ایران و اجلاس حساس 11 سپتامبر اوپک

انتخاب دبیرکل برای سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، همواره از چالشهای این سازمان بوده،‌ اما به نظر می‌رسد در 3 سال اخیر شدت یافته است. به طوری که اعضای این سازمان هنوز نتوانسته‌اند به اتفاق‌نظر در خصوص انتخاب نامزدهای معرفی شده از سوی ایران، کویت و ونزوئلا دست پیدا کنند.
موضع ایران در 3 سال اخیر، پافشاری برای دستیابی به یک اتفاق نظر درباره نامزدی خود بوده است، چنان که اگر دیگر اعضا با نامزدی ایران مخالفت می‌کردند، ایران نیز رای مثبت به نامزد دیگری نمی‌داد.
ادموند دائوکورو ـ رئیس‌ سازمان اوپک ـ در سفری که یک ماه پیش به جمهوری اسلامی ایران و چند کشور دیگر عضو اوپک داشت، مساله انتخاب دبیر کل اوپک از موضوعات اصلی سفر وی عنوان شد. دائوکورو از این کشورها خواست پیشنهادهایی برای انتخاب دبیر کل به منظور ارائه در اجلاس ماه سپتامبر این سازمان در وین آماده کنند.
مهندس سیدکاظم وزیری هامانه ـ وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران ـ بتازگی در اظهارنظری ضمن تاکید بر این که دبیر کلی اوپک حق ایران است و بر تحقق آن پافشاری می‌کند، از ارائه راه‌حل‌هایی برای رفع چالش پیش روی اوپک در اجلاس هفته آینده اوپک در وین خبر داد؛ اما اعلام جزییات آن را به زمان برگزاری این نشست موکول کرد.
در آخرین دوره‌ای که اوپک دبیر کل داشت، 2مقام ونزوئلایی دبیرخانه این سازمان را اداره می‌کردند. علی رودریگز در ژانویه 2001 به دبیر کلی اوپک منصوب شد و برای مدت یک سال و نیم این مسئولیت را به عهده داشت. وی در آن زمان به دلیل منصوب شدن به ریاست شرکت ملی نفت ونزوئلا مجبور شد اداره دبیرخانه را به فرد دیگری واگذار کند. این فرد کسی نبود جز نامزد معرفی شده‌ از سوی رودریگز. او آلوارو سیلوا کالدرون را برای دبیر کلی اوپک در مدت باقیمانده معرفی کرد و با تلاشی که درخصوص جلب نظر اعضا برای انتخاب وی انجام داد، کالدرون دبیر کل اوپک شد.
ناگفته نماند در دوره‌ای که رودریگز دبیر کل اوپک شد، کشورهای ایران، عربستان سعودی و عراق نامزدهایی را برای این پست معرفی کرده بودند. اما دور از انتظار همه، رودریگز ونزوئلایی، دبیر کلی اوپک را به عهده گرفت.
واگذاری مسئولیت دبیر کلی اوپک در 2 دوره پیاپی به 2 ونزوئلایی دلیلی بر این نظر کارشناسی است که دیدگاه انتخاب دبیرکل اوپک خارج از منطقه خلیج‌فارس، بر این سازمان حاکم است.
دبیر کلی آلوارو سیلواکالدرون، آذرماه 1382 به پایان رسید و از آن زمان تاکنون، رئیس سازمان اوپک دبیرخانه را اداره می‌کند. از آن سال همه تا به حال به ترتیب پورنومو یوسیگانتارو وزیر نفت اندونزی، شیخ احمد فهد الاحمد الصباح، وزیر نفت کویت و ادموند دائوکورو وزیر نفت نیجریه، ریاست سازمان اوپک را به عهده داشته‌اند. الصباح در دوره ریاست سازمان اوپک، عدنان شهاب‌الدین نامزد کویت برای پست دبیر کلی اوپک که مدیر بخش تحقیقات اوپک نیز است را به عنوان جانشین دبیر کل اوپک معرفی کرد در آن زمان موجی از نگرانی میان برخی اعضا مبنی‌بر این که بدون اتفاق نظر یک کویتی دبیر کل خواهد شد، برانگیخته شد.
دبیر کل اوپک براساس تعریف در کتابهای منتشر شده از سوی اوپک، نماینده رسمی و قانونی سازمان و رئیس اجرایی دبیرخانه اوپک است. وی کارهای سازمان را طبق خط‌مشی‌های هیات عامل اداره می‌کند. کنفرانس اوپک، دبیرکل را برای یک دوره‌3 ساله انتخاب می‌کند و این مدت برای یک دوره دیگر قابل تمدید است. این انتخاب طبق نام‌نویسی از سوی کشورهای عضو و پس از مطالعه جامع درباره مشخصات نامزدها صورت می‌گیرد. در نبود یک تصمیم واحد، ‌دبیر کل طبق یک برنامه چرخشی برای دوره‌ای2‌ساله بدون تعصب نسبت به وجود خصوصیات مورد نیاز برای احراز این پست انتخاب می‌شد. مطابق اساسنامه اگر اتفاق‌نظری درباره دبیر کل صورت نگیرد، انتخاب براساس حروف الفبا خواهد بود. از این رو به نظر می‌رسد روشی که در چند سال اخیر در اوپک اجرا شده است، غیرقانونی و مطابق با اساسنامه این سازمان نیست.
از زمان تاسیس سازمان اوپک در سال1960‌میلادی تاکنون و پس از‌18 دوره انتخاب دبیر‌کل، ایران فقط یک بار و آن هم در اولین دوره انتخاب دبیر کلی توانست مسئولیت دبیرخانه اوپک را به عهده بگیرد. فواد روحانی از 21 ژانویه‌1961 تا 30 آوریل دبیر کل اوپک بود.
طبق اساسنامه اوپک، شرط اصلی برای پست دبیر کلی این سازمان شایستگی است؛ همچنین این اساسنامه شرایط تصدی این پست را سن بالای 35، داشتن تحصیلات دانشگاهی، 15 سال سابقه کار مشتمل بر 10 سال فعالیت در صنعت نفت و سابقه فعالیت در مشاغل مدیریتی تعیین کرده است.
برخی کارشناسان بازار نفت معتقدند، علاوه بر نکته‌های ذکر شده، دبیر کل اوپک باید توان مذاکره با تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت دنیا اعم از کشورهای عضو و غیرعضو اوپک و روسای جمهور کشورها را داشته‌ باشد. وی باید از یک دیدگاه سیاسی برخوردار باشد تا بتواند توطئه‌هایی که علیه اوپک در سطح بین‌المللی شکل می‌گیرد را از طریق دیپلماتیک و مذاکرات حل کند و واقعیت‌های اوپک را به دنیا نشان دهد.
از آنجا که هر سیاستی را که اوپک بخواهد اتخاذ کند، تمام کشورهای عضو باید آن را تایید کنند، دبیر کل این سازمان باید دیدگاه روشنی نسبت به مسائل سیاسی و اقتصادی جهان داشته باشد و تهدیدها و فرصتها را بشناسد تا با ارائه پیشنهادهای لازم، پویایی این سازمان را حفظ کند.
اگر به تاریخ انتخاب دبیر کل برای سازمان اوپک برگردیم، این دوران را به 2 دوره می‌توان تقسیم کرد. دوره اول از زمان تاسیس این سازمان تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران و دوره دوم از زمان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران تاکنون است.
در دوره اول، دبیر کل اوپک برمبنای حروف الفبا و نام کشورهای موسس و سپس کشورهای غیر موسس معرفی و مشغول به کار شد. وزرای نفت اوپک پس از پایان دوره اول که همزمان با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود به بحث درباره تکرار روند چرخشی انتخاب دبیر کل پرداختند. اگر این روش محقق می‌شد، نوبت به دبیر کلی ایران می‌رسید؛ اما به دلیل جنگ بین ایران و عراق و مخالفت عربها با دادن پست دبیر کلی به ایران، این روش مقبول واقع نشد. از این رو، دکتر فاضل الچلبی، تبعه عراق به عنوان قائم‌مقام دبیر کل در سالهای 1983 تا 1988 دبیرخانه را اداره کرد.
پس از پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و امضای قطعنامه سازمان ملل، ایران در فضای جدید قرار گرفت و حق خود را برای تصدی پست دبیر کلی مطرح کرد.
پس از چلبی، دکتر سوبروتو از اندونزی در سالهای 1988 تا 1994، 2 دوره پی در پی دبیر کلی اوپک را به عهده داشت. در این دوره نیز بحث انتخاب دبیر کل براساس روش چرخشی مطرح شد. ایران معتقد به اجرای برنامه چرخشی تاریخی مانند دور اول بود؛ اما اعضای دیگر بویژه کشورهای عربی عضو معتقد به اجرای روش الفبایی بودند.
در این زمان، اعضای اوپک در پذیرفتن دیدگاه‌های یکدیگر به توافق نرسیدند و بحث درباره قبول یکی از این روشها مسکوت ماند.
برخی کارشناسان بازار نفت معتقدند، اگر ایران در همان دوره بر انتخاب چرخشی پافشاری نمی‌کرد، با پذیرش انتخاب الفبایی پس از چند دوره می‌توانست دبیر کلی را از آن خود کند.
شنیده شد که وزیر پیشین نفت ایران در اجلاس سپتامبر2003پیشنهاد انتخاب دبیر کل براساس حروف الفبا را مطرح کرد؛ اما در همان نشست، وزیر نفت اندونزی در اولین واکنش با این پیشنهاد مخالفت و تاکید کرد انتخاب دبیر کل باید براساس اتفاق آراء صورت گیرد.
اما این که چرا برخی اعضای اوپک در شرایط کنونی مخالف اجرای روش الفبایی هستند، آن است که معتقدند با این روش ممکن است افرادی که شایستگی لازم را ندارند انتخاب شوند و انسجام موجود در سازمان اوپک را از هم بپاشند.
رئیس سازمان اوپک، ادموند دائموکورو با درخواست از اعضای اوپک برای ارائه پیشنهاد درباره انتخاب دبیر کل این سازمان به نظر می‌رسد باب جدید گفتگو میان اعضا دراین‌باره گشوده شده است.
دکتر سیدمحمدهادی نژاد حسینیان از ایران و عدنان شهاب‌الدین از کویت رقبای جدید تصدی پست دبیر کلی اوپک هستند.
از آنجا که میان کشورهای عرب عضو اوپک در حوزه خلیج‌فارس یکپارچگی وجود دارد و همواره چالشی بین آنها و ایران در پذیرفتن نامزد مورد نظرشان بوده است، موضوع به نفع کشورهایی چون ونزوئلا، اندونزی، نیجریه و الجزایر که خارج از اختلاف میان کشورهای منطقه هستند، تمام شده است.
انتخاب یک دبیرکل ایرانی در دبیرخانه اوپک پس از 45 سال نه تنها ارتقای وجهه ایران در عرصه بین‌المللی را به دنبال دارد؛ بلکه اداره دبیرخانه این سازمان به سمت دیدگاهی گرایش پیدا می‌کند که طرفدار قیمت است و تحقیقات دبیرخانه به این سو هدایت می‌شود.