از شهروند محلی تا شهروند جهانی

بسیاری از تحولات در سطح جهانی، امروز ریشه در وقایع و جریانات محلی دارد؛ اتفاقاتی به ظاهر کوچک و محدود که می‌تواند اثراتی گسترده‌تر بر جهان پیرامون خود باقی بگذارد. به همین ترتیب مدیریت‌های محلی به صورت تجمعی می‌تواند آثار و تبعات کلان و فراگیر بیاید. این امر بیانگر پیوستگی میان تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی و مشارکت مدنی و شهروندی مانند شوراهای شهر روستاست که اراده آنان می‌تواند بر روند توسعه پایدار جهانی تاثیر بگذرد. بازگویی این تجربیات برای شناخت دقیق اجرایی و کاربرد لازم در مسیر آینده مفید است.
ماجرای شکل‌گیری کنوانسیون تغییرات آب و هوایی در سال 1992 و اشاعه همزمان نگرش توسعه پایدار به عنوان محوری‌ترین نگرش و سیاست توسعه‌ای همچنین ماجرای پیدایش پروتکل کیوتو در شهر زیبا و تاریخی کیوتو ژاپن در سال 1998 دارای نکات ارزنده و تجربیات مهمی برای شهروند جهانی نکته‌‌سنجی است که به آینده مدیریت دنیا با نگرانی می‌نگرد؛ شهروندی که در اندیشه برپایی نظم نوینی بر پایه صلح، عدالت و حفظ حریم حیات است و منظر طبیعیت و محیط زیست کره مسکون به عنوان تنها مأمن بشر به افق‌های دور دست می‌نگرد.
ایرانیان به دلایل فراوان فرهنگی، اعتقادی و تاریخی می‌توانند خود را شهروندان فعال جهانی بدانند، اگرچه این صفت در دوره‌های مختلف وزن و تعریف متفاوتی داشته است. ظهور انقلاب شکوهمند اسلامی و استقرار اولین تجربه مردم‌سالاری دینی در ایران وجهه خاصی به این نقش در تاثیرگذاری و اصلاح روندهای ناپایدار و غیرعادلانه کنونی جهان بخشید و آن را با رسالتی عظیم همگام ساخت؛ رسالتی که گرچه بار عمده آن را دولت و ساختارهای حکومتی به دوش می‌کشند اما بازیگران جامعه مدنی، سازمان مردم‌نهاد (غیردولتی) و تک‌تک آحاد جامعه را نیز شامل شده و در بر می‌گیرد.
شاید نقش ایرانیان در شکل‌گیری و سیر تدوین و تصویب معاهده‌ای بین‌المللی ناپیدا و بیان آن نوعی گزافه‌گویی به نظر آید ولی باز کردن عروسک تودرتوی ماتروشکا (نمادی از هنر اروپای شرقی و روس) و بازخوانی جریان کنوانسیون مورد اشاره، ما را به لایه‌های درونی این گوهر بالقوه رهنمون سازد.
در زمان شکل‌گیری کنوانسیون تغییرات آب و هوایی و تا سال‌ها بعد اختلافات زیادی میان محققان و گروه‌های دانشگاهی و صاحبنظر در مورد اثرات تجمع گازهای گلخانه‌ای حاصل از فرآیند سوخت انرژی‌های فسیلی و فرآورده‌های آنها در گرم شدن اطراف زمین و تغییرات آب و هوایی وجود داشت، چنانچه این مباحث علمی به شکل‌گیری پانل تحقیقاتی IPCC در مجموعه سازمان هواشناسی جهانی و نیز گسترش مطالعه و جمع‌آوری اطلاعات در این زمینه انجامید. اگر چه غلبه دیدگاه محققان طرفدار کنوانسیون همواره آشکار بود ولی چالش‌های علمی سبب شد بسیاری از کشورهای تولید کننده این گازها برای فرار از تعهدات مطرح شده در مذاکرات مربوطه از این حربه علمی استفاده کنند.
جدیدترین گزارش منتشره توسط سرنیکلاس استرن، اقتصاددان بانک جهانی و نشست اخیر کنوانسیون تغییرات آب و هوایی با حضور دبیر کل سازمان ملل طی روزهای گذشته در نایروبی تایید و تاکید مجددی بر خطرات یک‌سویه و جبران‌ناپذیر تغییرات آب و هوایی است. علاوه بر اینکه بسیاری محققان معتقدند جریان گرم شدن زمین حتی با اجرای کامل کیوتو و الحاق همه بازیگران و اجرای تعهدات آنها مانند بهمن غول‌پیکری در حال شکل‌گیری و سقوط است و اقدامات صورت گرفته در مقابل، بسیار ناچیز و ناتوان به نظر می‌رسد.
با این حال همگرایی جهانی در حد خود برای حفظ کره خاکی و اجماع حاصله حتی در لفظ برای دنیای سرشار از خشونت، نفرت، جنگ و ستیز، باارزش بوده و می‌تواند نمادی از چند جانبه‌گرایی و تسلیم قدرت‌های سرکش در قبال قدرت عظیم‌تر طبیعت و اراده جهانی باشد.
امضای دکتر حسن حبیبی، معاون اول وقت رئیس‌جمهوری اسلامی ایران پای کنوانسیون تغییرات آب و هوایی (ریودوژانیرو ـ 1992) آغازگر حرکتی جدی از طرف ایران برای تاثیرگذاری علمی و سیاسی بر روند شکل‌گیری معادله‌ای جهانی و ایجاد همگرایی در منافع ملی، کشورهای در حال توسعه و تمامی اعضای جامعه بشری بود.
دفتر تغییرات آب و هوایی و پروژه علمی و پژوهشی مربوطه در سازمان حفاظت محیط زیست در همان سال ایجاد و آغاز شد و به دنبال آن تلاش برای آموزش و تربیت کارشناسان و صاحبنظران با پشتکار مرحوم دکتر تقی ابتکار صورت گرفت. این تلاش موفق که به تدوین و ارسال اولین گزارش ملی جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون منجر شد، عنون داوری بین‌المللی را برای ایران به ارمغان آورد. چنانچه دکتر تقی ابتکار در داوری گزارش‌های ملی کشورهایی مانند ایسلند به عنوان داور بین‌المللی نقش‌آفرینی کرد و البته جمع کارشناسان و صاحبنظرانی که در طول آن دوران و بعد از فوت ایشان این راه علمی ـ پژوهشی دشوار را دنبال کردند همواره سبب سرافرازی بوده‌اند.
چنانچه حضور کارشناسان مسلط ایرانی از سوی مراجع تخصصی کشور و وزارت امور خارجه باعث شد جمهوری اسلامی ایران در اجلاس کیوتو نقش تعیین‌کننده‌ای را در کنار در دیگر کشورهای در حال توسعه برای حفظ منافع این کشورها و جلوگیری از ایجاد تعهد برای آنها در پروتکل داشته باشد.
اجلاس کیوتو شاهد حضور فعال هیات کارشناسی ایران بود که با حضور دکتر تقی ابتکار تا نیمه‌های شب در جلسات بر مواضع کشورهای در حال توسعه به طور منطقی پافشاری کردند و این دیپلماسی فعال توانست جمع‌بندی پروتکل را در مسیر منافع ملی و منافع کشورهای در حال توسعه قرار دهد؛ دستاورد بین‌المللی عظیمی که با کار تخصصی و دقیق و پشتکار لازم حاصل شد. در آن مرحله ایران با حضور در سطوح سیاسی و کارشناسی تمامی اجلاس‌های منطقه‌ای و جهانی به یکی از بازیگران اصلی پروتکل تبدیل شد، به نحوی که در هر یک از مراحل مذاکرات به عنوان هسته مشاور اصلی رئیس نشست‌ها‌ عمل می‌کرد و در نشست‌های بن و لاهه و نیز مذاکرات مراکش توانست به عنوان رئیس گروه 77 نقشی کلیدی در دو زمینه مهم ایفا کند.
بدین ترتیب که در وهله اول مفاد توافقات را به سوی حفظ منافع کشورهای در حال توسعه سوق داد و در وهله بعد میان آنها و جهان صنعتی وفاق و اجماع به وجود آورد. این واقعه در سال 2002 در شرایطی رخ داد که آمریکا با یک جانبه‌گرایی و سیاست‌های نومحافظه‌کاران پس از ماجرای 11 سپتامبر به افغانستان حمله کرد و استراتژی نظامی خود را برای منطقه خاورمیانه آشکار ساخت.
رئیس‌جمهور آمریکا از طرف دیگر با پروتکل کیوتو ساز مخالف زده و در مقابل الگور موضعی آشکارا گرفت. الگور به عنوان معاون رئیس‌جمهور وقت آن کشور در اجلاس کیوتو به حمایت دولت متبوعش از پروتکل اشاره کرده و سخنرانی نویدبخشی را ارائه داده بود. درحالی که جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از کشورهای عضو اوپک در آن جلسه حمایت مشروط خود را اعلام کرد که این موضوع نیز تحسین دوستداران محیط زیست را برانگیخت.
در هر صورت در سال 2002 ایران لقب نجات‌دهنده پروتکل کیوتو و چند جانبه‌گرایی در مناسبات بین‌المللی را دریافت کرد و بعدها در مناسبت‌های مختلف در ملاقات با روسای جمهوری وزرای کشورها و حتی از طرف سازمان‌های غیردولتی زیست محیطی مورد قدردانی قرار گرفت.
ما مسیری طولانی را از وضعیت عنصری منزوی و غیرفعال در جلسات جهانی تا عضوی اثرگذار و موفق پیموده‌ایم که البته همزمانی این روند با طرح ایده گفت‌وگوی تمدن‌ها و استقبال جهانی از آن انکارناپذیر است. اگر چه در فرآیند دشوار اجماع‌سازی میان بیش از 180 کشور جهان با فرهنگ‌ها و اعتقادات گوناگون و مطالبات متنوع، حفظ منافع ملی کشورهای در حال توسعه کار دشواری بود ولی ایران از راهبری مذاکرات جهانی سربلند بیرون آمد.
این تجربه ملی که حاصل تلاش‌های مجدانه علمی و دیپلماتیک متخصصان و کارشناسان ایرانی است، نشان داد می‌توان با حفظ اصول سیاست خارجی یعنی حکمت، عزت و مصلحت، وجهه‌ای منطقی و خردورزانه داشت و مدافع منافع ملت‌های ستمدیده و محروم جهان در محاسبات جهانی بود و دستاوردهای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی را برای آینده ایران و جهان به دست آورد. فراموش نکنیم کشور ما همواره در دهه‌های گذشته در مناسبات جهانی تاثیرگذار بوده، لیکن جهت و کیفیت این تاثیرگذاری وی میزان بهره‌مندی از فرصت‌های بین‌المللی و موفقیت‌های به دست آمده متفاوت بوده است و هر کدام جای ارزیابی جداگانه‌ای دارند.
اینک ما به عنوان مسلمانانی که رسالت شهروند جهانی را در جلوه‌هایی از دعوت جهانی اسلام می‌بینیم، تعهداتی را نسبت به آینده بشریت، کره زمین، حقوق نسل‌های بعد و حفظ محیط زیست داریم که این همه در کنار یکدیگر هم‌افزایی جداناپذیری از فلسفه عدالت داشته و البته جز از طریق رعایت اعتدال محقق نخواهند شد. به علاوه اینکه در عصر کنونی واژه‌های مورد اشاره، ابعاد فراموش شده عدالت نیز به شمار می‌روند.