گامی برای رونق علمی

ارتقا و توسعه علوم انسانی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن برای رفع نیازهای علمی کشور، یکی از موضوعات مهمی است که امروزه محل توجه بسیاری از نخبگان علمی کشور است. پس از پاسخ رهبر معظم انقلاب به نامه جمعی از دانش‌آموختگان حوزه در 16/11/81، که در آن بر ضرورت اهتمام حوزه و دانشگاه به بسط آزاداندیشی و شکل‌گیری یک حرکت گسترده برای تولید علم و نظریه‌پردازی تأکید شده بود، اقدامات متعدد و متنوعی در کشور انجام گرفت که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به تأسیس هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره اشاره داشت. هیأت حمایت از کرسی‌های علمی که در اواخر سال 1382 توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی راه‌اندازی شد، چندی است با اقدام مجدد شورای عالی انقلاب فرهنگی در ترمیم تشکیلات دبیرخانه آن، گام‌های تازه‌ای را برای توسعه کمی و کیفی این کرسی‌ها در کشور برداشته است. این هیأت پانزده عضو دارد که نیم بیشتر آنها شخصیت حقوقی و جزو رؤسای برخی از دانشگاه‌ها و مؤسسات علمی مهم و مابقی از شخصیت‌های حقیقی هستند که با حکم رئیس‌جمهور به عضویت هیأت درآمده‌اند. از جمله فعالیت‌های جدید، بازنگری در آیین‌نامه‌های برگزاری این کرسی‌ها است. در حال حاضر آیین‌نامه قبلی برگزاری کرسی‌ها به سه آیین‌نامه جداگانه تحت عناوین «کرسی‌های نوآوری و نظریه‌پردازی»، «کرسی‌های نقد» و «کرسی‌های مناظره» تبدیل شده است. این آیین‌نامه‌ها به تفصیل ضمن تبیین شرایط صاحبان نظریه، نوآوری و نقد و همچنین ویژگی‌های اعضای کمیته داوران، فرآیند برگزاری این کرسی‌ها را تشریح کرده‌اند.
اگر بخواهیم یک تعریف ساده از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره ارائه دهیم، در واقع این کرسی‌ها مجامعی آکادمیک به شمار می‌روند که یک محقق می‌تواند رأساً یا با وساطت دانشگاه یا مؤسسه تحقیقی مورد نظر، نتیجه تلاش علمی خود را به صورت روش‌مند در آن ارائه کرده و از نقدها و داوری‌های متخصصان عالی رشته مربوط استفاده کند. اما باید توجه داشت که برگزاری این کرسی‌ها صرفاً شامل ارائه نظریه نیست، بلکه عرضه انواع و سطوح مختلفی از نوآوری، نقد و مناظره علمی را هم مورد توجه قرار داده است.
در کتابچه آشنایی با هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره، دوازده فایده برای برگزاری کرسی‌ها ذکر شده که از جمله آنها می‌توان به کمک به افزایش رونق و نشاط علمی، ایجاد زمینه ارتقای فرهنگ نقد و نوآوری علمی و از همه مهمتر سنجش کیفی دستاوردهای علمی و ایجاد بسترهای مناسب برای بهره‌گیری از آنها در کشور، اشاره داشت.
از نظر هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره، برگزاری کرسی‌های علمی، صرفاً یکی از اضلاع نهضت تولید علم و نظریه‌پردازی در حوزه علوم انسانی محسوب می‌شود و لازمه پیشبرد این امور، توجه جدی و همه‌جانبه به سایر اضلاع و ابعاد این موضوع مهم و حیاتی است. لذا این هیأت ضمن مطالعه و شناسایی مجموعه موانع و مشکلات اساسی در مسیر نظریه‌پردازی، نوآوری و نقد علمی در این عرصه، تلاش‌هایی را برای شفاف‌سازی و رفع تدریجی این موانع از سوی مراجع و دستگاه‌های علمی کشور آغاز کرده است.
غلامی، دبیر هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره در همین ارتباط می‌گوید: لازمه موفقیت کشور در شکل‌دهی نهضت تولید علم و نظریه‌پردازی، رو آوردن به مهندسی تولید علمی و تهیه برنامه جامع تولید علم است تا علاوه بر برآورد دقیق امکانات مورد نیاز، به همه موضوعات در یک سطح مناسب توجه شده و وظیفه و سهم مراجع و دستگاه‌های علمی کشور به شکل قانونی مشخص شده باشد. البته وی تأکید می‌کند که وظیفه بخش‌های مختلف نظام صرفاً بسترسازی است، چرا که تولید نظریه و نوآوری علمی مقتضیات خاصی دارد و در یک پروسه طبیعی اتفاق می افتد.
از این بحث که بگذریم، کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظریه با اعلام آمادگی یا دعوت یکی از محققان می‌تواند طراحی شود، ولی برای برگزاری یک کرسی، ابتدا محقق باید خلاصه نوآوری، نظریه و یا نقد خود را در قالب طرح نامه‌ای که از قبل طراحی شده است، ارائه دهد. در این طرح نامه محقق به سؤالاتی درباره روش‌شناسی، فرضیه، ساختار و دلایل نظریه، نوآوری و یا نقد، پاسخ‌های دقیقی خواهد داد و اگر کتاب یا مقالاتی نیز در همین زمینه تألیف کرده باشد، آن را جهت بررسی بیشتر واگذار خواهد کرد.
باید توجه داشت که هر کرسی یک کمیته داوران مستقل دارد که بر حسب موضوع و با شرایطی که درباره اعضای آن در آیین‌نامه ذکر شده تشکیل خواهد شد. پس از تشکیل کمیته داوران خلاصه نوآوری، نظریه و یا نقد (همراه با ضمائم) در کمیته داوران بررسی خواهد شد و سپس ضمن تعیین معیارهای کلی سنجش و ارزیابی نظریه، نوآوری و یا نقد، از دو ناقد و ارزیاب متخصص و مجرب نیز برای مطالعه و نقد تفصیلی نوآوری، نظریه یا نقد دعوت به عمل خواهد آمد.
پس از آماده شدن نقدها و ارزیابی‌ها، کرسی می‌تواند برگزار شود. طبق آیین‌نامه‌های مورد اشاره، صاحب نظریه، نوآوری و یا نقد، ابتدا در سرفصل‌های مشخصی به تبیین دیدگاه علمی خود مبادرت می‌کند و در ادامه هریک از ارزیابان به صورت مستقل نقدهای خود را مطرح خواهند کرد. لازم به ذکر است که به جز اعضای کمیته داوران و ارزیابان، تعدادی از متخصصان و صاحب‌نظران در موضوع مربوط نیز در کرسی‌ها دعوت می‌شوند و بخشی از وقت جلسه نیز به طرح سؤالات آنها اختصاص خواهد یافت. در مرحله بعدی مجدداً صاحب نظریه، نوآوری و یا نقد ضمن پاسخگویی به سؤالات و ابهامات طرح شده، به دفاع از دیدگاه خودخواهد پرداخت.
در آیین‌نامه برگزاری کرسی‌ها این‌گونه آمده است که کمیته داوران پس از برگزاری کرسی، مباحث را جمع‌بندی نموده و نظر خود را به تفصیل درباره نوآوری، نظریه و یا نقد مزبور اعلام خواهد کرد. اما این اظهارنظر به معنای قضاوت نهایی نخواهد بود، بلکه زمینه ارتقا و پیشرفت یک نظریه و نوآوری و نقد را فراهم خواهد کرد.
برگزاری این کرسی‌ها علاوه بر تکریم محققان، به ارزیابی و پیشرفت فعالیت‌های علمی آنها کمک شایانی خواهد کرد و ارائه نظریه‌ها، نوآوری‌ها و یا نقدها از سوی محققان و صاحب‌نظران در این کرسی‌ها کمتر با انگیزه‌های مادی صورت می‌گیرد؛ لیکن در آیین‌نامه‌ها به محققان وعده داده شده که پس از شرکت فعال در این کرسی‌ها علاوه بر اعطای امتیاز قانونی، که در ارتقای پایه و رتبه اعضای هیأت علمی مؤثر خواهد بود، از آنها به اشکال مختلف پشتیبانی و تجلیل خواهد شد. از جمله این موارد می‌توان به معرفی رسمی صاحبان نظریه، نوآوری و یا نقد به بنیاد ملی نخبگان، استفاده از تسهیلات صندوق حمایت از پژوهشگران کشور و شرکت مستقیم در جشنواره علمی سالانه هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره و برخورداری از هدایای ویژه این جشنواره و نیز انتشار نتایج نظریه، نوآوری و یا نقد در مجله رسمی این هیأت اشاره داشت. در حال حاضر برگزاری کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره در ساختار پژوهشی دانشگاه‌ها و موسسات پژوهشی حوزه و دانشگاه تدریجاً در حال کسب یک جایگاه شایسته است و یکی از عوامل مهم در ارزیابی فعالیت‌های آنها، ایجاد بسترهای مناسب جهت استفاده محققان از کرسی‌ها به شمار می رود.
ضمناً یکی از طرح های جانبی هیأت حمایت از کرسی های نظریه پردازی، نقد و مناظره، طرح پشتیبانی از پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویی و طلاب است که با اهدافی چون تقویت و توسعه استعدادهای دانشجویی و طلاب حوزه‌های علمیه در زمینه نوآوری و نقد علمی، سوق دادن فعالیت‌های علمی دانشجویان و طلاب به سمت پاسخگویی به نیازهای حائز اولویت کشور، ارتقای علمی و مهارتی دانشجویان در زمینه روش‌شناسی پژوهش و نقد و همچنین شناسایی دانشجویان و طلاب دارای استعدادهای علمی ویژه در زمینه نوآوری و نقد، تعقیب می‌شود.
در حال حاضر سایت اینترنتی دبیرخانه هیأت حمایت از کرسی‌ها با نشانی www.korsi.ir علاوه بر انعکاس منظم گزارش کامل کرسی‌های برگزار شده و نیز برنامه‌های دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی در زمینه برگزاری کرسی‌ها در آینده، مجموعه اخبار و اطلاعات مناسبی را در اختیار علاقه‌مندان قرار داده است که می‌تواند برای محققان و مدیران پژوهشی حوزه علوم انسانی و معارف اسلامی مفید باشد.