مکانیزم گسترش ناتو

نوری مالکی نخست‌وزیر عراق خواهان نظارت ناتو بر مرزهای این کشور و نیز آموزش نیروی هوایی و دریایی عراق شده است. اگرچه هم اکنون ناتو برای آموزش نیروهای زمینی عراق در این کشور حاضر است اما پاسخ به این تقاضای دولت عراق را باید در چارچوب سازوکارهای خاص همکاری ناتو با کشورهای غیرعضو بررسی کرد که مهم ترین آن‌ها طرح مشارکت برای صلح است.

ایده مشارکت برای صلح توسط وزیر دفاع آمریکا «لیس آسپین» در اجلاس وزاری دفاع ناتو در اکتبر 1993 مطرح شد و در اجلاس سران ناتو در بروکسل ژانویه 1994 طرح مشارکت برای صلح به تصویب رسید.

سند فوق مهم‌ترین سازوکار فرآیند گسترش ناتو بوده و هست. در این سند آمده است که ایجاد مشارکت بیان کننده این اعتقاد مشترک است که ثبات و امنیت در منطقه اروپا – آتلانتیک تنها از طریق همکاری براقدام دسته‌جمعی قابل حصول است. حمایت و توسعه آزادی‌های اساسی و حقوق بشر، حفظ آزادی و عدالت و صلح از طریق دموکراسی از جمله ارزش‌های اساسی در مشارکت است.

اعضا همچنین به تعهد خود نسبت به خلع سلاح و کنترل تسلیحات پایبند خواهند بود. در بخش دیگری از این سند آمده است که ناتو برنامه‌ای برای تمرینات و عملیات مشترک ارایه خواهد کرد که مطابق با اهداف مشارکت باشد. دولت‌هایی که در برنامه‌ریزی و تمرینات نظامی شرکت می‌کنند، می‌توانند به اطلاعات فنی متناسب با اجرای عملیات مشترک دسترسی داشته باشند.

برنامه «مشارکت برای صلح» یک پیمان چند جانبه نیست، بلکه یک رشته قراردادهای دوجانبه است که بین ناتو و یکایک کشورهای علاقه‌مند به عضویت منعقد می‌شود در پاره‌ای از زمینه‌ها شرکا با یکدیگر، مانند تمرین‌های نظامی مشترک هماهنگ عمل می‌کنند.

با این وصف طرح مشارکت برای صلح، راه را برای عضویت کشورهای اروپای شرقی در ناتو باز کرد. این کشورها با عضویت در ناتو دست کم دو هدف عمده داشتند. از یک‌سو با دستیابی به فن‌آوری و امکانات جدید موجب تقویت و نوسازی تجهیزات نظامی خود می‌شدند و از سوی دیگر وابستگی آن‌ها به روسیه کاهش پیدا می‌کرد و در نتیجه از استقلال عمل بیش‌تری در قبال همسایه قدرتمند خود برخوردار می‌شوند، به همین دلیل تقریبا تمامی کشورهای اروپای شرقی و جمهوری‌های شوروی سابق تمایل خود را برای پیوستن به طرح مشارکت برای صلح اعلام کردند.

کشورهایی که عضویت در طرح مشارکت برای صلح را می‌پذیرند به چند دسته تقسم می شوند:

- کشورهایی که هدف آن‌ها پیوستن سریع به ناتو است مانند کشورهای اروپای مرکزی.

- کشورهایی که هدف عمده آن‌ها بازدارندگی در مقابل روسیه است.

– کشورهایی که تمایل دارند در ضمن ارتباط با سازمان، فاصله خود را با بلوک‌های نظامی نیز حفظ کنند مثل کشورهای بی طرف.

- کشورهایی که تمایل دارند از منافع ناتو استفاده کرده و از آن کمک بگیرند، مانند جمهوری‌های آسیای مرکزی.

ناتو با توسل به چنین ابزارهایی توانسته کشورهای متفاوت را با اهداف مختلف جذب کند. در واقع طرح مشارکت برای صلح، زمینه را برای عضویت تدریجی کشورها ایجاد می‌کند و روابط اخیر ناتو با کشورهای حوزه خلیج فارس و عراق را باید همکاری‌های مقدماتی و از این نوع دانست.