نوزده روایت از مشروطه

بیژن مومیوند
فراخوان همایش ایران یک صد سال پیش از مشروطیت تجارت گذشته، چشم انداز آینده با استقبال اندیشمندان، صاحب‌نظران و پژوهشگران مواجه شد و تعداد زیادی مقاله برای این همایش ارسال شد که به دلیل محدودیت تعدادی از این مقالات توسط هیات علمی برای ارائه در همایش انتخاب شد. مقالات رسیده دارای نکات تحقیقی و تاریخی با ارزشی هستند. به همین خاطر در ادامه گزارشی از این مقالات می‌آید:
«بدون تلاش به دموکراسی نمی‌رسیم» عنوان مقاله مژگان بیانی است که درآن به موانع عدم رسیدن دموکراسی در ایران پرداخته. بیانی دلیل نرسیدن به دموکراسی را عدم تلاش برای آن می‌داند و همچنین معتقد است که ایرانیان زمان مشروطه اصلاً درکی از دموکراسی نداشته‌اند و انقلاب مشروطه انقلابی دموکراسی‌زا نبوده است.
سعید بیگی پور در مقاله «مفهوم وطن در شعر مشروطه» به برداشت شعرای آن دوران از مفهوم وطن پرداخته و معتقد است که مفهومی که شاعران مشروطه از وطن ارائه داده‌اند متمایز از شعرای گذشته ایران است. نویسنده به بررسی مضمون وطن در شعر شاعرانی چون ملک الشعرای بهار، ادیب‌الممالک فراهانی، فرخی یزدی، نسیم شمال، عارف قزوینی، میرزاده عشقی و علی اکبر دهخدا پرداخته است. نویسنده در پایان نتیجه می‌گیرد: «با انقلاب مشروطه در ایران مسئله وطن به یکی از دغدغه‌های اصلی شاعران مشروطه تبدیل شد. مفهومی که این شاعران از وطن ارائه می‌کرده‌اند تقریباً همان تلقی و دریافتی است که ما امروه از کشور داریم.
«مشروطیت، مردم سالاری، فرهنگ سیاسی» عنوان مقاله‌ای از محمد رضا جاذبی است که در آن ارتباط فرهنگ سیاسی با دموکراسی و نظام مشروطه و نقش عوامل تاثیر گذار در دوران مشروطه تشریح شده است. ایشان در پایان نتیجه می‌گیرند که یکی از دلایل ناکامی نهضت مشروطیت نبود رفتار سیاسی مناسب با نظام قانون گرا بوده چرا که فرهنگ مشروطیت با فرهنگ غالب در جامعه ایران آن زمان متمایز بوده و معتقد است که ساختار سیاسی زمانی می‌تواند با فرهنگ سیاسی در یک جامعه همخوانی داشته باشد که شناخت سیاسی افراد با ساخت‌های سیاسی هماهنگ باشد.
علی خدابنده بایگی در مقاله‌ای تحت عنوان «آرا و اندیشه‌های علمای آزاد اندیش شیعه در نهضت مشروطه» به بررسی اندیشه‌ها و مبانی فکری روحانیت شیعه و نقش آنها در تحولات مشروطه پرداخته است. نویسنده معتقد است مهم‌ترین نیروی پشتیبان نهضت مشروطه علمای شیعه بوده‌اند و اگر آنان نهضت را تایید نمی‌کردند مسلماً این حرکت اصلاح گرایانه در نطفه خفه می‌شد. نویسنده در این مقاله به معرفی آرا و اندیشه‌های علمایی چون سید جمال الدین اسد آبادی، سید محمد طباطبایی، شیخ هادی نجم آبادی و علامه میرزا محمد حسین نائینی پرداخته است.
جلوه «انسان دوستی و حقوق بشر در اشعار شاعران دوره مشروطه» عنوان مقاله مجتبی رویتوند غیاثوند است که برای همایش فرستاده است. نویسنده در این مقاله سعی کرده است تا انعکاس و تجلی مفاهیم مطرح شده در غرب درباره حقوق فردی و حقوق بشر و تجلیات انسانی دوستی و وجوه مختلف آن در اشعار شاعرانی چون عارف قزوینی، ملک الشعرای بهار، فرخی یزدی، اشرف‌الدین حسینی و میرزاده عشقی مورد بررسی قرار داد.
حامد شاه قلعه در مطلبی که برای همایش فرستاده اند طی فهرستی چهارصد عنوان کتاب پیرامون انقلاب مشروطه معرفی کرده‌اند.
«مشروطه ایران ؛ تجربه موفق یا شکست دموکراسی؟» عنوان مقاله سارا صفاری است. این مقاله در ابتدا به طور مختصر به وضیت ایران عصر قا جار و اصلاحات در آستانه انقلاب مشروطه پرداخته و عوامل زمینه ساز مشروطه‌خواهی در ایران را بررسی کرده و در بخش دیگر مصادیق خلاء دموکراسی در مشروطه ایرانی را مطرح می‌کند و در پایان به دستاورد‌های مشروطه به عنوان تجربه موفق دموکراسی و به ثمر نرسیدن اهداف اولیه مشروطه به عنوان شکست دموکراسی می‌پردازد.
توران طولابی مقاله‌ای با عنوان «بررسی نحوه اجرای انتخابات چهارمین دوره مجلس شورای ملی» ارسال کرده که در آن مسائل مهم و اساسی مرتبط با انتخابات چهارمین دوره مجلس شورای ملی را بررسی کرده است. مجلس چهارم که بعد از فترتی طولانی افتتاح شد، اولین مجلسی بود که بعد از صدور فرمان مشروطیت به عمر قانونی خود خاتمه داد. این مقاله به بررسی چگونگی انجام انتخابات این دوره مجلس ملی پرداخته که یکی از حساس‌ترین انتخابات مشروطه بوده است. موضوعاتی که نویسنده در این پژوهش مورد بحث قرارداده عبارتند از: 1- چارچوب حقوقی انتخابات مجلس شورای ملی در دور چهارم، 2- نحوه برگزاری انتخابات مجلس چهارم، 3- احزاب و انتخابات مجلس چهارم و 4- کیفیت برگزاری انتخابات و شکایات آن مرتبط با آن.
«بازشناسی نقش جریان‌های غرب گرا در سقوط مشروطه اول» عنوان مقاله سعید عبادزاده (مصدق) است. این مقاله نگاهی متفاوت به سیر تکوینی و انحطاط مشروطه دارد و ضمن توصیف تاریخچه‌ای از مشروطه به نقش فراماسون‌ها به انحراف کشیدن مشروطه می‌پردازد.
احد عبادی در مقاله‌ای تحت عنوان «بررسی علل انقلاب مشروطه» به بررسی عوامل ظهور جریان مشروطیت پرداخته و در آن شرایط اقتصادی – اجتماعی ایران، تاثیر غرب و نظام اندیشه آن، اولین نشانه‌های ظهور و بروز اصلاح و اصلاح‌گری و نقش روشنفکران و روحانیت در ساختار انقلاب را مورد تحلیل قرار داده است.
نویسنده این مقاله معتقد است که در یک نگاه کلی می‌توان نهضت مشروطیت را جبران عقب ماندگی‌ها و سامان بخشیدن به مملکت دانست.
«مقابله با دین همگرایی با دینداری» عنوان مقاله جواد فخار طوسی است. این مقاله با مطالعه در تاریخ جنبش های اصلاحی یکصد ساله اخیر نظریه ای را ارائه کرده مبنی بر اینکه علت‌العلل همه ناکامی‌ها و نارسایی‌های جنبش های اصلاحی مقابله و رودررویی با دین داری مردم ایران بوده و علت همه کامیابی‌های موردی و مقطعی مصلحان این دوره مبارزه با دین مردم ایران است. بنابراین مقاله به دو نوع مقابله اشاره می‌کند؛ نخست مقابله با دین داری و دوم مقابله با دین ایرانی است؛ اولی را ممنوع و دومی را واجب می‌داند و همین امر را رمز موفقیت‌های مصلحانی از قبیل امام خمینی و دکتر شریعتی می‌شمارد.
«تا کی دراز دستی؟» عنوان مقاله‌ای است از عباس کشتکاران که برای دبیر خانه همایش ارسال کرده است. نویسنده معتقد است که مشروطه ایران که هم دستاوردهای مثبتی داشته و هم با موانع متعدد روبه رو بوده در مجموع باعث شده جامعه ایرانی یک گام به جلو در جهت توسعه یافتگی بردارد.
ضیاء مصباح در مقاله «علل و انگیزه‌های اجتماعی جنبش مشروطه‌خواهی ایرانیان» معتقد است مجموعه حوادثی که منجر به ظهور و تکوین مشروطیت ایران گشت، شاخص دوران نو تاریخ ایران است، همچنان که رنسانس در جوامع غربی آغاز ایام جدید به شمار می‌رود. وی معتقد است که جنبش مشروطه ثمره سیر تکوینی راهی طولانی بود که باید ریشه آن را از اواخر دوران صفویه جست و جو کرد.
بررسی علل عقب‌ما‌ندگی ایران مقاله‌ای است از علی اصغر مظفری. این مقاله بر آن است که عامل اصلی عقب‌ماندگی ایران نظام استبدادی سلطنتی و استعمار نبوده بلکه عامل اصلی عقب‌ماندگی ایران را عواملی چون شیوه تولید آسیایی ( شرقی )، ناامنی به جای امنیت، تملق و چاپلوسی و مدح به جای انتقاد و آزادی بیان، خاموش شدن چراغ علم و گوشه نشینی اصحاب فکر واندیشه، ارادت سالاری به جای لیاقت سالاری و... می‌داند.
کمال الدین معارفی در مقاله «انقلاب مشروطه ادامه دارد» معتقد است انقلاب مشروطه جزیی از یک مبارزه واحد است که بیش از یکصد سال است شروع شده و هنوز کامل نگشته است بنابراین مسائل و مشکلات مردم در صدر مشروطه هنوز حل نشده است.
«ثمرات و دستاوردهای مشروطیت» عنوان مقاله جمشید میرزایی است که در آن دستاوردهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مشروطه به طور اجمالی مورد تحلیل قرار گرفته.
رامین وصلی در مقاله «موانع ساختاری برای پیروزی مشروطه» به بررسی ساخت‌های سیاسی، فرهنگی، مذهبی و اقتصادی ایران آن زمان و مقایسه آن با ساخت‌های غربی می‌پردازد. و این نظریه را مطرح می‌کند که ساخت‌های جامعه ایران در عهد قاجار توانایی کافی برای به ثمر رساندن اهداف انقلاب مشروطه نداشت.
«دلایل عدم شکل‌گیری نظام حزبی پایدار و فعال در ایران» عنوان مقاله‌ای از بهمن ویسی است. وی در این مقاله دلایل ناکار آمدی و ناتوانایی احزاب و عدم شکل‌گیری نظام حزبی پایدار و مناسب را در مورد زیر می‌داند: 1- عدم تمایل به کار گروهی 2- ممانعت حاکمیت از شکل‌گیری احزاب 3- جدی نگرفتن منابع مالی و اقتصادی احزاب 4- عدم پرداخت هزینه از طریق احزاب 5- قائم به شخص بودن احزاب ایرانی.
سید مجتبی هاشمی در مقاله «‌آیا با وجود یکصد سال سابقه نهاد پارلمان دغدغه برگزاری انتخاباتی آزاد و عادلانه و سالم از بین رفته» معتقد است اگر 100 سال پس از انقلاب مشروطه اصل برگزاری انتخابات تقریباً مورد قبول همه قرار دارد اما هنوز دغدغه برگزاری انتخاباتی سالم و بدون خدشه برای بخش زیادی از جامعه و فعالان سیاسی – اجتماعی از بین رفته است.