نقش روسیه در انقلاب مشروطه

روسیه یکی از بزرگترین بازیگران صحنه سیاسی ایران در انقلاب مشروطه به شمار می آید. این کشور که همواره می‌کوشید به آبهای گرم خلیج فارس دست یابد، ایران را منطقه‌ای جهت استثمار اقتصادی با امکانات سوق‌الجیشی می پنداشت و سعی داشت از طریق آن علیه منافع بریتانیا در هند اعمال فشار نماید. بنابراین ایران باید از یک سو مستقل باقی می ماند و از سوی دیگر تحت تسلط روس ها قرار می گرفت. از این رو انقلاب مشروطه که طغیانی علیه این سیاست و حرکتی به سوی حکومت ملی دموکراتیک محسوب می‌شد، منافع روس ها را در ایران مورد تهدید قرار داد.
از سوی دیگر در زمان روی دادن انقلاب مشروطه، روسیه از موقعیت بهتری نسبت به انگلیس در ایران برخوردار بود. به همین سبب تداوم وضع موجود با منافع روس ها همخوانی داشت و آنها بر خلاف انگلیسی ها به به حمایت و پشتیبانی از مستبدین و مخالفت با انقلابیون پرداختند. بر این اساس پشتیبانی از بازگشت محمدعلی شاه و اعلان اولتیماتوم به ایران جهت اخراج مورگان شوستر، مخالفت آشکار با اصلاحات مشروطه‌خواهان و ایجاد اختلال و ناامنی و بی ثباتی سیاسی، نمونه‌هایی از مخالفت های روس ها با انقلاب مشروطه است. بنابراین با توجه به نقش تعین کننده ای که روس ها در جریان انقلاب مشروطه ایفا نمودند، در ادامه نگاهی اجمالی به سیاست ها، اهداف و عملکرد این کشور در جریان انقلاب خواهیم داشت.
روسیه و وقوع انقلاب مشروطه
در این بین علیرغم دخالت های آشکار و پنهان روسیه در ایران، نباید از یاد برد که انقلابیون ایران در آغاز از انقلاب روسیه، الهام های زیادی گرفتند و به تبعیت از حرکت های آزادی خواهانه در روسیه، روحانیون پیشاپیش مردم، نارضایتی خود را از حکومت شاه و صدراعظم وی نشان دادند. تجار که از تعرفه های جدید گمرکی سخت ناراضی بودند به جنب و جوش آمده و علیه مسیو نوز بلژیکی و همکارش پریم که هم دست پنهانی روس ها بودند، تظاهرات وسیعی به راه انداختند و بازارها نیز تعطیل شدند. نوز که سخت متمایل به سیاست روس ها بود، با تعرفه گمرکی جدید خود، بازارهای ایران را برای کالاهای روس گشود و اندک صنعتی که در ایران بود به حال احتضار افتاد. در همین زمان بانک استقراضی روس، گورستانی را خریده و به بنای ساختمانی در آن پرداخت و در حین کار ساختمان جنازه زنی مسلمان از زیر زمین بیرون آمد. این خبر که به آیت‌الله طباطبایی و آیت‌الله بهبهانی رسید، واعظان به هیجان آمده و همه منابر، سنگر و دژ آزادی‌خواهان در حمله به اعمال حکومت شد.
از دیگر عوامل موثر در شکل گیری انقلاب مشروطه که روس ها در آن نقش مهمی داشتند، اعطای وام های چندمیلیونی روسیه به ایران بود که دومین وام، ایران را به کلی به صورت یک مستعمره اقتصادی روس در شمال درآورد و اداره گمرک های ایران به استثنای گمرک های فارس و بندر خلیج فارس به روسیه داده شد. خبر وام های پی در پی و سفرهای پرهزینه مظفرالدین شاه به فرنگستان، در حالی که مردم در فقر و مشقت به سر می بردند، موجب شدت گیری اعتراض های عمومی گردید.
بدین ترتیب اعمال و اقدامات روس ها در ایران از یک سو و وابستگی دربار ایران به روسیه از سوی دیگر دامنه ی نارضایتی عمومی را افزایش داد و روسیه را به طرح اقدامات نوینی بر علیه انقلابیون واداشت. همچنین اعمال روس ها که ایران را به عنوان جزئی از خاک روسیه مورد ارزیابی قرار می دادند، حکایت از به خطر افتادن منافع روس ها با وقوع انقلاب مشروطه داشت. از این رو روس ها به پشتیبانی از بازگشت محمدعلی شاه، اعلان اولتیماتوم جهت اخراج مورگان شوستر، مخالفت آشکار با اصلاحات مشروطه‌خواهان، ایجاد اختلال، ناامنی و بی ثباتی سیاسی اقدام نمودند.
در نهایت نیز سرهنگ لیاخوف فرمانده روس واحد مرکزی قزاق که از سوی محمد علی شاه به حکومت نظامی تهران منصوب شده بود و عملا تهران را به تصرف نظامیان قزاق تحت فرماندهی افسران روس در آورده بود، در روز دوم تیر ماه 1287 هجری خورشیدی (23 ژوئن 1908 ) به همراه نیروهای قزاق، نخست به محاصره ی مجلس و مدرسه سپهسالار پرداخت و سپس هنگامی که با مقاومت مجاهدان رو به رو شد، مبادرت به گلوله باران نمودن ساختمان مجلس نمود. قزاق ها پس از تصرف مجلس به پارک امین‌الدوله حمله بردند و نمایندگان را مضروب و دستگیر کردند و به باغ شاه منتقل ساختند. بدین ترتیب مجلس اول مشروطه تنها دو سال پس از شروع در 1287 توسط نظامیان روس و به یاری حکومت وقت به توپ بسته شد.
تلاش برای تضعیف؛ کودتا و قرارداد 1907
روس ها به منظور تضعیف انقلاب مشروطه در مراحل مختلف تاریخی دست به اقدامات گوناگون زدند که از آن جمله می توان به پشتیبانی از بازگشت محمدعلی شاه ، اعلان اولتیماتوم به ایران جهت اخراج مورگان شوستر، مخالفت آشکار با اصلاحات مشروطه‌خواهان و ایجاد اختلال و ناامنی و بی ثباتی سیاسی به همراه عقد قرارداد 1907 با انگلیس اشاره نمود.
در این بین نقشی که روس ها در برپایی کودتا و به توپ بستن مجلس ایفا کردند، از اهمیت شایانی برخوردار است. بر این اساس شواهد بسیاری وجود دارد که از دخالت مستقیم روس ها در کودتای محمد علی شاه پرده بر می دارند. در این زمینه می توان به چهار نامه ای که لیاخوف در آن دوران به فرماندهی کل قفقاز فرستاده است و رد درخواست وام جدید از روسیه و برنامه ریزی جهت ایجاد یک بانک ملی اشاره نمود که به شدت وطنخواهی و بیگانه گریزی نمایندگان مجلس را نشان می داد و از این رو با منافع روس ها در تضاد بود.
تقاضای رسمی پناهندگی سیاسی محمدعلی شاه قاجار به سفارت روسیه در 25 تیر 1288 که یک سال پس از به توپ بستن ساختمان مجلس صورت گرفت و در نهایت با خروج محمدعلی شاه از ایران در 18 شهریور 1288 با همراهی نیروهای قزاق خاتمه یافت نیز دلیل دیگری برای اثبات ادعای دخالت مستقیم روس ها در کودتا است.
همچنین طی سال های بعدی خصومت روسیه نسبت به انقلاب مشروطه تداوم یافت و در نهایت هنگامی که مشروطه‏خواهان تصمیم گرفتند جهت تقویت خود در برابر تهدیدات آشکار و پنهان روسیه و بریتانیا و عناصر داخلی آنان، از برخی مستشاران خارجی در تنظیم امور کشور استفاده نمایند، با اولتیماتومی سه بخشی مبنی بر عزل مورگان شوستر، تعهّد بر اینکه هیچ مشاور خارجی بدون موافقت روس و انگلیس استخدام نشود و پرداخت غرامت به قوای روس اقدام به اشغال انزلی و رشت مواجه شدند. قصور دولت ایران در اجابت این خواسته‌ها طی 48 ساعت، منجر به اشغال قسمت عمده کشور توسط نیروهای روس و انگلیس گردید و دوره دوم مجلس نیز در 24دسامبر1911به پایان آمد و همراه با آن عصر انقلاب مشروطیت نیز به سر رسید.
علاوه بر کودتا و مسائل مربوط به عزل مورگان شوستر، روس ها به منظور تضعیف انقلاب مشروطه در توافقی با دولت انگلیس در 31 اوت1907 ، ایران را به سه قسمت تقسیم نمود. طبق این توافق، قسمت شمالی ایران شامل شهرهای پرجمعیت و مراکز عمده تجاری از خط فرضی بین قصر شیرین و اصفهان و یزد و خواف و مرز افغانستان، منطقه نفوذ روسیه شناخته شد و قسمت جنوبی که دارای ارزش سوق‌الجیشی برای دفاع از هند بود از خط فرضی بین بندر عباس، کرمان، ‌بیرجند، زابل و مرز افغانستان منطقه نفوذ انگلستان و قسمت سوم که شامل کویر و بیابانهای بیآب و علف و فاقد اهمیت بود، منطقه ی بیطرف متعلق به دولت ایران شناخته شد. آن هم بدین منظور بود که دو دولت تا حدودی با هم فاصله بگیرند و از برخوردهای احتمالی و اختلافاتشان در این منطقه جلوگیری شود.
قرارداد ???? در شرایطی به امضای لندن و مسکو رسید که در ایران ارکان حکومت مشروطه به خاطر مبارزات مردمی شکل گرفته بود و فرمان برقراری حکومت مشروطه در مرداد ???? صادر شده بود. اولین مجلس شورا در تاریخ ایران در مهر همان سال تشکیل شده بود و اولین قانون اساسی ایران در دی ماه همان سال تنظیم و تدوین شده بود. از این رو روسیه و انگلیس پس از امضای قرارداد، تلاش کردند که اقدام خود را تحت پوشش ایجاد یک جبهه واحد علیه آلمان توجیه کنند. شایان به ذکر است که در آن زمان هراس از قدرت روزافزون امپراتوری آلمان که به تدریج به صورت یک خطر جدی برای دول استعمارگر در آمده بود و نفوذ زیادی در بالکان و عثمانی پیدا کرده بود، باعث شد که رقبای آن دولت یعنی انگلستان، روسیه و فرانسه اختلافات دیرینه ی خود را برطرف و زمینه ی اتفاق مثلت و ایجاد جبهه ی مشترک علیه آلمان را فراهم کنند.
به هر روی علیرغم آنکه افشای این قرارداد در ایران موجب هیجان عمومی و اعتراضات شدیدی گردید و مجلس شورای ملی به اتفاق آراء آن را مردود و بی‌اعتبار شناخت، با این حال روس ها و انگلیسی‌ها عملاً این پیمان را به اجرا گذارده و پس از آغاز جنگ جهانی اول، دخالت های وسیعی در شهرهای ایران به عمل آوردند. بدین ترتیب اعتراضات مردم و نمایندگان مجلس و تظاهرات آنها علیه سیاست دو دولت متجاوز در تهران و شهرستان‌ها و همچنین چاپ مقالات تند در روزنامه های کشور نیز موجب فسخ قرارداد نگردید.
در همین زمان مارلینگ وزیر مختار انگلیس به دولت ایران اطمینان داد که استقلال و تمامیت ارضی ایران محفوظ خواهد ماند و قرارداد بین دو دولت فقط به منظور جلوگیری از دخالت های یک دولت ثالث (یعنی آلمان) در امورداخلی ایران می باشد، ولی ایرانیان قانع نشدند و وقتی مشیرالدوله پیرنیا وزیر امور خارجه این اظهار نظر را در ?? سپتامبر به اطلاع مجلس شورای ملی رسانید، نمایندگان ملت به اتفاق آراء قرارداد منعقدهی بین دو دولت خارجی در مورد ایران را مردود و بی اعتبار دانستند. در این مورد محمدعلی شاه نیز از نظر مجلس پشتیبانی کرد و در نتیجه دولت ایران طی یادداشت دوم نوامبر ???? به دولتین روسیه و انگلستان اعلام نمود که چون قرارداد مزبور مابین آن دو دولت انعقاد یافته، لذا مواد آن فقط مربوط به خود دولتین مذکور می باشد و دولت ایران نظر به استقلال تامه ای که دارد، تمام حقوق و آزادی عمل خود را محفوظ می دارد و خود را از هر نفوذ و اثری که قرارداد میتواند درباره ی ایران داشته باشد مطلقاً مصون و آزاد میداند.
مع الوصف علیرغم اعتراض های صورت گرفته، به علت ضعف دولت ایران، خللی در اجرای قرارداد فوق ایجاد نشد و روسیه و انگلیس به تدریج شروع به اجرای مفاد قرارداد و اشغال مناطق نفوذ خود نمودند.
فرجام سخن
نهضت مشروطیت شاهد ظهور و سقوط سه مجلس، سه پادشاه و حدود 30 دولت بود. اگرچه این نهضت به سلسله 130 ساله قاجار و حکومت مستبدانه آنها خاتمه بخشید، ولی موفق به جلوگیری از دخالت قدرت های خارجی نظیر روسیه و انگلیس در ایران نشد. از این رو شناخت سیاست و اهداف بیگانگان در انقلاب مشروطه اهمیت زیادی دارد. زیرا در این مقطع حساس تاریخ معاصر ایران، دخالت و نفوذ کشورهای خارجی روند انقلاب را تغیر داد. به نحوی که شاید بتوان چنین متصور شد که اگر دخالت بیگانگان در انقلاب مشروطه وجود نداشت، سرنوشت انقلاب نیز تغیر می کرد.
در این بین علیرغم آنکه خطر تسلط و تجاوز روزافزون قدرت‌های استعمارگر روس و انگلیس و تهدید استقلال ایران یکی از دلایل شعله ور شدن انقلاب مشروطه بود، با این حال هیچ گاه مشروطه خواهان به نیات استعماری بیگانگان پی نبردند و سرنوشت نهضت را به دخالت قدرت های بزرگ واگذار کردند. نقطه ی اوج دخالت های بیگانگان در جریان انقلاب مشروطه را می توان در دو مسئله ی به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه به یاری روس ها و همچنین عقد قرارداد 1907 که ایران را به مناطق تحت نفوذ دو کشور روسیه و انگلیس تقسیم کرد، مشاهده نمود. در نهایت نیز درخواست روسیه مبنی بر اخراج مورگان شوستر و حمایت بریتانیا از این درخواست در سال 1911 تیر خلاص را به انقلاب زد. بدین ترتیب اتحاد دولت های روسیه و انگلیس در مقابل خطر آلمان، تقسیم ایران در قرارداد 1907م و اشغال ایران در جنگ اول از جمله مهمترین عوامل خارجی در شکست مشروطه به شمار می آیند.
شاید بتوان مصداق کامل تحولات ایران و دخالت بیگانگان در انقلاب مشروطه را در شعری از «سیداشرف‌الدین حسینی» معروف به «نسیم شمال» مشاهده نمود که در آن گذار از وجود یک حکومت استبدادی به نفوذ و تسلط بیگانگان را شرح داده است :
پیش از این بود یکی فیل کبود
هیکلش را ملک‌الموت ربود
اندر این شهر دگر فیل نبود
حال از سعی و تقلای رنود
خاک ایران شده ویران ز سه فیل
روس فیل، آنگلوفیل، آلمان فیل