تلاشی در عرصه بینالمللی
پژمان اکبرزاده
در سال گذشته در پی اقدام سازمان نشنال جئوگرافیک از بابت قرار دادن نامی ساختگی در زیر نام تاریخی «خلیج پارس» حساسیت عمومی در ایران برای پاسداری از این نامه افزایش چشمگیری یافت. و همایشها و نمایشگاههای گوناگونی دراین رابطه برگزار گردید. بسیاری از این برنامههای شتابزده در سطح داخلی باقی مانده و تاثیر چندانی برای گسترش نام خلیج پارس در برون مرز نداشته است ولی اخیراً یک اطلس دوجلدی تازه و نفیس از نقشههای این پهنه آبی به چاپ رسیده است. این اطلس پانصد و هشتاد صفحهای که به زبان انگلیسی و با عنوان Persian Gulf: Atlsa of Old &Historical Maps (B.C-2000A.D.)
انتشار یافته حدود سیصد نقشه از جغرافی دانان و نقشهنگاران دوران باستان، دوره اسلامی، قرون وسطی، رنسانس و مدرن را در بر دارد. این اطلس براساس اطلاعات مندرج روی جلد آن به کوشش یک گروه پژوهشی متشکل از محمدرضا سحاب، رضا نظرآهاری، کورش کمالی سروستانی، جواد صفی نژاد، علی اکبر محمودیان، غلامرضا وطن دوست، فرهاد تهرانی وهوشنگ قاسمی تدوین و توسط مرکز پژوهشهای اسناد و تاریخ دیپلماسی با همکاری دانشگاه تهران چاپ شده است.
در ابتدای جلد نخست، پیشگفتار نسبتاً مفصلی از محمدرضا سحاب (مدیر موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب) درج شده که در آن به پیشینه کوتاه، جغرافیا و نام خلیج پارس در دورههای گوناگون تاریخی پرداخته شده است. در بخشی از همین پیشگفتار آمده است: «اداره کردن ایران باستان که یک امپراتوری گسترده بوده است بدون آگاهی داشتن از دانش جغرافیا و کاربرد نقشههای متعدد ممکن نبوده است ولی با این همه در جریان یورشها به ویژه حمله اسکندر (328 پیش از میلاد) و حمله اعراب (سده هفتم میلادی) بسیاری از کتاب ها و نقشهها از بین رفتهاند لذا در دوره اسلامی، پژوهشگران به منابع غیرایرانی همچون آثار رومی و یونانی استناد کردند...»
در ادامه در بخش نخست حدود پنجاه نمونه از آثار نقشهنگاران دوره باستان همچون هکاتوس، سنت بوخارتوس و بطلمیوس با کیفیتی مطلوب ارائه شده است. نخستین اثر چاپ شده در این بخش یک لوح گلی مربوط به حدود 3000 سال پیش از میلاد است که در شمال میانرود (بینالنهرین) کشف شده و نخستین نقشه شناخته شده در جهان به شمار میرود. درشماری از نقشهها که خلیج پارس به عنوان بخش کوچکی از نقشه به چشم میخورد منطقه مورد نظر در ابعاد بزرگتر در کنار نقشه اصلی به چاپ رسیده است. زیر هر نقشه، نام نقشه، نقشهنگار، زمان ترسیم و محل نگهداری نسخه اصلی آن درج شده است. البته شمار اندکی از نقشهها از این توضیحات بیبهرهاند.
بخش دوم ویژه آثار نقشهنگاران دوره اسلامی و قرون وسطی است و سالهای 750 تا 1500 میلادی را در بر میگیرد. از نقشههای درج شده در این بخش میتوان به نقشه «صوره المأمونیه» از ابوجعفر محمدبن موسی خوارزمی، نقشه جهان از ابن خردازبه، نقشه جهان از توسکانلی، بهایم، والدسیمولر و لئون آفریکانوس نام برد.
در سومین بخش نمونههای بسیاری از مهمترین آثار دوره رنسانس (1800- 1500 م) مانند آثار گاستالدی، اسپید، مرکاتور، برتیوس و تاوارنیه درج شده و بخش چهارم، نقشههایی از دوره مدرن کارتوگرافی (2000-1800 م) را در خود دارد. نقشه «ایران» (Persia) از جان توماس، «عمان و خلیجپارس» از جورج پرسی باگر، «آسیا» از سیدنی هال، «امپراتوری اسکندر» از برت از جمله نقشههای جالب این بخش هستند. از عنوان اطلس چنین بر میآید که نقشههای چاپ شده در آن به سال 2000 میلادی ختم میشود حال آنکه آخرین نقشه مربوط به سال 1922 است و دلیل عدم چاپ نقشههای سالهای بعد توضیح داده نشده است.
کورش کمالی (مدیر دانشنامه پارس در شیراز و از اعضای هیات مولفان این اطلس ) اظهار میدارد: «در سال 1379 با مشورت با متخصصان تاریخ ایران و به ویژه خلیج فارس و بررسی کتابهای موجود در این زمینه، کار بر روی طرحی با عنوان «دانشنامه خلیجفارس» آغاز شد.
این طرح با صادق خرازی (معاون وقت آموزش و پژوهش در وزارت امور خارجه) در میان گذاشته شد و پس از پذیرش ایشان، کار به طور جدیتر در سه بخش نقشهها، اسناد و مقالات در زمینه تاریخ، جغرافیا، ادبیات، هنر، فرهنگ عامه، مردم شناسی و محیط زیست منطقه ادامه پیدا کرد ولی به علت بروز دگرگونی در سازمانهایی که به کمک آنها نیاز بود کار به پایان نرسید.
با توجه به فعالیتهایی که موسسه سحاب در این زمینه در سالهای گذشته انجام داده بود کار تدوین نقشهها به این موسسه سفارش داده شد و البته علاوه بر نقشههای موجود در بایگانی این موسسه، کوشش شد از نقشههای موجود در وزارت امور خارجه و... نیز استفاده شود. پس از قضیه نشنال جئوگرافیک و با توافق با دستاندرکاران پروژه، چاپ نقشهها و جلو انداخته شد که اکنون با پشتیبانی مالی مرکز اسناد در یک مجموعه دوجلدی در دسترس است. ختم شدن نقشهها به سال 1921 در اطلس نیز به این دلیل است که نقشههای خلیجفارس در سده بیستم به جز آنهایی که نامهای ساختگی را به کار بردهاند از لحاظ محتوایی تقریباً مشابه یکدیگرند.
نام سال 2000 در عنوان کتاب صرفاَ به عنوان پایان سده نوزدهم روی جلد نوشته شده است.» غلامرضا وطندوست (استاد تاریخ دانشگاه شیراز) از دیگر اعضای شورای نویسندگان این کتاب، پژوهشگری است که در سال 1377 زمانی که کمتر کسی در ایران به اهمیت پاسداری از نام خلیج پارس واقف بود، دانشنامه کمبریج را که رسماً از عبارت «خلیج عربی» استفاده کرده بود مورد اعتراض قرار داد. متن نامه وی به زبان انگلیسی در نشریه ایرانی امور بینالملل همراه با پاسخ کمبریج مبنی بر تصحیح این اشتباه در چاپ بعدی دانشنامه انتشار یافته است. وی اظهار میدارد: «به باور من انتشار این اطلس برای گسترش نام خلیجپارس جالب و زیبایی در آن درج شده ولی قیمت آن بسیار گران است و احتمالاً تنها شماری از کتابخانههای اروپایی و آمریکایی آن را خواهند خرید. به ویژه که این کتاب صرفاً مجموعه نقشه است و جنبه کاربردی چندانی ندارد.
با توجه به محدود بودن بودجه، کتابخانهها در سفارش کتاب طبیعاتاً ترجیح خواهند داد به جای پرداخت بهایی سنگین برای اطلسی که صرفاً دربرگیرنده نقشه است کتابهای علمی مرتبط با آن موضوع را سفارش دهند. امیدوارم چاپ ارزانتری از این اطلس به زبان پارسی برای مصرف داخلی نیز صورت پذیرد. تا آنجا که مربوط به خود اطلس میشود نیز باید بگویم متاسفانه بعضاً نام افرادی در زمره شورای نویسندگان آمده که اصلاً روشن نیست چه نقشی در تدوین اثر داشتهاند! حتی پیشگفتاری که با صرف وقت فراوان بر این اطلس نگاشته بودم با نام دیگری به چاپ رسیده و این بسیار دلسرد کننده است...»
محمدرضا سحاب (مدیر موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب) که نام وی در صدر هیات نویسندگان این کتاب قرار دارد نیز به دلیل نارضایتی از شیوه چاپ این اطلس حاضر به سخن گفتن درباره فعالیتهای خود در این پروژه نشد.
یکی از مهمترین راهها برای گسترش نام خلیجپارس و آگاه کردن مراکز خبری و پژوهشی جهان از حقایق تاریخی مربوط به این آبراه، ارائه چنین اطلسها و کتابهایی در عرصه بینالملل است.
در حال حاضر برای مثال اگر در فروشگاه اینترنتی آمازون (Amazon) نگاهی به عنوان کتابهای عرضه شده درباره خلیجپارس بیندازیم درمییابیم که کتابهای موجود در این زمینه اغلب به جنگ اول و دوم خلیج پارس مربوطند و جای خالی چنین مجموعههای پژوهشی سخت حس میشود. پدید آورندگان «اطلس نقشههای کهن و تاریخی خلیج پارس» درصدد بودهاند که این اثر را در این سایت نیز به فروش برسانند که جای قدردانی دارد.
صفحه مربوط به هر کتاب در آمازون با اطلاعاتی دقیق همچون قیمت، زمان ارسال و... همراه است ولی در صفحه مربوط به این اطلس، اطلاعات ناقص و اطلس از طریق یک شرکت واسطه ایرانی (و نه مستقیماً توسط آمازون) به فروش میرسد و مهمتر از اینها این است که با جستوجوی عبارت Persian Gulf به اطلس دست پیدا نخواهیم کرد! و دلیل آن روشن نیست. جا دارد مرکزی که مسئولیت بخش این اثر ارزشمند را به عهده دارد این مورد مهم را نیز در نظر گیرد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
