پایان ماه عسل آمریکا و روسیه

سیدکاظم رضایی
انتقادهای تند و صریح ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه از سیاست‌های یکجانبه آمریکا در جهان، نشانه تنش جدید در روابط دو کشور است. پوتین در سخنرانی سالانه خود در جمع مقامات کشوری و لشکری روسیه در کاخ کرملین، آشکارا از افزایش بودجه نظامی آمریکا، تخطی این کشور از قوانین بین‌المللی و ایجاد ناامنی در جهان، از جمله در منطقه خاورمیانه انتقاد کرد.
رئیس‌جمهور روسیه، آمریکا را به گرگی تشبیه کرد که برای دستیابی به منافع خود به حرف کسی گوش نمی‌کند و تمام ارزشهای انسانی و حقوق بشر را نقض می‌کند. انتقادهای تند پوتین پاسخی به موضع‌گیری اخیر مقامات آمریکاست که از پس رفت دموکراسی در روسیه سخن گفته بودند.
مقامات کاخ سفید نظیر جورج بوش رئیس‌جمهور، کاندولیزا رایس وزیر خارجه و دیک چنی معاون رئیس‌جمهوری آمریکا در هفته‌های اخیر از تمرکز قدرت در کرملین و اقتدارگرایی دولت روسیه در عرصه بین‌المللی بشدت انتقاد کردند. روسیه تحت رهبری پوتین در ماههای اخیر با مجازات اقتصادی حکومت‌های غرب‌گرا در گرجستان و اوکراین از طریق اهرم انرژی و همچنین مخالفت قاطع با تلاشهای آمریکا برای انزوای دولت منتخب فلسطین (حماس) و ایران بر سر برنامه هسته‌ای، سیاست کاخ سفید در جامعه همسود و منطقه خاورمیانه را به چالش طلبیده است.
اهمیت جامعه همسود و منطقه خاورمیانه در سیاست خارجی روسیه، حاکی از تقویت مواضع اوراسیاگرایان در کرملین است. برخلاف آتلانتیک‌گرایان به رهبری اندری کوزیرف، وزیر خارجه روسیه در دوره ریاست جمهوری بوریس یلتسین که به توسعه روابط با غرب (آمریکا و اتحادیه اروپا) اهمیت می‌دادند، اوراسیاگرایان سیاست نگاه به شرق را اهمیت می‌دهند.
از دیدگاه اوراسیا‌گرایان، عملکرد آتلانتیک‌گرایان باعث وابستگی روسیه به غرب و تضعیف نقش جهانی این کشور شد. از این رو، دولت پوتین برای احیای قدرت روسیه به همکاری نزدیک با قدرتهای شرق نظیر چین و هند روی آورده است. جهت گیری جدید روسیه تحت رهبری پوتین به بازار مصرف انرژی در شرق ممکن است در معادلات سیاسی، اقتصادی جهان تاثیراتی به همراه داشته باشد. رویکرد جدید آمریکا به هند در آسیا نیز نشانه نگرانی واشنگتن از تقویت همکاری های روسیه و چین است.
اختلافات آمریکا و روسیه بر سر موضوعات مختلف همزمان با ریاست روسیه بر گروه 8 کشور صنعتی در سال جاری تشدید شده است. دو کشور از هم اکنون بر سر دستور کار اجلاس سران گروه هشت کشور که تابستان امسال در سنت پترزبورگ روسیه برگزار خواهد شد. اختلاف نظر دارند.
روسیه اعلام کرده که موضوعاتی نظیر امنیت انرژی: مبارزه با تروریسم بین الملل از جمله در چچن و بخشش بدهی کشورهای فقیر را در دستور کار اجلاس سنت پترزبورگ خواهد گنجاند. حال آن که آمریکا خواهان گنجاندن موضوعاتی نظیر اوضاع دموکراسی در روسیه و جامعه همسود و همچنین برنامه هسته ای ایران در اجلاس آتی گروه 8 است.
انتقاد رئیس جمهوری روسیه از معیارهای دوگانه آمریکا در زمینه دموکراسی و حقوق بشر، تداوم اتحاد مسکو با جامعه همسود و همچنین هشدار به اقدام نظامی علیه ایران نشان می‌دهد که مسکو درباره نظم جدید جهانی پس از جنگ سرد موضعی متفاوت با واشنگتن دارد.
آمریکا با متهم کردن روسیه به نقض دموکراسی و درگیر کردن این کشور به مسائل داخلی، درصدد تخریب وجهه بین المللی مسکو و تضعیف نقش آن در معادلات قدرت جهانی است. روسیه نیز با انتقاد از تحمیل دموکراسی غربی در جامعه همسود و خاورمیانه، نقض حقوق زندانیان گوانتانامو، کشتار غیرنظامیان و گسترش تروریسم در عراق، ایجاد زندان های مخفی سیا در اروپا و بی توجهی واشنگتن به نقش سازمان ملل و مقررات بین المللی، ادعای صلح طلبی آمریکا را زیر سوال می‌برد.
فضای بدبینی و بی اعتمادی میان سیاستمداران آمریکا و روسیه بر افکار عمومی دو کشور نیز سایه افکنده است. براساس نظرسنجی روزنامه واشنگتن پست، بیشتر مردم روسیه به این باور رسیده اند که آمریکا جنگ سرد جدیدی را علیه کشورشان آغاز کرده و قصد دارد روسیه را نابود یا دست‌کم تضعیف کند. تعهد پوتین به حفظ قدرت بازدارندگی روسیه از طریق توسعه صنایع اتمی و فضایی در برابر سیاست نظامی آمریکا و افزایش بودجه نظامی این کشور، نشانه واقع گرایی کرملین و حاکی از نگرانی مسکو از اهداف آتی واشنگتن است.
در مجموع، مواضع مقامات آمریکا و روسیه علیه یکدیگر نشان می‌دهد که اختلافات دو کشور هنوز بر سر بخشی از میراث جنگ سرد ادامه دارد. در واقع، هنوز هیچ ساز و کار با ثبات برای حل اختلاف آمریکا و روسیه ایجاد نشده و همکاری دو کشور مانند جنگ افغانستان، گزینشی و موقت بوده است. پیگیری منافع متضاد همراه با فضای بی اعتمادی و بدبینی، روابط آمریکا و روسیه را همچنان چالش‌برانگیز خواهد کرد.