بحران قفقازی

سید‌کاظم رضایی
روابط دو کشور همسایه، روسیه و گرجستان، بار دیگر بحرانی شده است. بحران میان مسکو و تفلیس که از چهارشنبه هفته گذشته در پی بازداشت 5 افسر روسی در گرجستان به اتهام جاسوسی آغاز شده، اکنون با تصمیم روسیه مبنی بر تعلیق خروج نیروهای خود از گرجستان تشدید شده است. دو کشور پیش از این توافق کرده بودند نیروهای روسی که از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در گرجستان مستقر شده‌اند، تا پایان سال 2008 میلادی از قفقاز جنوبی خارج شوند.
افسران روسی به کسب اطلاعات از تاسیسات نظامی گرجستان و مداخله در انتقال تجهیزات نظامی به مناطق مورد مناقشه در این کشور متهم شده‌اند. این اتهامات در شرایطی مطرح شده که دولت تفلیس در یک سال گذشته تلاشهای گسترده‌ای برای اعمال فشار به روسیه جهت خروج نیروهای این کشور از گرجستان و همچنین تحولات نظامی با هدف حل بحران جدایی طلبی در منطقه «آبخازیا» و «اوستیای جنوبی» انجام داده است. مسکو با تکذیب اتهام جاسوسی افسران روسی در گرجستان اعلام کرده است تفلیس با این اقدام تحریک‌آمیز قصد دارد حضور قانونی سربازان روسیه در مناطق مورد مناقشه در گرجستان را سلب کند و به جایگاه روسیه لطمه بزند. دولت روسیه تا کنون با فراخوان سفیر خود و انتقال کارکنان سفارت به مسکو، هشدار به شهروندان روسی مبنی بر خودداری از سفر به گرجستان و همچنین توقف صدور ویزا برای اتباع گرجستان، اعتراض خود را به اقدام دولت گرجستان نشان داده است. روسیه در اقدامی دیگر با برگزاری رزمایش در نزدیکی آبهای ساحلی گرجستان در نزدیکی دریای سیاه درصدد اعمال فشار به گرجستان کشوری کوچک درقفقاز جنوبی است.
تنش در روابط روسیه و گرجستان، ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی نیز پیدا کرده است. سازمان امنیت مجلس جامعه کشورهای مستقل مشترک المنافع خواستار آزادی فوری افسران روسی در گرجستان شد. روسای پارلمان‌های سه جمهوری جدایی طلب آبخازیا و اوستیای جنوبی در گرجستان و ترانس دنیستر در مولداوی نیز با چراغ سبز مسکو، با اعلام توافقنامه‌ای در سوحومی مرکز آبخازیا مجمع بین پارلمانی ایجاد کردند. از سوی دیگر، امریکا اتحادیه اروپایی و ناتو خواستار حل مسالمت‌آمیز بحران میان روسیه و گرجستان شدند.
این در حالی است که امریکا و انگلیس با درخواست روسیه مبنی بر صدور قطعنامه‌ای در شورای امنیت سازمان ملل در خصوص محکوم کردن اقدامات تحریک آمیز گرجستان و استقرار نیروهای این کشور در آبخازیا مخالفت کردند.
سرگئی ایوانف وزیر دفاع روسیه، برخی کشورهای عضو ناتو را به تجهیز نظامی گرجستان متهم کرد و به این ترتیب، ناتو را مسوول این بحران خواند. خاطر نشان می‌شود که بحران جدید میان مسکو و تفلیس، یک هفته پس از شروع مذاکرات گرجستان و ناتو با هدف تسریع در عضویت تفلیس در این سازمان شروع شده است. تحلیلگران سیاسی، اقدامات ضد روسی دولت گرجستان را گامی در راستای تسریع در خروج نیروهای روسیه از گرجستان و تسهیل در عضویت تفلیس در ناتو ارزیابی می‌کنند که با چراغ سبز امریکا انجام می‌شود. سنای امریکا نیز در بحبوحه بحران میان مسکو و تفلیس، در اقدامی حمایت آمیز از عضویت گرجستان در ناتو حمایت کرد.
گرجستان از لحاظ موقعیت استراتژیک یعنی همسایگی با روسیه، واقع شدن در حاشیه دریای سیاه و همچنین مسیر انتقال انرژی حوزه خزر به بازار اروپا. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی همواره صحنه رقابت امریکا و روسیه بوده است. از زمان وقوع انقلاب مخملی گرجستان در سال 2003 و رویکرد غربگرایانه دولت میخائیل ساکاشویلی، از جمله تمایل وی برای پیوستن کشورش به ناتو، حساسیت روسیه به گرجستان بیشتر شده است.
البته رویارویی اخیر میان مسکو و تفلیس با توجه به ناتوانی نظامی گرجستان، نگرانی روسیه از بی‌ثباتی در مرزهای جنوبی خود و همچنین نگرانی امریکا و اروپا از اخلال در صادرات انرژی منطقه، به جنگ منجر نخواهد شد. اما مسکو برخی تنبیهات علیه تفلیس از جمله تعلیق خروج نیروهای روسی از گرجستان، افزایش بهای انرژی صادراتی و یا توقف موقت صادرات آن به این کشور را اعمال خواهد کرد. به این ترتیب تنش در روابط 2 کشور همسایه به این زودی فروکش نخواهد کرد.