چشم‌های موشک‌بین

عمید نمازی‌خواه
چند روزی است که اخبار آزمایش‌های موشکی کره شمالی و مواضع دولت‌های دیگر در صدر اخبار و سایت‌های خبری دنیا قرار گرفته است و حتی برخی از سایت‌ها به گزارش کامل و مشروح چگونگی موشک‌ها، نوع، زمان دقیق پرتاب، منطقه پرتاب، مکان هدف و حتی بیشترین برد مؤثر آنها پرداخته‌اند. شاید این سؤال در اذهان به وجود بیاید که چگونه چنین آمار و اطلاعات دقیقی از پرتاب یک موشک در اختیار کشورهای دیگر قرار می‌گیرد.
دو کشور قدرتمند در عرصه تکنولوژی فضایی از حدود ۴۰ سال پیش با پرتاب ماهواره‌هایی موسوم به ماهواره‌های هشداردهنده (Early Warning) به امر جاسوسی در امور نظامی ‌کشورهای دیگر پرداختند و از کوچکترین آزمایش‌های موشکی کشورهای دیگر گزارش‌های محرمانه‌ای را به ثبت رسانده‌اند.
ماهواره‌هایی که در دهه اخیر در مدارهای سنکرون قرار گرفته‌اند، بیشتر برای جاسوسی در امور نظامی ‌کشورهای دیگر بوده و هر کدام از آنها قادر به ثبت گزارش از مناطقی به وسعت ۲ میلیون مایل مربع هستند. در روزهای گذشته که کشور کره شمالی ۹ آزمایش موشکی انجام داد، تمامی ‌موشک‌های آن کشور از لحظه روشن شدن موتور تا لحظه برخورد با هدف (البته آزمایش‌های نامبرده موفقیت آمیز نبودند) و یا حتی انهدام در میانه راه، زیرنظر و دید راداری بسیار قوی ماهواره‌های جاسوسی هشداردهنده و حتی رادارهای زمینی آمریکا قرار داشتند. در این زمان که کشورهای پیشرفته فضایی ادعا می‌کنند که می‌توانند برگه‌ای که شما در دست داشته باشید را توسط ماهواره‌های جاسوسی عکاسی بخوانند دیگر نباید انتظار داشت که آزمایش‌های موشکی از چشم آنها پنهان بماند.
بیش از چهل سال از فرود نخستین فضانوردان بر سطح کره ماه می‌گذرد و جهان شگفت‌انگیز تکنولوژی فضایی وارد عرصه تازه‌ای شده است. عصری که در آن علاوه بر ایالات متحده آمریکا و روسیه ـ دو صاحب نام قدیمی ‌این رشته ـ بسیاری از کشورهای اروپای غربی، چین، ژاپن، هندوستان و چندین کشور دیگر نیز در آن گامهای مؤثری برداشته‌اند، گرچه هنوز دانش و تواناییشان با دو ابرقدرت فضایی قابل قیاس نیست.
در حالی که ۶ سال از شروع هزاره سوم می‌گذرد، تکنولوژی فضایی پایه‌های توسعه سریعش در امور غیرنظامی ‌و تحقیقات علمی ، آهنگ رشد خود را در کاربردهای نظامی ‌به میزان قابل توجهی افزایش داده است. این رشد سریع و فزاینده در درجه اول به علت بالا گرفتن روند رقابت تسلیحاتی میان آمریکا و روسیه (شوروی سابق) و لزوم مراقبت هر یک از آنها از چگونگی پیشرفت نظامی ‌طرف دیگر است و در درجه دوم معلول دگرگونی‌های سیاسی، نظامی، اجتماعی و علمی ‌است که همه روزه در گوشه و کنار دنیا به وقوع می‌پیوندد.
در مورد عامل دوم پیشرفت سریع کاربردهای نظامی ‌پژوهش‌های فضایی، می‌توان به این نکته اشاره کرد که پاره‌ای مواقع بر اثر این دگرگونی‌ها شرایطی به وجود می‌آید که نادیده گرفتن آمریکا یا روسیه، موجب ایجاد خطری مهم برای امنیت آنها می‌شود و در این حال در اختیار داشتن وسایل و تجهیزاتی برای مراقبت از فعل و انفعالات ناشی از این دگرگونی‌ها، امری حتمی‌ جلوه می‌کند.
امروزه بر فراز آسمان بالای سر ما هزاران نوع از ماهواره‌های نظامی ‌بر مدارهای زمین در گردشند. ماهواره‌هایی بسیار پیچیده و برخوردار از دانش بسیار پیشرفته که مانند جاسوسان در حال جمع‌آوری اطلاعات زمینی هستند.
این ماهواره‌ها نه تنها به انواع و اقسام امور جاسوسی اشتغال دارند، بلکه حتی افسانه‌های تخیلی کهن را هم به حقیقت تبدیل کرده و از فضا، بعد چهارمی ‌برای جنگ و ستیز به وجود آورده‌اند. بعدی که برخلاف ابعاد دیگرش محدود به یک نقطه و یا یک کشور و یک قاره نیست و تمامی ‌سطح سیاره زمین را دربرمی‌گیرد.
در این میان از بهترین جاسوسان فضایی ماهواره‌های هشداردهنده (Early Warning) هستند که در این نوشتار به شرح مختصری از تاریخچه و عملکرد آنها می‌پردازیم.
ماهواره‌های جاسوسی هشدار دهنده به گروهی خاص از انواع ماهواره‌های نظامی ‌اطلاق می‌شود که وظیفه‌شان آگاهی از پرتاب‌های موشک‌های قاره پیمای طرف و یا طرف‌های مقابل و نیز انفجارات اتمی‌ آنهاست.
این ماهواره‌ها مجهز به حسگرهای (سنسور = sensor) مختلف و دقیقی هستند که با استفاده از اشعه مادون قرمز حرارت ناشی از روشن شدن موتور موشک‌های قاره پیما یا وقوع انفجارات اتمی‌ را تشخیص داده و نتایج کار خود را به زمین مخابره می‌کنند. یکی از خصوصیات ماهواره‌های فوق آن است که برخلاف ماهواره‌های جاسوسی عکاسی که در مدارهای ارتفاع پایین قرار می‌گیرند، در مدارهایی بلند سنکرون استقرار می‌یابند. (مدارهای سنکرون که به مدارهای ژئواستیشنر نیز شهرت دارند، ارتفاعات واقع در حدود ۳۶۰۰۰ کیلومتری فراز زمین را گویند که وقتی در آن نقطه سفینه‌ای قرار داده می‌شود، پریود یا زمان گردش‌مداری آن با زمان حرکت وضعی زمین به دور خورشید (۲۴ ساعت) یکسان می‌شود. در این حال چنانچه از زمین به ماهواره‌ها نگریسته شود، تصور می‌رود ماهواره، همچون وزنه‌ای معلق در فضا ثابت قرار دارد.
یادآوری می‌شود این موضوع صرفاً مربوط به زمین نیست، بلکه در اطراف کلیه سیارات چنین مدارهایی وجود دارد.
پروژه ماهواره‌های جاسوسی هشداردهنده در آمریکا، همزمان با پروژه ماهواره‌های جاسوسی ـ عکاسی از اوایل دهه۱۹۶۰ آغاز شد. نخستین نسل ماهواره‌های جاسوسی هشداردهنده، «میداس» نام داشتند که عبارت بود از اختصار حرف اول عبارت سیستم هشداردهنده دفاع موشکی. بین سال‌های ۱۹۶۱ ـ ۱۹۶۰ نیروی هوایی آمریکا رسماً پرتاب چهار ماهواره میداس را اعلام کرد که اولین آن در ۲۶ فوریه سال ۱۹۶۰و آخرین آن در ۲۱ اکتبر ۱۹۶۱ صورت گرفت.
از آن زمان به بعد ماهواره فوق جزو اسرار محرمانه به حساب آمد و خبری درباره آن منتشر نشد. پس از ماهواره‌های میداس نوبت به ماهواره‌های دو مأموریتی ولا رسید که نخستین دستگاه آن در ۱۶ اکتبر ۱۹۶۳ به فضا فرستاده شد. این ماهواره‌ها علاوه بر تشخیص پرتاب موشک‌های قاره‌پیما و نیز انفجارات اتمی، می‌توانند هرگونه فعل و انفعال هسته‌ای را از زمین تا بیش از ۱۰۰ میلیون مایل در فضا را ثبت کنند. روی همین اصل برخی از داده‌های علمی ‌آنها در زمینه ذرات باردار کیهان، کمک‌های فراوانی به ایمنی سفرهای فضایی سرنشین دار کرده است.
ماهواره‌های ولا را کمپانی تی ‌آر دبلیو آمریکا ساخته است و همیشه به صورت دوتایی (سوار بر پشت یکدیگر) به فضا پرتاب شده اند. از سال ۱۹۶۳ تا سال ۱۹۷۰ جمعاً ۱۲ ماهواره از این نوع در مداری بیضوی با اوج ۷۰۰۰۰ مایل در مدار زمین قرار داده شدند.
در ۲۲ سپتامبر ۱۹۷۹ ولای ۱۲ توانست به صورت اتفاقی وقوع یک انفجار هسته‌ای را در کشور آفریقای جنوبی به ثبت برساند و برای مدتی در کانون خبری جهان واقع شد. پس از ماهواره‌های ولا در سال،۱۹۷۱ آمریکا ماهواره‌های پرقدرت و پیشرفته‌ای را به نام ۶۴۷ در پروژه‌ای موسوم به برنامه پشتیبانی دفاعی وارد عمل کرد و به احتمال زیاد امروزه ستون اصلی سیستم‌های هشداردهنده آمریکا را تشکیل می‌دهد.
در اواسط دهه،۱۹۸۰ سیستم ماهواره‌ای جدید موسوم به هیلو که مخفف واژه ذره‌بین‌های بزرگ ارتفاع زیاد، جانشین ماهواره‌های ۶۴۷ شده است.
ماهواره‌های مذکور اغلب توسط یک راکت نیرومند تایتان ۳ ساخت مجتمع هوا فضایی مارتین ماریتا از پایگاه هوایی کندی در فلوریدا به فضا پرتاب شده‌اند. ماهواره‌های هشداردهنده به نحوی در فضا مستقر می‌شوند که تلسکوپ آنها همواره رو به زمین بوده و خود سفینه به ازای ۵ تا ۷ بار در دقیقه بر محور استوانه‌ای‌اش گردش می‌کند که در این حالت هر یک از حسگرهای دقیق آن می‌تواند، منطقه‌ای به وسعت کمتر از ۲ میلیون مایل مربع را از ارتفاع ۲۲۳۰۰۰ مایلی سطح زمین در دید داشته باشد. از جمله این حسگرها می‌توان از دو دستگاه شمارش پروتون و نیز اندازه‌گیری اشعه ایکس نام برد. گفته می‌شود ماهواره‌های ۶۴۷ که حدود ۳ دهه قبل به فضا پرتاب شدند دستگاه‌هایی با خود دارند که آنها را در مقابل آسیب‌پذیری توسط تابش لیزری، محفوظ نگه می‌دارد. ماهواره‌های نامبرده طی ۶۰ ثانیه که از روشن شدن موتور موشکهای قاره پیما و یا راکتهای بالابرنده سفینه‌های فضایی بگذرد، آن را تشخیص داده و اطلاعات خود را به دو ترمینال زمینی یعنی مرکز دنور در ایالت کلرادو آمریکا و نیز مرکز آلیس اسپرینگر استرالیا مخابره می‌کنند.
در این مراکز پرداخت مقدماتی توسط کامپیوتر روی اطلاعات به دست آمده انجام می‌شود آنگاه آنها برای تجزیه و تحلیل گسترده و نیز بایگانی به کمپانی آیروجت که سازنده تلسکوپ ماهواره است فرستاده می‌شود. در این مرکز بزرگترین آرشیو پدیده شناسی موشکهای قاره پیما و راکتهای فضایی قرار دارد.
ماهواره ۶۴۷ معمولاً پس از پرتاب راکتها و موشکها در نیمه راه، همزمان با جدا شدن بوسترهای آنها (راکت‌های کمکی)، آنها را که در این هنگام شدت انرژی مادون قرمز ساطع شده در طول موجهای کوتاه، به میزان قابل توجهی کاهش یافته، گم می‌کنند، از این مرحله به بعد ردگیری موشکها برعهده رادارهای نیرومند زمینی است.
سری دیگر و پیشرفته تر نسبت به ماهواره‌های نامبرده که در مدار قرار گرفت، حسگرهای آنها به جای آنکه در طول موج بین ۳ تا ۵ میکرون عمل کنند، از باندهای بین ۸ تا ۱۲ میکرون استفاده می‌کنند، زیرا اهمال کردن در این طول موج، مقاومت بیشتری در برابر حمله‌های لیزری با استفاده از لیزرهای هیدروژن ـ فلوئورید را سبب می‌گردد.
ایالات متحده آمریکا علاوه بر ماهواره‌های ۶۴۷ و هیلو پروژه‌های دیگری را نیز در زمینه جاسوسی هشدار دهنده در حال تکمیل داشته که به صورت مختصر از آنها یاد می‌کنیم.
این پروژه‌ها تماماً در برنامه‌های کلی به نام برنامه آزمایش فضایی پیاده شدند که از میان این پروژه‌ها، مهم‌ترین آن ماهواره‌ای به نام ۸۰ـP که به تیل روبی شهرت دارد. ماهواره فوق را که مجتمع هوافضایی راکول ساخت، از بسیاری جهات می‌توان آن را منحصر به فرد دانست. این ماهواره دارای حسگرهایی است که در سه طول موج، مادون قرمز، فرابنفش و نور مرئی به عملیات جاسوسی می‌پردازد و محل استقرار آن هم در مدار سنکرون است. وظایف این ماهواره عبارت است از: ۱ـ زیر نظر داشتن وضعیت هواپیماها، موشکهای کروز، موشکهای تاکتیکی زمین به زمین و موشکهای قاره‌پیما و هوا به هوا:
۲ـ به آزمایش گذاشتن سیستمهای ارتباطات لیزری برای انتقال داده‌های کامپیوتری با سرعت کم.
۳ـ آزمایش سیستم‌های مقاومت در برابر اختلالات الکترونیکی
۴ـ بررسی اثرات جوی روی عملکرد ماهواره‌های گوناگون نظامی.
تمام این اوصاف در مورد ماهواره‌هایی است که حدود ۳۰ سال پیش به فضا پرتاب شده و هم‌اکنون با وجود پیشرفت اعجا‌ انگیز تکنولوژی مطمئن باشید که اگر ماهواره‌های جاسوسی روی منطقه‌ای حساس شوند حتی از روشن شدن یک کبریت نیز نمی‌گذرند چه رسد به آزمایشات موشکی.
برای کشور روسیه اگر نگوییم همه بلکه اکثر پروژه‌های فضایی بی‌سرنشین‌اش اعم از نظامی ‌یا غیرنظامی ‌در ماهواره‌های سری کاسموس پیاده می‌شوند و تنها چند نوع ماهواره مخابراتی و هواشناسی را می‌توان از این قاعده مستثنی کرد. روی همین اصل تشخیص کاسموس‌های مختلف و مأموریت‌هایی که هر کدام برعهده دارند را تنها می‌توان با پارامترهای مداری ماهواره‌های فوق، کسب کرد.
این نوع بررسی به نوبه خود سیستم‌شناسی آنها را بسیار دشوار می‌سازد. به همین جهت اطلاعاتی که در این‌باره منتشر می‌شود بسیار ناچیز بوده و نکته‌ای که حائز اهمیت باشد را به دست نمی‌دهد. ماهواره‌های جاسوسی هشداردهنده روسیه هم در ردیف ماهواره‌های محرمانه قرار دارد و اقدامات کاملی از آنها در دست نیست.