وزیر مقام اول و مرجع قدرت سیاسى محسوب مى شود و رییس جمهور تا حد مقامى تشریفاتى تنزل کرده است. در چنین شرایطى پوتین مى تواند تا روزى که دوما از او حمایت مى کند بر سر کار بماند بى آنکه قانون اساسى قید و بند و محدودیتى براى حکومت او پدید آورد.
به نظر مى رسد شخص پوتین نیز معتقد است با دست آوردهایى که در هشت سال ریاست جمهورى داشته استحقاق حکومتى طولانى تر را بر این کشور غنى به لحاظ ذخایر انرژى دارد. او چندى پیش در گفتگویى درباره جمع بندى دست آوردهاى کلید هشت ساله خود گفت: ما [روسیه] را از نو خلق کردیم. او در این اظهار نظر که یکى از آخرین سخنان وى در مقام رییس جمهورى به شمار مى رفت در تشریح مختصر دست آوردهاى ریاست جمهورى اش گفت: ما توانستیم تمامیت ارضى کشور و اتحاد ملى را بار دیگر در شرایط ثبات قرار دهیم. . . قاعده و اساس نهاد اقتصاد روسیه را بار دیگر پى ریختیم و اکنون یکى از اقتصادهاى پیشرو [در جهان] محسوب مى شویم. در مقایسه با روزهاى اولیه حضور پوتین در کرملین، چچن به منطقه به نسبت آرام تبدیل شده است، تقریبا تمامى رهبران شورشیان چچن کشته شده اند و جنبش هاى تندرو و تروریستى بى رمقى که در این ناحیه باقى مانده اند توان پا فراتر گذاشتن از حیطه مرزهاى چچن را ندارند. تجزیه طلبان چچنى از یک تهدید امنیت ملى و تمامیت ارضى روسیه به جریان بى رمق محلى تبدیل شده که اندک اندک محو مى شود. علاوه بر این، اقتصاد یک تریلیون دلارى روسیه و نرخ رشد اقتصادى خیره کننده ۷ درصدى به لطف قیمت گزاف انرژى در سال هاى اخیر و اصلاحات مربوط به اقتصاد بازار آزاد که در سال هاى اولیه ریاست جمهورى پوتین به مرحله اجرا گذاشته شده اند دست آوردهاى محسوس ترى از دوران پوتین براى مردم روسیه به شمار مى روند. اکنون درآمد ناخالص داخلى از زمانى که پوتین به عنوان کفیل ریاست جمهورى جانشین موقت یلتسین شد شش برابر شده است، متوسط درآمد ماهانه کارمندان و کارگران روس با افزایش ۸۰۰ درصدى به ۶۴۰ دلار در ماه رسیده است، روسیه ۱۱۰ میلیاردر (به واحد پول دلار) دارد، و شرکت هاى عظیم روسى با اتکا به این اقتصاد قدرتمند جاى خود را در بازارهاى اروپایى باز مى کنند. روسیه که زمانى شاهد خروج بى رویه متخصصین خود بود و نیروهاى کار این کشور در راس آمار مهاجران کشورهاى غربى قرار داشتند، اکنون در پایان دوران پوتین به تمهیداتى مى اندیشد تا شهروندى مهاجرانى را که شمارشان رو به افزایش است تسهیل کند. روسیه که شاهد گسیل نیروى کار خارجى به ویژه از کشورهاى سابق اتحاد جماهیر شوروى به این کشور بوده است از سال ۲۰۰۵ روند اعطاى اقامت و شهروندى به این افراد را تسهیل کرده است و شاید در آینده اى نه چندان دور ناچار شود براى تامین نیروى کار اقتصاد پویاى خود این قانون را به اتباع دیگر کشورها که به روسیه مهاجرت مى کنند نیز تعمیم دهد.
الکسى کودرین، وزیر اقتصادى روسیه در دولت پوتین با جمع بندى شرایط حاضر مى گوید: ما اکنون حس اعتماد به نفس بیشترى داریم. دولت دیگر تنها وظیفه اش پر کردن چاله هاى باقى مانده از دوران قبل نیست و ما اکنون مى توانیم براى اهداف دراز مدت ترى برنامه ریزى و به آینده اى دورتر فکر کنیم. اولگ گئورگیویچ، زندانى که تازه آزاد شده و آمده است تا تمرینات رژه تانک ها و سکوهاى متحرک پرتاب موشک هاى بالستیک هسته اى را در میدان سرخ مسکو تماشا کند به خبرگزارى رویترز مى گوید: دوباره خواندن روزنامه را شروع کرده ام چون در روزنامه ها این روزها چیزهایى مى نویسند که آدم احساس غرور مى کند. رژه روز پیروزى که امسال در دنباله زنجیره مراسم تغییر و جابجایى ها قرار گرفت و جمعه (پس از اداى سوگند ریاست جمهورى مدودف در چهارشنبه و تعیین پوتین به نخست وزیرى در روز پنجشنبه) در میدان سرخ برگزار شد براى اولین بار از زمان فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى شاهد عبور تانک ها و سکوهاى متحرک پرتاب موشک هاى هسته اى بود اقدامى که به زعم تحلیل گران و رسانه هاى غربى نشانه اى از احیاى نظام هژمونیکى است که روسیه از سلف سیاسى اش یعنى اتحاد جماهیر شوروى به ارث برده است. این مساله در کنار آغاز مجدد گشت هاى هوایى بمب افکن هاى دوربرد و استراتژیک روسیه در آسمان بین المللى که از یک سو مرزهاى ژاپن و از سوى دیگر مرزهاى شمالى ناتو را در آسمان نروژ و اسکاتلند و دانمارک تهدید مى کند یکى از عوامل تنش زا بین غرب و روسیه به ویژه در ماه هاى آخر ریاست جمهورى پوتین بوده است. به این ترتیب به نظر مى رسد آن چه در پایان دوران ریاست جمهورى پوتین به جانشین وى به ارث رسید بیش از آن که به روسیه اى شبیه باشد که خود پوتین هشت سال پیش از یلتسین به ارث برد، به اتحاد جماهیر شوروى شبیه است با مختصات قدرتى جهانى و بین المللى البته در این بین قدرت اقتصادى و اقتصاد لیبرالى امروز روسیه را نباید نادیده گرفت.
میراثى که دیگران را نگران مى کنند به رغم محبوبیت بى سابقه پوتین به عنوان رهبرى که روزگار حکومت اش سپرى شده است (البته اگر چنین تصور شود) اقلیتى از مردم روسیه در کنار شمار قابل توجهى از کشورهاى غربى و موسسات و نهادهاى ناظر حقوق بشر مدعى هستند که روسیه امروز نشانه هاى نگران کننده اى از بازگشت به بسیارى از ارزش هاى دوران اتحاد جماهیر شوروى را دارد که با ارزش هاى دموکراتیک امروز مغایرت دارد. زاخار پریلپین، نویسنده و محقق روس که در موضع مخالف دولت پوتین قرار دارد در این باره مى گوید: دستاورد اصلى پوتین در این هشت سال باز گشت همه جانبه و قابل توجهى به دوران اتحاد جماهیر شوروى بوده است. به اعتقاد این دسته از منتقدان پوتین وى در این دوران تمام آزادى هایى را که در دوران سلف سیاسى اش یعنى یلتسین به مردم روسیه اعطا شده بود، باز پس گرفته است. براى مثال فرماندار مناطق مختلف روسیه پهناور که در آن دوران با انتخابات محلى تعیین مى شدند اکنون به طور مستقیم از سوى کرملین عزل و نصب مى شوند.
پارلمان که زمانى عرصه جدل ها و مناقشات سیاسى از جناح هاى مختلف و آراى گوناگون بود اکنون به مجمعى تقریبا یک دست از افراد مطیع رییس جمهور تبدیل شده است که تنها وظیفه شان مهر تایید زدن بر تمامى تصمیمات کرملین است. احزاب مخالف پوتین معتقدند او با اتکا به فعالیت هاى فراقانونى گسترده اى که پیش از انتخابات دوما ( به ویژه آخرین دوره این انتخابات در دسامبر سال گذشته میلادى ) انجام داده، مخالفان خودش را به حاشیه رانده است. این فعالیت ها شامل آزار و اذیت و حتى تهدید مخالفان مى شود. به عقیده این دسته پوتین در انتخابات ریاست جمهورى نیز براى تضمین پیروزى نامزد مورد حمایت خود به اعمال مشابهى متوسل شد که تهدید گرى کاسپاروف و ابطال اسناد میخاییل کاسیانوف از آن جمله بود. اپوزیسیون امروز روسیه همچنین کرملین را به تقلب در شمارش آرا متهم مى کند. در مقابل کرملین مدعى است مخالفان پوتین تنها به این خاطر در انتخابات چند سال اخیر شکست خورده اند که قادر به درک آن چه مردم روسیه مى خواهند، نیستند. این ادعا شاید با توجه به حمایت گسترده مردم از پوتین چندان هم دور از ذهن نباشد. از دیگر مواردى که بر نگرانى هاى مخالفان پوتین افزوده است رسانه هاى روسیه هستند که قدرتمندترین هایشان در قبضه قدرت کرملین قرار دارند. اکنون تمامى شبکه هاى تلویزیونى اصلى روسیه و همه روزنامه هاى پر تیراژ این کشور توسط بازرگانان موفقى اداره و منتشر مى شوند که رابطه بسیار نزدیکى با کرملین دارند و حتى موفقیت هاى تجارى خود را تا حد قابل توجهى مرهون الطاف کرملین و پوتین هستند. این رسانه ها به تدریج در سال هاى اخیر بیشتر و بیشتر موضعى مغرضانه اى به سود کرملین در پخش و نشر اخبار و اطلاعات گرفته اند. یک تاجر ۵۰ ساله شهرستانى اهل یاروسلاول مى گوید: باید هر طور شده کارت عضویت حزب روسیه متحد حزب متبوع پوتین را به دست بیاورم. این روزها این کارت به مثابه اجازه ورود و ارتباط با مقامات رسمى در حوزه بازرگانى و تمام حوزه هاست و شما را از شر مشکلات در امان نگه مى دارد، درست مثل وقتى که در دوران اتحاد جماهیر شوروى کارت عضویت حزب کمونیست را به دست مى آوردى. پوتین معتقد است که براى تضمین تداوم رشد اقتصادى و اجتناب از فروپاشى مجدد کشور به این میزان از اوتوریته احتیاج داشته است و مدافع افزایش دخالت مستقیم دولت در نظام اقتصادى است که به عقیده او از عوامل رونق اقتصادى بوده است. اما چه درست و چه غلط آن چه پوتین با روسیه کرده تبدیل آن به دولتى شبیه دولت اتحاد جماهیر شوروى سابق بوده است البته با تغییراتى که خاص حکومت پوتین است و در واقع اکنون میراث پوتین را براى روسیه مى توان در یک واژه خلاصه کرد: پوتینیسم نظامى شبیه کمونیسم که البته با اصلاحاتى جایگزین آن شده است.