معامله نامطمئن

مریم جمشیدی
گروه سیاسی: از موقعی که رایان کروکر سفیر امریکا و ژنرال پترائوس فرمانده ارتش این کشور در عراق آخرین گزارش خود را بیستم فروردین امسال در خصوص وضعیت عراق تسلیم کنگره ایالات متحده کردند و در آن ایران را بزرگترین تهدید طولانی مدت برای عراق خواندند تا چند روز قبل که نوری المالکی نخست وزیر عراق دستور تشکیل هیات ویژه یی متشکل از نیروهای امنیتی را صادر کرد فاصله یی حدوداً یک ماهه وجود دارد که از قضا در این بازه زمانی عراق شاهد تحولات متعددی نیز بوده است. اما نتیجه مجموعه این اتفاقات همسو شدن نسبی عراق با ادعاهای امریکا است که مدت های زیادی است ایران را متهم به حمایت از شورشیان در سراسر عراق می کند.
امریکایی ها که در روزهای اخیر بر شدت حملات لفظی شان افزوده شده است تهران را متهم می کنند با ارسال اسلحه به عراق به شبه نظامیان مسلح عراقی یاری می رساند و به آنها آموزش نظامی می دهد. این در حالی است که ایران همواره ارسال هرگونه سلاح برای گروه های تندرو عراق را رد کرده و چنین گفته هایی را تبلیغاتی خوانده است. نقطه اوج اتهامات امریکا نیز وقتی بود که ارتش این کشور مدعی کشف مخفیگاه تازه اسلحه های ساخت ایران در عراق شد. به گفته آنان محموله یی از سلاح های تازه شامل خمپاره، راکت و مواد منفجره کشف شده بود که تاریخ ساخت این سلاح ها که رویشان حک شده نشان می دهد آنها در دو ماه گذشته ساخته شده اند. آنان همچنین اعلام کردند قصد دارند مخفیگاه کشف شده را در معرض دید عمومی قرار دهند.
اما در کنار شدت یافتن چنین ادعاهایی سکوت مقامات رده اول عراق بود که بدون آنکه در موضع رسمی نظر خود را درباره اتهامات امریکا علیه ایران اعلام کنند شاهد مجادله لفظی تهران - واشنگتن بودند. در این میان تنها مقامات رده پایین تر عراقی در اظهارات خود همسو با امریکا شده و معتقد بودند تهران از ناآرامی های بغداد حمایت می کند. تهران اما اگرچه انتظار شنیدن چنین سخنانی را نداشت اما همان طور که مقامات ارشد عراق تاکید می کردند فقط و فقط اظهارات این مسوولان را مبنای موضع رسمی عراق در خصوص اتهامات لحاظ داشتند. تا اینکه همین افراد نیز سخنانی مشابه مسوولان دست چندم کشورشان بیان کردند. بدین شکل که علی الدباغ سخنگوی دولت خبر داد نخست وزیر عراق دستوری صادر کرده تا کمیته ویژه یی جهت بررسی ادعای دخالت ایران در ناآرامی های عراق تشکیل شود. این دستور پس از آن صادر شد که دو روز پیشتر هیاتی عراقی پس از چند روز مذاکره پشت درهای بسته با مسوولان ایران، به بغداد برگشته بود و درباره نتایج مذاکراتشان گفتند «اسناد را به طرف ایرانی ارائه دادیم که البته مورد قبول آنان قرار نگرفت و پذیرفته نشد.» با وجود این، هیات مذکور از روند مذاکرات ابراز رضایت داشته و آن را مثبت توصیف کرد. اگرچه مقامات ارشد کشورمان نسبت به دستور جدید نخست وزیر عراق واکنش رسمی نشان نداده اند اما این سوال مطرح می شود که در این مدت چه شده که دولت عراق نیز درباره دخالت امنیتی ایران در امور این کشور هم عقیده با امریکایی ها شده و سخنانی مشابه آنها را پشت تریبون رسمی به زبان می آورد؟
تهران در موقعیت های گوناگون همواره توسط واشنگتن متهم به دخالت های نابجا و مخرب در امور عراق شده اما چه اتفاق جدیدی رخ داده که این بار علاوه بر غرب، مقام های شاخص عراق نیز مدعی شده اند ایران مشغول کارهایی دخالت گونه و جانبدارانه در فعالیت های گروه های تندرو است؟
اگرچه تشکیل هیات ویژه جهت بررسی ادعاهایی علیه ایران به معنای تایید چنین اتهامی نیست اما با توجه به روابط نزدیک تهران - بغداد که پس از سقوط صدام حسین به وجود آمده، صدور چنین دستوری نیز به لحاظ معنایی از نظر تعاریف دیپلماتیک دست کمی از یقین داشتن عراق به نقش منفی ایران در این کشور ندارد. لذا باز این سوال مطرح می شود که عراق چرا تصمیم به شعله ور کردن آتشی گرفت که تا پیش از این تنها امریکا در آن می دمید؟ یافتن پاسخ این سوال وقتی اهمیت می یابد که به یاد آوریم بغداد بیش از همیشه منتظر تشکیل چهارمین دور مذاکرات تهران - واشنگتن درباره مسائل امنیتی عراق است و کشاندن مجدد مقامات ایران و امریکا به پای میز مذاکره و رساندن سطح مذاکرات به وزیران خارجه دو طرف، هدف بزرگ دولتمردان این کشور بوده و برای رسیدن به آن تلاش زیادی را از خود نشان داده اند.
اظهارات نوری المالکی پس از لشکرکشی وی به بصره شاید اولین و در عین حال صریح ترین بیانات یک مقام دولتی و ارشد عراقی بود که پس از بیان آن تمام نگاه ها به سوی ایران و سوریه چرخید.
وی که چندی پیش به همراه ارتش دولتی عراق همراه با گارد محافظش راهی جنوب عراق شد تا با دویست هدفی که به عنوان عامل شورش و ناآرامی ها شناخته شده بودند برخورد نظامی کند پس از عملیات بصره راهی اروپا شد و در مصاحبه یی با شبکه خبری سی ان ان تاکید کرد با دخالت کشورهای همسایه در امور عراق مخالف است. لحن وی هنگام بیان این سخنان به گونه یی بود که تمام تحلیلگران سیاسی خطاب نخست وزیر عراق را ایران و بعد سوریه دانستند و آن را هشدار دولت مالکی به تهران خواندند.
اشاره رابرت گیتس وزیر دفاع امریکا پس از حمله مالکی به بصره قابل توجه است. وی در یک گفت وگوی تلویزیونی گفت من فکر می کنم یکی از نکته های جالب حضور مالکی در بصره آن است که برای شیعیان دولت عراق آشکار شد نفوذ ایران در جنوب این کشور و قلب اقتصادی آنها یعنی بصره تا چه اندازه است. این مساله تا این حد برای برخی از مقامات عراق روشن نبود.
اظهارات گیتس از آن رو قابل توجه است که نوری المالکی عزیمت خود به بصره را به رغم آنکه به مقامات امریکایی اعلام می کند و آنها را در جریان قرار می دهد اما به اطلاع مقامات ایرانی نمی‌رساند.
این اقدام دولت مالکی از این منظر که بخواهد در تعامل با کشورها استقلال خود را حفظ کند قابل درک است اما از این منظر که به امریکایی ها گفته می شود اما به ایران نه موضوع قابل تامل می شود به خصوص اگر به یاد آوریم بغداد در مقاطع متعددی به نقش میانجیگری تهران نیاز داشته و البته تهران نیز کمک خود را دریغ نکرده است.
اما در کنار این موضوع مساله دیگری مطرح است که بیش از آنچه گفته شد می تواند حل این مساله را به سوی پاسخ درست تر هدایت کند. دو موضوع مهم به موازات افزایش اتهامات امریکا و همراه شدن عراق با موجی که کاخ سفید علیه ایران راه انداخته مطرح است؛ یکی پیمان امنیتی که امریکا درصدد امضای آن با عراق است و دیگری کنترل ناآرامی های عراق با استفاده از نفوذ و تاثیر غیرقابل انکار تهران میان گروه های شیعه این کشور است. در همین راستا بود که هیات عراقی متشکل از نمایندگان مجلس اعلای اسلامی عراق، حزب الدعوه و شماری از شخصیت های سیاسی مستقل شیعه که اکثریت پارلمان عراق را در دست دارند، راهی تهران شدند. این سفر نیز با استقبال گیتس وزیر دفاع امریکا مواجه شد و آن را گامی مهم خوانده بود.
اگر در منطقه خاورمیانه دو کشور وجود داشته باشد که برای امریکا چالش ساز هستند یکی ایران و دیگری سوریه است. ایران اما مشکل بزرگ تر ایالات متحده است برای همین از هیچ تلاشی برای مقابله با تهران و کاهش قدرت آن در منطقه کم نگذاشته است. در موضوع عراق نیز با توجه به نفوذ معنوی ایران در این کشور تمایل زیادی وجود دارد تا دایره نفوذ ایران را تنگ تر کند و خود کنترل اوضاع را در اختیار داشته باشد. از این رو نحوه تنظیم موافقتنامه استراتژیک با بغداد برای واشنگتن بسیار مهم است. لذا با در نظر گرفتن مخالفت احتمالی ایران با بخش هایی از آن، سناریوی افزایش دخالت تهران را به راه انداخته است. از سوی دیگر همزمان با دیدار یک هفته یی هیات عراقی موضع دولت این کشور نسبت به ایران در شرف تغییر قرار گرفت. به گفته علی الدباغ سخنگوی دولت عراق طرفین به طور دوستانه درباره نگرانی ها و ترس های موجود در عراق گفت وگو کردند. مذاکرات دوستانه یی که دباغ به آن اشاره کرد بیشتر حول و حوش دو محور می چرخید؛ یکی منصرف کردن ارتش امریکا از برپایی نمایشگاهی از تجهیزات مدعی ساخت ایران و دیگری رایزنی تهران با گروه های شیعه درگیر در شهرک صدر. اما نتیجه این مذاکرات همان طور که نایب رئیس پارلمان عراق در تلویزیون الفرات اعلام کرد، سازنده بود. چرا که با چانه زنی مقامات عراق، امریکا نیز از شدت حملات لفظی خود علیه ایران کاسته است و در عین حال درگیری های شهرک صدر نیز قبل از آنکه به بحرانی در عراق تبدیل شود با پادرمیانی تهران فروکش کرد. در نتیجه این تحولات و معاملاتی که بین سه ضلع مثلث امریکا- عراق- ایران صورت گرفت اکنون دیگر اثری از تشنج به وجود آمده به چشم نمی خورد.
در این بین فقط دستور اخیر نخست وزیر عراق می ماند و اینکه هیاتی شامل کمیته های سیاسی و امنیتی، شواهد دخالت ایران در عراق را گردآوری کند. به نظر می رسد این هیات ماهیتی جز امتیازگیری نداشته است به همین خاطر توانایی ایجاد تنش در روابط تهران - بغداد را نخواهد داشت چرا که هر دو به خوبی می دانند در کشورهای عربی مرسوم است چنانچه بخواهند موضوعی را به فراموشی سپرده و به طور جدی آن را بررسی نکنند، دستور تشکیل هیاتی جهت پیگیری آن صادر و بعد از آن، به فراموشی سپرده می شود. بنابراین دستور نوری مالکی پرده آخر نمایش به راه افتاده بود.