جایگاه قلمرو شوروی سابق در سیاست خارجی آمریکا

سیدکاظم رضایی
جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 اهمیت ویژه‌ای در سیاست خارجی آمریکا پیدا کرده است. قلمرو شوروی سابق از لحاظ همجواری با دو قدرت اقتصادی و نظامی جهان یعنی چین و روسیه، بازار گسترده و منابع غنی انرژی برای آمریکا اهمیت فوق‌العاده دارد. تضعیف قدرت روسیه در پی فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، زمینه حضور سیاسی، اقتصادی و امنیتی آمریکا را در این مناطق فراهم کرده است.
آمریکا با ادعای اشاعه آزادی، تامین امنیت و حل مشکلات اقتصادی در جمهوری‌های شوروی سابق، بتدریج حضور همه‌جانبه خود را در این جمهوری‌‌ها گسترش داده است. ابزار کار آمریکا، تجویز اصلاحات اقتصادی نظام بازار آزاد و اجرای اصول دموکراسی غربی در این مناطق بوده است.
حوادث یازده سپتامبر2001، نقطه عطفی در زمینه گسترش نفوذ آمریکا در قلمرو شوروی سابق فراهم کرده است. آمریکا در پوشش مبارزه با تروریسم، حضور نظامی، اقتصادی و سیاسی خود را در این مناطق گسترش داده است. وقوع انقلاب‌های رنگین در بخری جمهوری‌های شوروی سابق نظیر گرجستان و اوکراین با حمایت مالی و سیاسی غرب. باعث تحکیم حضور همه جانبه آمریکا در قلمرو شوروی سابق شده است، اما در ازای آن رژیم‌های اقتدار‌گرا در جمهوری‌های شوروی سابق در برابر آن واکنشی سرد نشان داده‌اند. در چنین شرایطی روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین که بتدریج قدرت این شور را یافته، در راستای حفظ نفوذ خود در قلمرو شوروی سابق و مقابله با گسترش نفوذ آمریکا دست به اقدامات بازدارنده زده است. افزایش قیمت انرژی صادراتی روسیه به برخی جمهوری‌های شوروی سابق و همچنین اروپا و حمایت روسیه از جدایی طالبان روسی‌تبار در کشورهایی نظیر گرجستان و اوکراین هشدارهای مسکو به غرب و حامیان آن قابل ارزیابی است.
روسیه همچنین به چین که این کشور نیز از گسترش نفوذ آمریکا و ناتو در آسیای مرکزی و ناتو در آسیای مرکزی نگران است، نزدیک شده و دو کشور در قالب سازمان همکاری شانگهای تلاشهایی را برای خروج نیروهای آمریکایی از آسیای مرکزی شروع کرده‌اند چالش آمریکا با روسیه و چین در قلمرو شوروی سابق ارزیابی از اختلافات طرفین در عرصه بین‌المللی است. چین و روسیه در برابر یکجانبه‌‌گرایی آمریکا در جهان استقلال عمل نشان می‌دهند. رقابت غرب با روسیه در قلمرو شوروی سابق در قالب تامین امنیت و توسعه اقتصادی قابل ارزیابی است. به عبارت دیگر، روسیه در قالب تامین امنیت و حفظ ثبات و غرب در چارچوب توسعه و پیشرفت جمهوری‌های شوروی سابق در این مناطق رقابت می‌کنند. در نتیجه این رقابت، چند دستگی در قلمرو شوروی ایجاد شده و جمهوری‌های شوروی سابق به سه دسته حامیان روسیه، غرب و بی‌طرف تبدیل شده‌اند.
پس از وقوع انقلاب‌های رنگین در قلمرو شوروی سابق، کشورهایی نظیر گرجستان و اوکراین اعلام کرده‌اند در حال بررسی خروج از جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع تحت رهبری روسیه و پیوستن به ناتو هستند. در آستانه اجلاس سران گروه هست کشور صنعتی جهان که در پانزدهم جولای در شهر سنت پتار‌‌زبورگ روسیه برگزار خواهد شد. مشاجرات مسکو و واشنگتن علیه یکدیگر تشدید شده است. مقامات کاخ سفید، روسیه را به باج‌خواهی از همسایگان خود نظیر اوکراین و گرجستان با استفاده از اهرم انرژی صادراتی متهم کرده‌اند. مقامات کرملین صریحا اعلام کرده بودند که آمریکا قصد دارد با گسترش انقلاب‌های رنگین تا روسیه، این کشور را تضعیف و تجربه کند.
روند موجود حاکی است که تنشها در قلمرو شوروی سابق ادامه خواهد یافت. آمریکا و غرب با هدف کاهش وابستگی به انرژی خاورمیانه به دنبال دسترسی مستقیم به منافع انرژی حوزه خزر هستند. از سوی دیگر، قلمرو شوروی سابق یا او‌راسیا از نگاه بسیاری از نظریه‌پردازان غربی«قلب زمین» است و تقویت پیمان‌های ضد روسی با پشتیبانی غرب و روند تدریجی اتحاد روسیه و چین حاکی از خیز جدید رقبا است.