تجربه کره‌ای از نوع شمالی

مهدی فضائلی‌– مدیر عامل خبرگزاری فارس
کمی پس از امضای توافق جامع پادمان‌ها (CSA) از سوی کره شمالی در سال 1992، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی این کشور را به «عدم پایبندی» متهم کرد و در مقابل کره شمالی تهدید کرد مطابق ماده 10 معاهده NPT از این معاهده خارج می‌شود. پس از این تهدید،‌ مذاکرات آمریکا با کره شمالی آغاز شد و در اکتبر سال 1994 به امضای موافقتنامه «چارچوب مورد توافق» Agreed Frame Work منجر شد. در پی این موافقتنامه، کره شمالی فعالیت رآکتور گرافیتی خود و تأسیسات مربوط به چرخه سوخت هسته‌ای را به حالت تعلیق درآورد و در مقابل آمریکا متعهد شد دو رآکتور آب سبک هزار مگاواتی و همچنین سالانه 500 هزار تن نفت به کره شمالی بدهد. براساس این پیمان، کره شمالی عضوی از NPT باقی ماند و آژانس امکان نظارت دائم بر توافق تعلیق فعالیت‌های هسته‌ای کره شمالی را حفظ کرد.
در توافقنامه کره شمالی با آمریکا دو موضوع مهم دیگر نیز وجود داشت.
نخست آن که اقدامات لازم برای راستی آزمایی فعالیت‌های کره شمالی در قبال تمام مواد هسته‌ای این کشور پس از تکمیل پروژه رآکتور آب سبک ممکن شد. دوم اینکه کره شمالی اجازه یافت تمامی ذخایر سوخت مصرفی شامل پلوتونیوم مورد استفاده در سلاح هسته‌ای و تاسیسات بازفرآوری را به حال آماده باشد حفظ کند تا هر زمان لازم شد بتواند عملیات هسته‌ای خود را از سر گیرد.
این تأسیسات صرفا پس از تکمیل رآکتور آب سبک از سوی آمریکا برچیده می‌شد.
مذاکره‌کنندگان آمریکایی این نقص را در توافقنامه فی‌مابین تشخیص دادند لیکن نتوانستند کره شمالی را برای نادیده گرفتن آن متقاعد کنند.
در عین حال کره‌ شمالی همچنان به مدت 10 سال از سوی آژانس به عدم پایبندی به موافقتنامه پادمان‌هایش متهم شده چرا که بازرسان آژانس قادر نبودند اظهارنامه‌های کره شمالی مربوط به فعالیت‌های هسته‌ای‌اش را مورد راستی آزمایی و بازرسی قرار دهند.
بالاخره بار دیگر در سال 2002 اختلاف بین آمریکا و کره شمالی بالا گرفت و آمریکا ارائه سوخت هسته‌ای مطروحه در پیمان «چارچوب مورد توافق» به کره شمالی را به حال تعلیق درآورد. کره شمالی در تلافی این اقدام، بازرسان آژانس را در پایان سال 2002 اخراج کرد و در ژانویه سال 2003 از پیمان NPT خارج شد.
کره شمالی همچنان تا‌کنون اجازه ورود به بازرسان آژانس را به کشور خود نداده و مذاکرات معروف به مذاکرات 6 جانبه نیز هیچ نتیجه‌ای در بر نداشته است. البته کره شمالی پس از این شرایط مدعی شد به سلاح هسته‌ای نیز دست یافته است؛ ادعایی که هنوز مورد تایید قطعی قرار نگرفته است.
اگرچه شرایط کشور ما به طور کامل با شرایط کره شمالی منطبق نیست اما در عین حال از این تجربه که یکی از مهم‌ترین چالش‌های هسته‌ای بیش از یک دهه گذشته است نکات زیر را می‌توان برداشت کرد:
1- توانمندی هسته‌ای، از چنان اهمیت و ارزشی برخوردار است که کشورها حتی به قیمت قرار گرفتن در شرایط بحران حاضر به دست کشیدن از آن نیستند.
2- کشوری مانند آمریکا برای بازداشتن کشورها از دست یافتن به این توانمندی حاضر است امتیازات ویژه‌ای بدهد. البته روشن است این امتیازات به کشوری داده می‌شود که صاحب این فناوری باشد و یا حداقل در آستانه دستیابی قرار داشته باشد.
3- هیچ تضمینی برای تأمین سوخت هسته‌ای کشورهای فاقد سوخت وجود ندارد و کشوری مانند آمریکا در هر شرایطی ممکن است به رغم تعهدات خود، به راحتی تأمین سوخت را یک طرفه لغو کند (همان‌طور که درباره کره چنین کرد)
4- چالش هسته‌ای، در حالت طبیعی برای کشورهای دست‌یافته به این فناوری چالشی طولانی مدت است. لذا نباید همه فعالیت‌های کشور به این موضوع گره بخورد و با هر فراز و نشیب آن کشور با نوسانات شدید مواجه شود.
5- خروج از NPT موضوع بی‌سابقه‌ای نیست و امکان تکرار آن از سوی هر کشور عضوی که عضویتش در NPT را مغایر حاکمیت ملی خود تشخیص دهد وجود دارد. این مطلب هشداری است به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، چرا که در صورت تکرار این مسئله اعتبار آژانس بیش از آنچه الان زیر سئوال است آسیب خواهد دید و دیگر این نهاد، جایگاهی برای تحقق اهداف تأسیس خود نخواهد بود.
6- برخوردهای اقتدارگرایانه با کشورهای مستعد، می‌تواند موجب سوق یافتن این کشورها از مصارف صلح‌آمیز به سمت اهداف نظامی شود.