خلیلزاد، زمامدار جدید همسایه شرقی ایران؟

علی شریف‌زاده

در محافل واشنگتن به او «شاه زل» می‌گویند و در دوران سفارت اخیرش در کابل بسیاری او را «نایب‌السلطنه» می‌خواندند. ناکارآمدی آمریکا در مهار طالبان زمینه را برای قربانی کردن حامد کرزای و به قدرت رسیدن زلمی خلیلزاد در کابل فراهم کرده است.

آمریکایی‌ها که طی شش سال پس از سقوط طالبان، موفق نشده‌اند امنیت و رفاه اقتصادی را در افغانستان برقرار سازند اکنون تصمیم دارند کرزای را عامل این ناکامی‌ها معرفی کرده و با کنار زدن وی و انتخاب خلیلزاد به عنوان رییس‌جمهور افغانستان، به طور مستقیم زمام امور را در این همسایه شرقی ایران برعهده گیرند.

خلیلزاد پشتون است، اما در22 مارس 1951 در مزار شریف در شمال افغانستان متولد شده و در کابل تحصیلات خود را گذرانده است. وی اکنون نماینده ایالات متحده آمریکا در سازمان ملل متحد و بالاترین مقام مسلمان در دولت جورج دبلیو بوش است. وی در جوانی به عنوان دانشجو به آمریکا مهاجرت کرد و بعدا شهروند این کشور شد. خلیلزاد اولین آمریکایی افغان الاصل و شاید اولین مسلمانی باشد که در پله‌های قدرت آمریکا به قلب دستگاه حاکمه آن کشور راه یافته است. در آمریکا بود که به آرامی به عنوان یکی از طراحان برنامه بلند پروازانه تغییر منظر سیاسی خلیج فارس و آسیای مرکزی شاخص شد. پیشرفت خلیلزاد تا اندازه‌ای با نقش او در سالهای 1980 و اوایل سال‌های 1990 میلادی به عنوان مشاور عمده وزارت خارجه و پنتاگون در جنگ ضد شوروی در افغانستان و مسایل منطقه بستگی داشت. سال‌های 1990 و در دوران حکومت بیل کلینتون، این خلیلزاد بود که با تهیه سندی به نام «کتاب سفید درباره افغانستان» خواستار دخالت مجدد آمریکا برای تغییر وضع در افغانستان شد.

زلمی خلیلزاد پس از حملات 11 سپتامبر و سقوط رژیم طالبان مهم‌ترین چهره دولت آمریکا در سیاست‌های آن کشور در ارتباط با افغانستان بوده و به عنوان فرستاده ویژه آمریکا در افغانستان خدمت کرده است. وی موضع سختی در قبال بقایای جنبش طالبان در افغانستان اتخاذ کرد و در آخرین سمت خود به عنوان سفیر آمریکا در افغانستان نقشی کلیدی در تحکیم دولت حامد کرزای بازی کرده است. وقتی جورج بوش برای ساقط کردن حکومت طالبان در افغانستان و بعدا حذف صدام حسین از عرصه سیاسی عراق نیاز به کمک و مشورت داشت زلمی خلیلزاد دایما حاضر بود. خلیلزاد که با چندین دولت جمهوری خواه همکاری داشته به عنوان یکی از عوامل نزدیک به دیک چنی و طرف اعتماد گروه معروف به «بازها» در دولت بوش محسوب می‌شود. او در مقام سفیری آمریکا در افغانستان به تثبیت حکومت حامد کرزای کمک زیادی کرده است. اما تجربیات او در عراق هم بسیار گسترده است. درست پیش از حمله نیروهای آمریکا به عراق در سال 2002 او در رأس هیاتی برای شرکت در نشست مخالفان دولت صدام به مناطق کردنشین شمال عراق سفر کرد. خلیلزاد در 21 ژوئن 2005 کارش را به عنوان سفیر آمریکا در عراق آغاز کرد. در 12 فوریه 2007، کاخ سفید وی را به عنوان سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد تعیین کرد.

اگر چه چند ماه قبل سفیر آمریکا در کابل شایعه شرکت «زلمی خلیلزاد» در انتخابات آتی ریاست‌ جمهوری افغانستان را رد کرده بود اما اکنون خلیلزاد که یک آمریکایی افغان تبار است با ظاهر شدن در تلویزیون کابل و مطرح کردن این خبر که قصد دارد سمت خود را به عنوان سفیر آمریکا ترک کند و به مردم افغانستان خدمت کند، به گزارش‌ها درباره بلندپروازی‌های سیاسی‌اش دامن زده است. پیشتر این دیپلمات متولد افغانستان، در 23 اسفندماه سال 86 برخی گزارش‌ها را مبنی بر اینکه ممکن است با پایان یافتن دوره ریاست‌ جمهوری «حامد کرزای» برای دست یافتن به این جایگاه تلاش کند، رد کرده بود.

قرار است خلیلزاد، ظرف چند ماه آینده از سمت خود رسما استعفا داده و برای شرکت در مبارزات انتخاباتی ریاست‌ جمهوری افغانستان آماده شود.

این دیپلمات بلند پایه آمریکا اکنون می‌گوید «من قبلا گفته بودم، برای هیچ پستی در افغانستان نامزد نخواهم شد، اما برای خدمت به ملت افغانستان حاضر هستم در این عرصه حضور داشته باشم.»

روزنامه آرمان ملی چاپ کابل نیز اواخر تیرماه گذشته طرح نامزدی خلیلزاد در انتخابات ریاست‌ جمهوری افغانستان را مطرح کرده بود. مدت زمان ریاست‌ جمهوری افغانستان پنج سال است که دوره قانونی آن، 17 مهر 1388 پایان می یابد. از «حامد کرزای» رییس‌جمهوری فعلی، خلیلزاد، «مصطفی ظاهر» نوه پادشاه سابق و «انورالحق احدی» به عنوان افراد مطرح برای نامزدی در انتخابات ریاست‌ جمهوری آینده، افغانستان یاد می‌شود.

تصمیم خلیلزاد برای کنار رفتن از حرفه معتبری چون کنندگی آمریکا در سازمان ملل با توجه به مواجه بودن کرزای با انتقادهای فزاینده داخلی و خارجی، به طور گسترده به عنوان زمینه‌سازی راه برای رقابت در اداره امور افغانستان تعبیر می‌شود. هواداران خلیلزاد ماه‌ها سرگرم گفت‌وگو با گروه‌های پشتون، تاجیک، ازبک و هزاره بوده‌اند تا آن‌ها را به حمایت از نامزدی وی برانگیزند. خلیلزاد از قبیله‌ای پشتون است که 42 درصد از جمعیت 4/24 میلیون نفری افغانستان را تشکیل می‌دهند. هواداران خلیلزاد معتقدند این پیشینه به او ویژگی ممتازی برای منسجم کردن گروه‌های مختلف ساکن در افغانستان داده است.