نقش مردم در اندیشه سیاسى امام خمینى(ره)

بخش اول: حقوق مردم در حکومت اسلامی
1. نقش مردم در شکل‌گیرى حکومت (مقبولیت مردم)
از منظر امام خمینی(ره)، مشروعیت حکومت از آن خداست و نیز کسى که از جانب او مأذون باشد که خداوند این حق حکمرانى و حکومت را ابتدا به پیامبر(ص) و سپس به ائمه اطهار علیهم السلام و بعد از آن به اولوالأمر داده است و مقبولیت و پذیرش آن توسط مردم صورت مى‌پذیرد که اگر بدون خواست و تمایل مردم باشد نه تنها آن فرد در مصدر امور قرار نمى‌گیرد، بلکه حتى اگر تحت هر شرایطى در مصدر امور هم قرار گیرد، حکومت وى با توجه به عدم پشتوانه مردمى بقا و دوامى ندارد و حتى برخلاف آموزه‌هاى دین است زیرا که خداوند اجازهِ چنین تحمیلى را به آن فرد نداده است.
امام خمینی(ره) در مورد نقش مردم در شکل‌گیرى حکومت مى‌فرمایند: "ما از طریق رفراندم با ملت، یک جمهورى اسلامى تشکیل مى‌دهیم و اما شخص، این تابع آراى مردم است."
"حکومت جمهورى اسلامى مورد نظر ما از رویهِ پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) الهام خواهد گرفت و متکى به آراى عمومى ملت خواهد بود و شکل حکومت با مراجعه به آراى ملت تعیین خواهد گردید."
"طرز حکومت، حکومت جمهورى است و تکیه به آراى ملت، و قانون قوانین اسلام است."
"آنچه مهم است ضوابطى است که در این حکومت باید حاکم باشد که مهمترین آنها عبارت است از اینکه اولا متکى به آراى ملت باشد، به گونه‌اى که تمامى آحاد ملت در انتخاب فرد و یا افرادى که باید مسئولیت و زمام امور را در دست بگیرند شرکت داشته باشند، و دیگر اینکه در مورد این افراد نیز خط مشى سیاسى و اقتصادى و سایر شؤون اجتماعى و کلیه قواعد و موازین اسلامى مراعات شود."
البته مى‌بینیم که امام خمینی(ره) علیرغم تأکیدات فراوان بر خواست و رأى مردم در زمینه مشروعیت الهی، مثلا مشروعیت ولى فقیه مى‌فرمایند: "ولایت فقیه در کار نباشد طاغوت است. اگر به امر خدا نباشد، رئیس جمهور با نصب فقیه نباشد غیر مشروع است، وقتى غیر مشروع شد طاغوت است... طاغوت وقتى از بین مى‌رود که به امر خداى تبارک و تعالى کسى نصب شود."
و یا اینکه امام خمینی(ره) به هنگام تنفیذ حکم ریاست جمهورى محمدعلى رجایى نیز بار دیگر بر این مسأله تأکید کرده و مى‌فرمایند: "چون مشروعیت آن باید به نصب فقیه ولى امر باشد، اینجانب رأى ملت شریف را تنفیذ و ایشان را به سمت ریاست جمهورى ایران منصوب نمودم."
2. امنیت
امام خمینی(ره) نسبت به حفظ امنیت جانى مردم بسیار حساس بوده و تأکید ویژه‌اى نسبت به این مسأله نموده است. ایشان تأمین امنیت را از وظایف حکومت اسلامى دانسته که با مشارکت مردم این امر حاصل مى‌شود.
امام خمینی(ره) علاوه بر امنیت جانى و مالى بر امنیت آبرویى و احترام‌گذاشتن به حیثیت و آبروى افراد تأکید ویژه‌اى دارد و هرگونه تجسس در کار دیگران به منظور کشف گناه را منع نموده وافشاى اسرار مردم براى یک نفر را هم جایز نمى‌داند.
البته امام خمینی(ره) علیرغم اهمیت حفظ آبروى افراد، معتقدند در صورتى که مصالح عمومى و امنیت جامعه به خطر افتد و شخص مجرم امنیت عمومى را خدشه‌دار نماید، دیگر نباید به بهانه حفظ آبروى افراد سکوت نمود بلکه باید به صورت علنى جنایات وى را آشکار ساخت.
"آبرو و حیثیت یک مسلمان یا یک انسان در کار است چه بسا با یک انحراف یک انسان آبرومند در جامعه ساقط شود و شرف یک مؤمن خدشه‌دار گردد. اگر انحرافى دیدید نخست بدون سر و صدا دنبال تحقیق بروید. پس از آنکه مسلما معلوم شد، قبل از کشیده‌ شدن به مجلس با طرف به گفتگو بنشینید و مسأله را حتى الامکان با خود او حل کنید. اگر با آن مخالفت کنند و بر رهبرى و شوراى رهبرى است که با قاطعیت از این امر جلوگیرى نماید تا کشور از آسیب در امان باشد. (وصیت‌نامهِ سیاسى الهى امام خمینی(ره)، ص64)"
"باید ملت از این پس که در حال استمرار و سازندگى است احساس آرامش و امنیت نماید و آسوده خاطر و مطمئن از همه جهات به کارهاى خویش ادامه دهند، و اسلام بزرگ و دولت اسلامى را پشتیبان خود بدانند."
"حالا باید این طور باشد که احساس اطمینان بکنند مردم به این قوایى که هست؛ احساس بکنند آنهایى که در مرزها هستند دارند اینها را حفظ مى‌کنند."
3. آزادی
از دیگر حقوق مردم در نظام اسلامى حق داشتن آزادى است. آزادى عبارت است از اینکه شخص اختیار انجام دادن هر کارى را داشته باشد مشروط بر اینکه ضرر به دیگران نرسد، که این آزادى را مى‌توان به دو آزادى‌هاى فردى و آزادى‌هاى اجتماعى تقسیم کرد.
منظور از آزادى‌هاى فردى آن دسته از آزادى‌هایى است که مربوط به اشخاص بوده و حوزه تجلى و بروز آن حوزه خصوصى افراد است. مهمترین این آزادى‌ها عبارتند از: آزادى مالکیت، آزادى عقیده، آزادى انتخاب شغل، آزادى انتخاب همسر و آزادى تفکر و...
"آزادى یک مسئله نیست که تعریف داشته باشد، مردم عقیده‌شان آزاد است. کسى الزامشان نمى‌کند که شما باید حتما این عقیده را داشته باشید. کسى الزام به شما نمى‌کند که حتما باید این راه را بروید، کسى الزام به شما نمى‌کند که باید این را انتخاب کنی."
مقصود ما از آزادى اجتماعى ، آن نوع آزادى‌هایى است که عرصه تحقق و ظهور آن در جامعه و عرصه عمومى است که مهمترین مصادیق آن عبارتند از: آزادى بیان، قلم و مطبوعات، آزادى احزاب، آزادى انتخابات، آزادى اقلیت‌هاى دینى و مذهبى و آزادى زنان و ...
"این آزادى که الان براى ملت ما هست، براى زن، براى مرد، براى نویسنده‌ها، این آزادى آزادى است در کلیه امورى که این امور به نفع خود شما هست. شما آزادید بیایید بیرون مطالبتان را بگویید، انتقاد از دولت بکنید، انتقاد از هر کس که پایش را کج گذاشت بکنید، هیچ کس نیست که به شما بگوید چرا."
"زنان همچون مردان در ساختن جامعه اسلامى فردا شرکت دارند. آنان از حق رأى دادن و رأى گرفتن برخوردارند... ما همه گونه آزادى را به زن خواهیم داد؛ البته جلوى فساد را مى‌‌گیریم و در این موارد دیگر بین زن و مرد فرقى نیست."
"همه احزاب در ایران آزاد خواهند بود مگر آنکه مخالف با مصالح ملت باشد، در آن صورت از فعالیت آنها جلوگیرى مى‌شود؛ لکن اظهار عقاید آزاد است."
"همه قشرها باید رأى بدهند و شرکت کنند، و همه قشرها آزادند در رأى دادن. تمام قشرها به حقوق خودشان خواهند رسید. برادهاى سنى ما مثل ما هستند، با ما هیچ فرقى ندارند در حقوق، حقوق همه آنها داده خواهد شد."
4. آموزش
از دیگر حقوق مردم در حکومت اسلامى حق برخوردارى مردم از آموزش و تحصیلات مى‌باشد. به نظر امام خمینی(ره) ‌آموزش محدود به یک قشر خاصى از جامعه نمى باشد، بلکه همه مردم حق دارند بر حسب استعدادشان از آموزش یکسان به ترتیبى که قانون پیش بینى کرده برخوردار گردند و این گونه آموزش، اجبارى و رایگان خواهد بود. امام خمینی(ره) علم آموزى را تکلیف مى‌داند و مى‌فرماید: "همه مسلمانها تکلیفشان این است که هم عمل بکنند، هم علم پیدا بکنند."
ایشان از مردم مى‌خواهند که قلم ها را جایگزین مسلسل نمایند و مى‌فرمایند: "شما کوشش کنید که با بیان و قلم، مسلسل ها را کنار بگذارید و میدان را به قلم‌ها و به علم‌ها و به دانش‌ها واگذار کنید." همچنین ایشان در کنار آموزش بر مسأله پرورش و تهذیب نیز تاکید مى‌ورزند و مى‌گویند: "باید آموزش و پرورش مردم توا‡م باشد، پرورش، پرورش انسانی، پرورشى که به درد انسان برسد، آموزشى که براى انسان باشد، جهت‌دار باشد، اسم رب در آن باشد، توجه به خدا باشد."
5. رفاه اجتماعی
امام خمینی(ره) دستیابى همه اقشار مردم به رفاه اجتماعى را یکى از حقوق مردم ذکر مى‌کند و مى‌فرمایند: "همه اقشار ملت در جمهورى اسلامى باید در رفاه باشند. در جمهورى اسلامى براى فقرا فکر رفاه خواهد شد، مستمندان به حقوق خودشان میرسند."
همچنین امام خمینی(ره) دولت را موظف به برآوردن این نیاز مى‌کند و میفرماید: "به مجلس و دولت و دست اندرکاران توصیه مى‌کنم که قدر این ملت را بدانید و در خدمتگذارى به آنان خصوصا مستضعفان و محرومان و ستمدیدگان که نور چشمان ما و اولیا‌‌ء نعم هستند و جمهورى اسلامى ره‌آورد آنان و با فداکارى آنان تحقق پیدا کرد و بقاء آن نیز مرهون خدمات آنان است فروگذار نکنید و خود را از مردم و آنان را از خود بدانید."
ایشان روحانیون را به حمایت از محرومین و پابرهنگان دعوت مى‌نمایند و در این زمینه مى‌فرمایند: "البته آن چیزى که روحانیون هرگز نباید از آن عدول کنند و نباید با تبلیغات دیگران از میدان به‌ در روند حمایت از محرومین و پابرهنه‌هاست. چرا که هر کس از آن عدول کند از عدالت اجتماعى اسلام عدول کرده است. ما باید تحت هر شرایطى خود را عهده‌دار این مسئولیت بزرگ بدانیم و در تحقق آن اگر کوتاهى بنماییم، خیانت به اسلام و مسلمین کرده‌ایم."
6. نظارت
یکى دیگر از حقوق مردم در حکومت اسلامی، حق نظارت بر مسئولین و حاکمان مى‌باشد. این نظارت موجب مى‌شود آنها از مسیر حق و حقیقت منحرف نشده، فساد و قانون‌شکنى کاهش یافته، کارآمدى حکومت افزایش یافته و مردم نقش بیشترى در اعمال حاکمیت و قدرت داشته باشند.
"این مسأله مهم است و آقایان توجه کنند، همه و همه ملت موظفند که نظارت کنند بر این امور، نظارت کنند، اگر من یک پایم را کنار گذاشتم، کج گذاشتم، ملت موظف است که بگوید پایت را کج گذاشتی، خودت را حفظ کن، مسأله مهم است همه ملت موظفند به اینکه نظارت داشته باشند در همه کارهایى که الان مربوط به اسلام است."
اعمال نظارت مردم مى‌تواند از راه‌هاى مختلفى حاصل شود که از آن جمله، انتقاد و نصیحت، شورا و مشورت، امر به معروف و نهى از منکر و ... است.
"مسئله این باشد که این آقا به طریق اسلام دارد عمل مى‌کند یا نه، به طریق اسلام عمل مى‌کند، هر فردى باشد باید از او قدردانى کرد و تشویق کرد و محبت با او کرد؛ برخلاف اسلام که باشد هر فردى که مى‌خواهد باشد... وقتى دیدند برخلاف مسیر دارد عمل مى‌کند، هر یک از افراد موظفند که به او بگویند که این خلاف است، جلویش را بگیرند."
7. مساوات و برابرى
امام خمینی(ره) بر مساوات و برابرى در حکومت اسلامى تأکید نموده و همه مردم را از بالاترین مقام تا پایین ترین آنها در مقابل قانون یکسان مى‌داند و مى‌فرماید: "در اسلام همه کس در مقابل قانون بى امتیاز و در یک صف هستند و احکام قرآن و اسلام بر همه جارى است و شرف و ارزش انسانها در تبعیت از قانون است که همان تقواست و متخلف از قانون مجرم و قابل تعقیب است."
ایشان در مورد برابرى انسانها به لحاظ انسانیت تمایزى میان زن و مرد قائل نمى‌شود و معتقد است همان حقوق انسانى که براى مردها وجود دارد براى زنان نیز وجود دارد و اگر اختلافى میان آنها وجود دارد مربوط به طبیعت آنهاست نه ذات آنها. ایشان در این زمینه اشاره دارند: "از حقوق انسانى ، تفاوتى بین زن و مرد نیست زیرا که هر دو انسانند و زن حق دخالت در سرنوشت خویش را همچون مرد دارد، بله در بعضى موارد تفاوتهایى بین زن و مرد وجود داد که به حیثیت انسانى آنها ارتباط ندارد."
از دیگر سخنان امام خمینی(ره) راجع به مساوات مى‌توان به فراز ذیل اشاره کرد: "من به همه اقشار ملت، به تمام عرض مى‌کنم که در اسلام هیچ امتیازى بین اشخاص غنى و اشخاص غیر غنى و اشخاص سفید و سیاه، اشخاص مختلف، سنى و شیعه ، عرب و عجم، و ترک و غیر ترک، به هیچ وجه امتیازى ندارند... باید این امتیازات از بین برود و همه مردم مساوى هستند باهم؛ و حقوق تمام اقشار به آنها داده مى شود."
"در جمهورى اسلامى همه برادران سنى و شیعه در کنار هم و با هم برادر و در حقوق مساوى هستند. هر کس خلاف این را تبلیغ کرد دشمن اسلام و ایران است."
"همه قشرها باید رأى بدهند و شرکت کنند، و همه قشرها آزادند در رأى دادن. تمام قشرها به حقوق خودشان خواهند رسید. برادهاى سنى ما مثل ما هستند، با ما هیچ فرقى ندارند در حقوق، حقوق همه آنها داده خواهد شد."
8. مشارکت
امام خمینی(ره) تأکید زیادى بر مشارکت سیاسى و حق تعیین سرنوشت توسط مردم نموده و ایشان درباره اهمیت دخالت مردم در سرنوشت خود مى‌فرمایند: "همه شما، همه ما، زن و مرد، هر مکلف همان طور که باید نماز بخواند همان طور باید سرنوشت خودش را تعیین کند."
امام دخالت در سیاست را هم حق و هم تکلیف مرد مى‌داند و مى گوید: "حرف ما این است که نه روحانى تنها، همه قشرها باید در سیاست دخالت بکنند، سیاست یک ارثى نیست که مال دولت باشد، یا مال مجلس باشد، یا مال افراد خاصى باشد، سیاست معنایش همین وضع آن چیزهایى است که در یک کشور مى‌گذرد از حیث اداره آن کشور، همه اهالى این کشور در این معنا حق دارند، خانم‌ها حق دارند در سیاست دخالت بکنند تکلیفشان است، روحانیون هم حق دارند در سیاست دخالت بکنند، تکلیف آنهاست."          ادامه دارد...