پرسشی جامعهشناختی از اعتیاد
محمد نجاری
«معضل اعتیاد و مواد مخدر هماکنون جزء چهار بحران و مسئله جهانی به حساب میآید. ولی به خاطر سود سرشاری که نصیب کشورهای تولیدکننده و توزیعکننده این مواد میکند، مورد حمایت قدرتهای جهانی قرار دارد.» (ص ۱۳) اینها جملات آغازین مقدمه کتاب «جامعهشناسی اعتیاد در ایران امروز» نوشته الهام میریآشتیانی است که در دو فصل (جامعهشناسی سوءمصرف مواد مخدر/ فرصتها، تهدیدات و جایگزینهای گفتمان مواد مخدر در ایران) به بررسی این پدیده شوم اجتماعی پرداخته است.
۱ ـ تاریخچه مصرف مواد مخدر در ایران
الهام میری آشتیانی به خوبی به این مسئله اشاره دارد که مصرف مواد مخدر در گذشتههای دور بیشتر جنبه دارویی و درمانی داشته، اما امروزه مصرف آن در اکثر افراد از لحاظ تغییرات روانی مدنظر قرار گرفته است و به زعم نویسنده عصر صفوی را میتوان سرآغاز گسترده استعمال تریاک در ایران دانست و به غیر از شاهعباس سایر پادشاهان صفوی گام جدی در مقابله با این پدیده شوم اجتماعی به کار نگرفتهاند و در عصر قاجاریه و در زمان حکومت ناصرالدین شاه بود که کشت خشخاش در ایران به طور علنی و در ۱۸ استان رواج یافت و حتی جنبه سیاسی نیز به خود گرفت. وی با هوشیاری مینویسد: «همراه با رشد استعمار در جامعه در حال توسعهای مانند ایران کشت خشخاش و اعتیاد در روستاهای ایران متداول گشت و خرید و فروش آن معمول شد. چون انگلیسیها تریاک ایران را خود میخریدند، کم کم کشاورزان دست از زراعت گندم کشیدند و قسمت زیادی از اراضی گندم را به کشت خشخاش تخصیص دادند، به طوری که تریاک به صورت یکی از مهمترین اجناس صادراتی ایران درآمد. در این دوره [عصر قاجاریه] دستگاه حکومتی تریاک را فقط به عنوان یک منبع درآمد برای دولت در نظر میگرفت و به عواقب آن کاری نداشت.» (ص ۲۷) همچنین در دوره پهلوی (اول و دوم) نیز دستگاه حکومتی به مواد مخدر به عنوان منبع درآمد مینگریست هر چند که هر از چند گاهی قوانینی را در مجلس به تصویب میرساندند ولی در نهایت این جوانان بودند که با استفاده از تریاک و مواد مخدر به ورطه هلاکت و نابودی کشیده میشدند. اما پس از انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ بود که قوانین جدیتری برای مبارزه با مواد مخدر در دستور کار دولت قرار گرفت.
1ـ تصویب قانون ترک اعتیاد شش ماهه در خرداد ۱۳۵۹، 2ـ تصویب قانون مبارزه با مواد مخدر در سوم آبان ۱۳۶۷ و بازنگری آن در سال ۱۳۷۶ و پیگیری مداوم نیروهای انتظامی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کشور و طرح پنج ساله این نهاد از سال ۱۳۷۹ به بعد را میتوان از آن جمله برشمرد.
2ـ جامعهشناسی و اعتیاد
میری آشتیانی در سه سطح (خرد، میانه و کلان) سعی دارد به تحلیل و بررسی جامعهشناختی از این پدیده اجتماعی دست یابد؛ الف ـ علل اعتیاد در سطح خرد: که مبتنی بر دیدگاههای روانشناسانه شکل گرفته است و همچنین خصوصیات شخصیتی، روانی و عوامل جسمانی مانند اثرات، ژنها و جنسیت را مدنظر قرار میدهد و کلیه عوامل مرتبط با شخصیت فرد و ناراحتیها و بیماریهای جسمانی و روانی تاثیرگذار را بررسی میکند. ب ـ علل اعتیاد در سطح میانه: خانواده، گروه همالان یا همسالان، مدرسه و رسانههای گروهی در این سطح بررسی میشود که بیشتر به علل و عواملی که بر جامعهپذیری فرد نقش دارند توجه میشود، ج ـ علل اعتیاد در سطح کلان: نویسنده در ۱۲ مورد به بررسی آن پرداخته است: 1ـ افزایش جمعیت 2ـ بحران بیکاری 3ـ بحران فقر و عدم وجود عدالت اجتماعی ۴ ـ مهاجرت از روستا به شهر و حاشیهنشینی ۵ ـ دگرگونی فرهنگی و بحران هویت ۶ ـ بحران اخلاقی و سستی در اعتقادات مذهبی ۷ ـ بحران عدم امنیت ۸ ـ تسلط گروه اقلیت بر اکثریت جامعه ۹ ـ جنگ و بحران سیاسی ۱۰ ـ در دسترس بودن مواد مخدر ۱۱ ـ همجواری با کشورهای تولیدکننده مواد مخدر ۱۲ ـ استعمار و سیاستهای کلان آن، که در جای خود قابل تامل است.
3ـ پیامدهای اعتیاد
یادآوری این نکته ضروری است که «سیاستمداران معتقدند برای مغلوب ساختن ملتها یک کیلو تریاک و یک حقه وافور از چندین تانک و هزاران توپ موثرتر است» (ص ۴۷) و با توجه به اینکه پیامدهای استعمال مواد مخدر در جامعه میتواند عواقب خانمانسوزی به همراه داشته، میری آشتیانی پیامدهای این پدیده را از چهار جنبه که عبارتند از: الف ـ پیامدهای اعتیاد از نظر جسمانی، (آلوده شدن به ویروس ایدز (HIV)، ابتلا به بیماری هپاتیت و انواع بیماریهای کبدی، خونی، سوء تغذیه، قلبی، سرطان، پیری زودرس و غیره، ب ـ پیامدهای اعتیاد از جنبه روانی شخصیتی، ناراحتیهای عصبی، افسردگی، فراموشی، خودکمبینی، روان پریشی، اضطراب، بیقراری و غیره) ج ـ پیامدهای اعتیاد در خانواده (بر هم خوردن آرامش و امنیت روانی خانواده، آزار و اذیت جسمی و جنسی همسر و فرزند، طلاق و غیره) و د ـ پیامدهای اجتماعی اعتیاد (افزایش بزهکاری و انحرافات اجتماعی، افزایش بار تکفل، زیانهای اقتصادی و تاثیر آن بر کل درآمد سرانه ملی کشور و غیره) مورد بررسی و تحلیل قرار میدهد و فصل اول را با «جامعهشناسی گفتمان اعتیاد در ایران» به پایان میرساند.
4ـ مثلث طلایی، هلال طلایی
«مهمترین مراکز تولید مواد مخدر در جهان عمدتاً در دو منطقه معروف به نام مثلث طلایی واقع در جنوب شرقی آسیا و هلال طلایی واقع در جنوب غربی آسیا است» (ص ۷۷) و بنابر آمار موجود تولید تریاک در این دو منطقه بیش از ۹۴ درصد از کل تریاک جهان را شامل میشود و افغانستان بیشترین سهم تولید را در مجاورت ایران به خود اختصاص داده است.
5ـ آسیبها و تهدیدات، راهبردها و جایگزینها در حوزه مقابله با مواد مخدر
میری آشتیانی درباره آسیبها و تهدیدات به بیش از ۱۰ مورد که برخی از آنها عبارتند از: فقدان ضمانت اجرایی مصوبات، هدفمند نبودن مبارزه، فقدان هدفمندی در انسداد مرز، عدم پوشش امنیتی مناطق کویری، عدم توجه به وضعیت اقتصادی مرزنشینان، عدم توجه به مقوله کنترل حمل و نقل، عدم بهره گیری از تکنولوژی، عدم بهرهگیری از روشهای اطلاعاتی در امر مبارزه با مواد مخدر و غیره اشاره میکند و مینویسد «از مهمترین مقتضیات شرایط کنونی کشور، درک واقعبینانه از جامعه، تحولات، ظرفیتها، آسیبها و نگرانیهایی است که با آن مواجهیم. تنها با شناخت شرایط موجود است که میتوان با تدبیر و تمهید به حل مشکلات جامعه همت گماشت و از تهدیدها در جهت توسعه کشور و تامین امنیت ملی بهرهبرداری کرد.» (ص ۱۱۵) وی همچنین راهبردهایی را نیز مطرح میکند که از آن جمله میتوان به شناخت و مطالعه دقیق منطقه، جذب کمکهای بینالمللی برای کشت جایگزین به ویژه برای کشاورزان افغانی، شناسایی کاروانهایی که قصد ورود به کشور را در نقطه صفر مرزی دارند، هماهنگی بین قوای سهگانه کشور در قالب پلیس مبارزه با مواد مخدر، ایجاد زمینههای مناسب برای همکاری با کشورهای مجاور جهت مقابله با این پدیده کنترل راههای زمینی، هوایی و دریایی و شناسایی مسیرهای قاچاق مواد مخدر اشاره کرد که قابل توجه است.
6ـ مدرسه و خانواده کانونهای اطلاعرسانی
مدرسه و خانواده را میتوان از مکانهای مناسب جهت اطلاعرسانی به جوانان و به ویژه نوجوانان دانست و خطرات استفاده از مصرف مواد مخدر را به آنان به شیوههای مختلف یادآور شد «شواهد نشان میدهد رویکردهایی که در سراسر طول تحصیل دانشآموز شکل گرفته و ایشان و والدینشان را در این امر درگیر کرده، موفق بودهاند.» (ص ۱۶۰) برنامههایی که با هدف پیشگیری از مبتلا شدن فرد به مواد مخدر، رویکرد جامع را دنبال کرده باشد و با مشارکت فعال دانشآموزان و خانوادهها همراه باشد.
7ـ مراحل درمان اعتیاد
میری آشتیانی به سه مرحله، برای درمان اعتیاد اشاره میکند، «مرحله اول، سم زدایی یعنی درمان وابستگی جسمی و فیزیولوژیکی فرد به مواد مخدر و پیشگیری از بروز علائم محرومیت ناشی از قطع دارو» (ص ۱۸۰) مرحله دوم، بررسی روانی فرد معتاد و قطع وابستگی و مرحله سوم، به کارگیری روشهایی که فرد به مواد مخدر مراجعه ننماید. وی بنا به اظهارات رئیس سازمان بهزیستی کشور معتقد است، معتادانی که به زور به مراکز بازپروری منتقل شدهاند طبق آمار، ۹۸ درصد آنها مجدد به اعتیاد رو آوردهاند، البته این معضل مختص به جامعه ما ایران نیست، بلکه کشورهای صنعتی نیز بدان مبتلا هستند. در پایان باید یادآور شد، که نویسنده در این اثر از نمودارها و جداول آماری استفاده کرده که بر غنای علمی، پژوهشی آن افزوده است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
