خلیج فارس نیازمند نظام امنیتی کارآمد

جمشید امین‌زاده
منوچهر متکی، وزیر امور خارجه ایران طی سخنانی در اجلاس منامه پایتخت بحرین درباره امنیت خلیج فارس و روابط کشورهای این حوزه با ایران گفت، دستیابی به امنیت پایدار در منطقه خلیج فارس تنها با مشارکت جمعی کشورهای منطقه فارغ از دخالت بیگانگان امکان‌پذیر است. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران منطقه استراتژیک خلیج فارس را فاقد یک نظام امنیتی کارآمد و مورد اجماع طرفهای ذیربط دانست و تاکید کرد تحولات کنونی در منطقه دستیابی به طرح جامع ترتیبات امنیتی این منطقه را بیش از پیش ضروری می‌سازد.
این اظهارات بازخوانی واقعیت‌های کنونی منطقه و نگاه به گذشته است که برآیند آنها نشان می‌دهد، امنیت خلیج‌فارس حاصل جمع مشارکت‌ منطقه‌ای است. چنین مشارکتی نیز هنگامی محقق خواهد شد که همکاری از طریق اجماع در شیوه‌ها و راهبردهای امنیتی مشترک میان کشورهای منطقه عینیت یابد و اجماع در مولفه‌های امنیتی هم هنگامی فرصت ظهور و اثبات خواهد یافت که تفکرات سنتی حاکم بر شیوخ کشورهای عربی منطقه متحول گردد. تفکراتی که مبنای آن معادله‌ای یکطرفه براساس نگاه به امنیت از بیرون است.
در حالی که امنیت در خلیج فارس معادله‌ای دو سویه است که برای برقراری آن باید میان همه بازیگران منطقه‌ای به معنای کشورهای منطقه تعادل و همگرایی وجود داشته باشد. رسیدن به چنین موازنه‌ای مستلزم دستیابی به طرح جامع ترتیبات امنیتی منطقه‌ای است. بدیهی است برخورداری از امنیت پایدار و صلح و ثبات در حوزه حساس و استراتژیک خلیج‌فارس خواست مشترک همه کشورهای منطقه است.
اما در مسیر تحقق این هدف موانع و عوامل بازدارنده‌ای نیز وجود دارد که بدون ریشه‌یابی و رفع آنها نمی‌توان به این خواست مشترک جامعه عمل پوشاند. یکی از موانع اساسی بر سر راه امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس نقش عوامل فرامنطقه‌ای است که دارای ریشه‌های استعماری و تاریخی است. امروز نیز همان تفکرات دوران استعماری قرن نوزدهم در قالب استعمار فرا نوین خاورمیانه و در طرح خاورمیانه نوین آمریکا، منافع نامشروع بیگانگان در منطقه را جستجو می‌کند.
اما آنچه که این وضعیت را بغرنج و پیچیده‌تر کرده است، استمرار برخی باورهای سنتی گذشته در حاکمیت‌های سیاسی عربی منطقه است که امنیت در منطقه را مقوله‌ای وارداتی می‌پندارد. بر پایه همین تفکر سنتی است که برخی کشورهای عربی منطقه با اتخاذ راهبردهای امنیتی فرامنطقه‌ای اقدام به انعقاد پیمان‌های دفاعی مشترک با کشورهای فرامنطقه‌ای کرده‌اند و بر اساس مدلهای امنیتی مورد نظر ناتو، خاک خود را در اختیار آنها برای استقرار پایگاه‌های نظامی بیگانگان در منطقه قرار داده‌اند.
گسیل و استقرار نیروهای بیگانه در حوزه خلیج فارس در دو دهه گذشته روندی روبه فزونی داشته است و کشورهایی همچون بحرین، امارت عربی متحده، عربستان، کویت و عمان هر یک به نوعی درگیر با این روند بوده‌اند، در حالی که تجربه عراق نشان داد، این رویکرد به رغم هزینه‌های سنگین نظامی و پیامدهای اجتماعی و فرهنگی آن برای کشورهای عربی منطقه، هیچگاه موجب امنیت و آرامش در منطقه نگردیده بلکه خود به منبع ناامنی و بی‌اعتمادی در منطقه و نیز آسیبهای درونی در کشورهای عربی منطقه شده است.
با توجه به همین واقعیت است که وزیر خارجه ایران در اجلاس منامه تصریح کرد، در زمان حاضر حجم گسترده نیروهای نظامی بیگانه در منطقه خلیج‌فارس بیش از این که موجب امنیت در منطقه شود، موجب ایجاد تنش و تشدید آسیب‌پذیری این نیروها نیز شده است. آن گونه که منوچهر متکی وزیر خارجه ایران در اجلاس منامه گفت، مقوله امنیت را نمی‌توان صرفا از دیدگاه نظامی و سخت‌افزارانه نگریست.
چرا که مجموعه‌ای از عوامل شامل اشتراکات گسترده فرهنگی، تاریخی و اجتماعی میان ملتهای منطقه، همکاری گسترده اقتصادی و بازرگانی، سیاست‌های مبتنی بر اعتمادسازی و همکاری در مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی به عنوان یک مجموعه کامل می‌تواند بستر‌ساز شکل‌گیری یک سیستم امنیتی منطقه‌ای جامع و کارآمد در خلیج‌فارس باشد. بدیهی است در این تعامل منافع مشروع بین‌المللی از جانب همه کشورهای منطقه پذیرفته شده است و کشورهای منطقه جریان آزاد نفت و انرژی و تاثیر متقابل امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی را درک می‌کنند و در این زمینه از مسئولیت‌پذیری کامل برخوردارند.