کیمیای اعتماد، نیاز فرهنگ

*شما را به عنوان پیشنهاد دهنده هفته کتاب می‎شناسند، این هفته با چه هدفی پیشنهاد شد؟
**دو نکته را قبل از اینکه وارد بحث شویم، توضیح بدهم. اول اینکه صحیح‎تر این است که بگویم هفته کتاب در سال‎های بعد از انقلاب اسلامی و دوم اینکه هیچ فعالیت فرهنگی را نمی‎شود به یک نفر نسبت داد. پیشنهاد هفته کتاب هم مثل بقیه فعالیت‎ها و برنامه‎های فرهنگی یک کار گروهی بود و روی این پیشنهاد همکاران زیادی بحث کرده بودند و در اجرایش هم همکاران بسیاری زحمت کشیده‎اند و هنوز هم زحمت می‎کشند.
پایین بودن میزان کتابخوانی در ایران همه کسانی را که در حوزه فرهنگ فعالیت می‎کنند و علاقه‎مند به سرنوشت فرهنگی کشور هستند، نگران می‎کند. ما هم در دوره‎ای که با همکارانمان در معاونت فرهنگی وزارت ارشاد بودیم، برنامه‎های مختلف را برای ترویج کتابخوانی طراحی و برنامه‎ریزی کردیم که یکی از آنها برنامه هفته کتاب بود. بنای کار این بود که با مشارکت فعالان و دست‎اندرکاران نشر و همکاری مطبوعات و صدا و سیما در این یک هفته برنامه‎های ترویجی برای کتاب برنامه‎ریزی شود.
*این مشارکت چقدر محقق شد؟ آیا موفق شدید که همه دست‎اندرکاران نشر را به مشارکت در این برنامه‎ها جلب کنید؟
**هر برنامه‎ای در آغاز با موانع و مشکلاتی روبه‎روست که رفته رفته با افزایش تجربه افراد و شناختن این موانع و مشکلات کاهش پیدا می‎کند. ما هم از اول بنایمان جلب مشارکت بود و رفته رفته توانستیم این مشارکت را افزایش دهیم.
*اما به نظر می‎رسد که در دوره وزارت شما این مشارکت‎ها بیشتر افزایش پیدا کرده است.
**خوب به خاطر اینکه به تجربه ما افزوده شده است و توانسته‎ایم اعتماد دوستانمان را در حوزه نشر جلب کنیم، فضای بیرونی هم در این جلب مشارکت‎ها بی‎تاثیر نبود. در این دوره نهادهای غیردولتی مختلفی در زمینه کتاب شکل گرفتند که در برگزاری هر چه بهتر هفته کتاب یاری‎مان کردند.
*انتقادی که می‎شود به هفته کتاب و برنامه‎های این چنینی وارد کرد که یک هفته تبلیغ و ترویج می‎شود و بعد کار رها می‎شود، به این انتقاد چه پاسخی دارید؟
**با اصل اینکه نباید ترویج کتابخوانی به یک هفته و 10 روز محدود شود، موافقم. هر برنامه‎ای موقعی تاثیرگذار است که به یک فعالیت دایمی تبدیل شود. سعی ما در برنامه‎ریزی و اجرای هفته کتاب هم همین بود. هفته کتاب یکی از نقطه‎های اوج فعالیت‎های دائمی و سالانه ما بود، نه اینکه خودش فعالیت مستقلی باشد. درست است که ما در هفته کتاب به ترویج کتابخوانی می‎پرداختیم و حجم تبلیغات کتاب افزایش می‎یافت، اما این به معنی بی‎توجه بودن به ترویج کتابخوانی در ماه‎ها و روزهای قبل و بعد از آن نبود. ما تلاش می‎کردیم که در هفته کتاب، با نگاه به آینده فعالیت‎های یک سال گذشته را مرور کنیم و برای حداقل یک سال برنامه‎ریزی کنیم.
*اما احساس می‎شود که فعالیت جدی ترویجی به جز هفته کتاب و نمایشگاه انجام نشده است؟
**ببنید، این بحث دو جنبه دارد. یک جنبه‎اش این است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چه فعالیت‎هایی داشته است و جنبه دیگرش این است که وزارت ارشاد فعالیت‎های معمول خودش را به چه کیفیتی انجام داده تا مطلوب‎تر و مفیدتر باشد.
ما در هر دو زمینه تا جایی که توانستیم، فعال بودیم. علاوه بر حمایت‎هایی که در قالب اعطای وام و تسهیلات به کتاب داده می‎شد، ما و همکارانمان فکر می‎کردیم که مشکل عمده کتاب در بخش توزیع است، اما راه‎حل این مشکل را ورود دولت به این حوزه نمی‎دانستیم. ما وظیفه خود را از یک سو حمایت از تاسیس کتابفروشی‎ها می‎دانستیم و از سوی دیگر اطلاع‎رسانی در حوزه کتاب و ارتقای سطح کیفی آثار منتشره از طریق برگزاری جلسات بحث و گفت‎وگو و نقد آثار و کتب و مجموعه فعالیت‎هایی که در خانه کتاب انجام می‎شد، در این جهت بود.
*یعنی شما خانه کتاب را به این دلیل تاسیس کردید؟
**البته می‎دانید که خانه کتاب در سال 1372 در دوران معاونت من تاسیس شد. تلاش ما این بود که فعالیت‎های آن را گسترش بدهیم، در همین جهتی که عرض شد.
اگر بخواهیم به طور اختصاصی از فعالیت‎هایی حرف بزنیم که در دوره ما تاسیس شد، علاوه بر خانه کتاب باید اشاره کنم به هفته‎نامه کتاب هفته و مجله‎های کتاب ماه که در عمر چند ساله خود هر کدام با تلاش دوستان همکار به یک نهاد فرهنگی تبدیل شده بود و فراتر از یک نشریه عمل می‎کردند. همکاران ما در آن زیرزمین خانه کتاب که برای نشست‎ها و گردهمایی‎های این مجلات درست شده بود، روزانه جلسات مختلفی در نقد و بررسی کتاب برگزار می‎کردند.
کتاب هفته و مجله‎های کتاب ماه را اهل کتاب می‎شناسند و درباره نقش این مطبوعات در معرفی کتاب‎ها باید صاحبنظران بگویند، اما اجمالا به نظرم این نشریات توانستند کتاب را از غربت دربیاورند و تقریبا همه کتاب‎های مهم در جلسه‎هایی با حضور کارشناسان نقد و بررسی می‎شد.
*خانه کتاب نهادی صرفا ترویجی بود برای افزایش کتابخوانی؟
**نه، اما به دلیل اینکه یک ضلع مهم صنعت نشر اطلاع مخاطبان از کتاب‎های تازه منتشر شده است، این نهاد توانست نقشی را در این زمینه ایفا کند. خانه کتاب هم‎ نهادی ترویجی است و هم‎ نهادی پژوهشی در حوزه اطلاع‎رسانی کتاب.
هم رشد کتابخوانی مدنظر بود و هم آسان‎تر کردن دستیابی به کتاب و به پژوهش‎های مربوط به کتاب. شما اگر فعالیت‎های این نهاد را بررسی فرمایید می‎بینید که هم بانک‌های اطلاعاتی ناشران، کتاب‎ها، پدیدآورندگان و... داشتیم و هم فعالیت‎هایی که بتوانیم خدمات اطلاع‎رسانی را در اختیار علاقه‎مندان قرار دهیم، که به سه صورت مکتوب (مجله‎ها و نشریات) رایانه‎ای مثل سایت اطلاع‎رسانی کتاب و حضوری به مخاطبان ارائه می‎شد.
*اما آقای مسجد جامعی همه این فعالیت در تهران متمرکز شده بود، درحالی که بخش زیادی از جمعیت کشور را شهرستانی‎ها تشکیل می‎دهند؟
**بله این دغدغه ما هم بود و اگر شما پیگیری کرده باشید می‎بینید که از نخستین سال فعالیت من، در حوزه‎های معاونت فرهنگی توجه به استان‎ها و شهرستان‎ها در اولویت قرار گرفت. بنیان نمایشگاه‎های کتاب استانی به همین دوره برمی‎گردد. همچنین از سال 1378 با همکاری ادارات کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان‎ها در سراسر کشور اقدام به تشکیل خانه‎های کتب استانی کردیم.
به عرضه تولیدات خانه کتاب در شهرستان‎ها هم توجه داشتیم، مثلا کتاب هفته در اختیار مخاطبان شهرستان‎ها هم قرار می‎گرفت و اگر توجه کرده باشید، در همین کتاب هفته به ناشران و پدیدآورندگان شهرستانی هم توجه می‎شد.
*آغاز کتاب هفته با چه مشکلاتی روبه‎رو بود؟
**اوایل راه‎اندازی کتاب هفته هم مثل هر فعالیت فرهنگی دیگری مشکل و مانع زیاد بود، اما یکی از مشکل‎ها این بود که برای برخی اصل انتشار کتاب هفته موجه نبود. کسی توجیه نبود که چه نیازی به اطلاع‎رسانی در حوزه کتاب داریم، اما کم‎کم با تلاش دوستانمان این نشریه جای خودش را باز کرد و حتی وقتی که زمزمه ادامه نیافتن این کار بود، اتحادیه ناشران نامه‎ای نوشتند و خواستار ادامه انتشار کتاب هفته شدند.
حالا کتاب هفته چون انتشار عمومی داشت در چشم بود و دیده می‎شد، بخشی از فعالیت‎های فرهنگی با اینکه زیربنایی هستند واقعا دیده نمی‎شود، شما «فهرست‎ نویسی» کتاب را در ایران ملاحظه کنید و ببینید که با زحمت دوستانمان در خانه کتاب از کجا به کجا رسیده است. این مجموعه‎هایی را که با عنوان «کارنامه نشر» منتشر شده ملاحظه کنید!
یا پیوستن به نظام شماره استاندارد بین‎المللی کتاب شابک (ISBN) که ما از سال 73 به آن پیوسته بودیم، اما از سال 1376 با تلاش نظام کدگذاری خانه کتاب همه ناشران توانستند شابک‎های خود را به صورت بارکد و با استفاده از تسهیلات کالا و خدمات، روی کتاب‎ها درج نمایند که این کار باعث شده تا در کارهای سفارش، توزیع، انبارگردانی، کنترل موجودی، فهرست‎ نویسی و کارهای جاری کتابخانه و همچنین در فروش کتاب تحولی به وجود بیاید. همچنین کدگذاری کتاب‎های موسیقی و سینمایی هم راه افتاد.
*خوب اینها چه تاثیری در ترویج کتابخوانی دارد؟
**همین اتفاق باعث شد که کتاب هم به فروشگاه‎های بزرگ زنجیره‎ای راه پیدا کند و فروش آن در این فروشگاه‎ها ممکن شود. ضمن اینکه اینها همه فعالیت‎ها نبود. برگزاری نمایشگاه‎های استانی، برگزاری نمایشگاه‎های کتاب در مدارس، مساجد، کارخانه‎ها، روستاها و دانشگاه‎ها که با حمایت وزارت ارشاد و توسط آموزش و پرورش انجام می‎شد، خرید کتاب از ناشران، اعطای تسهیلات و وام و...
*آقای مسجد جامعی نقدی که بر همه این فعالیت‎ها وارد می‎شود، معمولا این است که این حمایت‎ها ناشرمحور است.
**بله این نقد گفته شده است، اما باید توجه داشته باشیم که این تسهیلات بیش از اینکه به ناشر تعلق بگیرد، به کتاب تعلق می‎گرفت. در واقع واحد سیاست‎گذاری ما برای حمایت «کتاب» بود. اگر سیاست‎ها را با این نگاه ارزیابی کنیم، متوجه می‎شویم که اتفاقاً حمایت‎ها عام بوده است. یعنی حتی به مصرف‎کننده هم تعلق می‎گرفت. بن کتاب به این منظور طراحی شده بود که از مصرف‎کننده حمایت شود و اولویت توزیع آن در بین حوزه آموزش عالی و نهادهای قدیم و جدید آموزشی و حوزوی بود. وام و تسهیلات و خرید، بیشتر معطوف به کتاب بود و ما فکر می‎کنیم وقتی که کتابی بتواند جای خود را باز کند، از آن مولف هم بهره می‎برد.
جدا از این بحث فعالیت‎هایی هم به صورت اختصاصی برای مولفان در آن دوره صورت گرفت که شاید مهم‎ترین آن «بیمه تامین اجتماعی» آنان باشد که در همین خانه کتاب کارهای اجرایی آن انجام می‎شد و فکر می‎کنم الان هم می‎شود و وزارت ارشاد تقبل کرده بود که سهم کارفرما را بپردازد. مساله معافیت مالیاتی نویسندگان، ناشران، کتابفروشان، هنرمندان و اهل فرهنگ، تشکیل صندوق وام اهل فرهنگ، طرح تکریم و... هم کارهایی است که برای نویسندگان و هنرمندان شده است.
*شما به بحثی اشاره کردید که دنبال نشد. گفتید که در کنار فعالیت‎ها چگونگی و کیفیت فعالیت‎ها هم مهم است و فکر می‎کنم این به جهت‎گیری‎های کلی و سیاستگذاری‎های فرهنگی برگردد. اگر موافقید در این زمینه صحبت کنیم؟
**بله به نکته خوبی اشاره کردید. تلاش ما این بود که رقیب بخش خصوصی نباشیم و در جاهایی که نمی‎توانیم حمایتی از آنان بکنیم، حداقل مانعی هم نتراشیم. به طور کلی اگر بخواهیم بگوییم وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از گسترش حضور بخش خصوصی در حوزه فرهنگ فعالیت می‎کرد، این نه تنها در فعالیت‎ها بود که در تصمیم‎گیری‎ها هم اصرار داشتیم که نمایندگان نهادهای مردمی حضور داشته باشند. تصویب معافیت مالیاتی و بیمه تامین اجتماعی اهل قلم و فرهنگ از نمونه‎های خوب همکاری وزارت ارشاد و نهادهای غیردولتی بود. در همین موضوع کتاب در شوراهای برگزاری هفته کتاب نهادهای مختلفی حضور داشتند و هم در اجرایش، تصمیم‎های نمایشگاه بین‎المللی کتاب با حضور نمایندگان نهادهای غیردولتی گرفته می‎شد و به دیدگاه‎های آنان توجه می‎شد و بخش‎های عمده نمایشگاه نیز توسط آنان برگزار می‎شد. شوراهای مشورتی با حضور ناشران و نویسندگان تشکیل شده بود که درآن به پیشنهادها و انتقادهای دست‎اندرکاران فرهنگ توجه می‎شد و در تصمیم‎گیری دخالت داده می‎شد.
*با این همه گاهی به بخشی از فعالیت‎های وزارت ارشاد نقدهایی هم می‎شد؟
**بله، نقد طبیعت کار فرهنگی است و ما از نقدها استقبال می‎کردیم و حتما به آنها توجه می‎کردیم و در حد امکان سعی می‎کردیم که عیب و نقصی اگر در کارمان هست برطرف کنیم. توجه دارید که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به خاطر نوع کارش در مقابل خواسته‎های متنوع و حتی گاه متضادی قرار می‎گرفت. ما باید در حوزه فرهنگ موازنه‎ای ایجاد می‎کردیم، تا هیچ صدایی در فضای فرهنگ ناشنیده نماند. ما گاهی برای برقراری این موازنه از حق مسلم وزارتخانه هم می‎گذشتیم. گاهی مدیران ما هم برای کار قانونی‎شان به دادگاه فرا خوانده شدند و محکوم شدند.
بخش زیادی از وقت ما صرف کاستن از فشارهایی می‎شد که به اهل فرهنگ وارد می‎کردند، اما همه این کارها را با آرامش انجام می‎دادیم. بدون جار و جنجال. نمی‎خواستیم که مسائل فرهنگی به مسائل سیاسی آغشته شود، حتی در موضوع مهمی مثل گزارش تحقیق و تفحص هم با این که به این گزارش نقدهای جدی داشتیم و همه همکارانمان دارند، ترجیح دادیم از این شیوه عدول نکنیم. البته دوستان فرهیخته و هنرمندی به نقد این گزارش پرداختند که سپاسگزارشان هستیم.
*درباره آن جهت‎گیری‎های کلی...
**بله، چون داشتیم درباره نقد فعالیت‎های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صحبت می‎کردیم، بد نیست به این نکته هم اشاره کنم که تلاش ما و دوستانمان این بود که فعالیت‎هایمان را شفاف کنیم و با شفاف‎سازی راه نقد عالمانه و منصفانه را باز کنیم. شما در ماجرای خرید کتاب دیدید که ما اسامی و تیراژ کتاب‎هایی را که خریده می‎شد، اعلام می‎کردیم و پیش از آن آیین‎نامه‎اش را هم اعلام کرده بودیم. هر آدم آشنا به کتابی می‎توانست با مقایسه آن آیین‎نامه و فهرست کتاب‎ها به ارزیابی کار ما بپردازد و نقدمان کند. در زمینه حمایت‎ها و تسهیلات هم رویه مشابهی را در پیش گرفته بودیم. آیین‎نامه‎هایی داشتیم که براساس آن عمل می‎کردیم و امکان نظارت روی کارمان بود.
*درباره تسهیلات و حمایت‎ها برخی اوقات نقدهایی مطرح می‎شود و برخی خواهان حذف برخی از این تسهیلات و حمایت‎ها هستند و حتی برخی این حمایت‎ها را به نحوی ابزار کنترل دولت می‎خوانند؟
**بله، البته این بحث، مخالفان و موافقانی داشت و هنوز هم دارد. همکاران ما هم در این زمینه جلسات متعدد کارشناسی و برنامه‎های پژوهشی داشتند، اما فکر می‎کنم تا طراحی جایگزین مناسب و کم‎آسیب‎تری باید به اصلاح همین شیوه‎ها اقدام کرد.
برنامه درازمدت باید این باشد که ناشران بتوانند بدون این حمایت‎ها و تسهیلات به کار خود ادامه دهند و یا راه‎های بهتری برای حمایت باشد، اما باید به این موضوع نگاهی همه‎جانبه داشته باشیم.
با این حال جهت‎گیری کلی حمایت‎ها در وزارت ارشاد در دوره‎ای که ما و همکارانمان در خدمت مردم بودیم، این بود که تا جایی که ممکن است حمایت‎ها عام‎تر شوند و از حمایت‎های خاص کم شود.
ما خود را قیم اهل فرهنگ نمی‎دانستیم. ما در کنار اهل فرهنگ بودیم. پشتیبان اهل فرهنگ و هنر بودیم و بیشتر از آنچه که قانون تعیین کرده است نه تصمیمی می‎گرفتیم و نه فعالیتی داشتیم. ما مصلحت اهل فرهنگ را در درون فرهنگ و براساس معیارهای فرهنگی توصیف می‎کردیم و هیچ‎گاه از منظر سیاسی و با ملاحظات سیاسی به آن نمی‎پرداختیم.
*درباره ماجرای تحقیق و تفحص کمتر سخن گفته‎اید، آیا نمی‎خواهید چیزی در این‎باره بگویید؟
**حرف‎هایی هست، اما گزارشی منتشر شد و هنرمندان و نویسندگان و برخی از همکاران هم پاسخ‌هایی دادند فعلا ازآن بگذریم بهتر است.
*آقای مسجد جامعی چه شد که در انتخابات شوراها ثبت نام کردید؟
**اصرار آقای خاتمی بود و برخی از دوستان دیگر، اما قرار ما این نبود که درباره شوراها صحبت کنیم.
*بالاخره حالا که ثبت نام کرده‎اید و...
**نه، حالا وقت زیاد است. قرار ما این بود که درباره هفته کتاب صحبت کنیم و صحبت کردیم. اگر سوالی در این زمینه باشد در خدمتم.
*حالا اگر بار دیگر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شدید، آیا فعالیتتان تفاوتی خواهد داشت؟
**چون قرار نیست این اتفاق بیافتد، این سوال جوابی ندارد.
*منظورم نقاط ضعف و قوت دوره وزارتتان از نگاه خودتان بود.
**ضعف که حتما داشتیم. در نقدهایی هم که دوستان در نشریات مختلف داشتند، ایرادهایی می‎گرفتند که سعی می‎کردیم در حد توانمان به آن‎ها توجه کنیم، اما فکر می‎کنم که با توجه به این که ما و همکارانمان در معرض خواسته‎های گاه متناقضی بودیم، باید نوعی توازن برقرار می‎کردیم. فکر می‎کنم آنچه که هر جایی باشم، از آن به عنوان یک تجربه مهم زندگی‎ام استفاده خواهم کرد، این است که بسیاری از کارها را با آرامش و بدون جار و جنجال می‎توان به سامان درست رساند که با جار و جنجال نمی‎شود کاری از پیش برد.
در فضای بدون جار و جنجال می‎شود اعتماد ایجاد کرد. اعتماد کیمیای عصر ماست، به خصوص در فرهنگ. ریشه بسیاری از مخالفت‎ها و مشکلات در همین بی‎اعتمادی است. خیلی از سوءتفاهم‎ها هم به خاطر بی‎اعتمادی است. ما باید از کارهایی که به بی‎اعتمادی می‎انجامد، پرهیز کنیم. فکر می‎کنم بسیاری از خواسته‎های به حق در فضایی آرام دست یافتنی‎تر است. تلاش ما در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی این بود که در فضایی آرام کار کنیم و باری از دوش اهل فرهنگ برداریم. هر جا هم باشیم فکر می‎کنم که راهش این است.