جغرافیای سیاسی خلیج فارس

* در جغرافیای سیاسی چه تعریفی از خلیج فارس ارائه شده است؟
** البته به طور کلی در جغرافیا خلیج یا Gulf را پیشرفت آب در خشکی با دهانه وسیع که به آن شاخات هم می گویند، تعریف کرده اند.
* موقعیت جغرافیایی خلیج فارس در منطقه به چه صورت است؟
**خلیج فارس در مرکز جنوب غربی آسیا و نیمکره شمالی با موقعیت ریاضی 30 و 32 دقیقه عرض شمالی و 48 و 58 دقیقه طول شرقی واقع شده است. خلیج فارس ادامه پیشروی آب های اقیانوس هند و دریای عمان به سمت جنوب غربی آسیا است که از طرف شمال به فلات ایران و از طرف جنوب به شبه جزیره عربستان منتهی می شود که مساحت آن حدود 239 هزار کیلومتر مربع است که طول خلیج از طرف غرب دهانه شط العرب (اروندرود) تا شرقی ترین آن که به تنگه هرمز و به دریای عمان می پیوندد نزدیک 1375 کیلومتر و عرض آن بین 180 تا 250 کیلومتر مربع متغیر است. کشور ما ایران بیشترین مرز آبی را در نیمه شمالی خلیج فارس به طول 1259 کیلومتر با خلیج فارس دارد. عمیق ترین محل آن در قسمت جنوبی تنگه هرمز نزدیک راس المسندم است که 182 متر است و عمق متوسط خلیج فارس حدود 25 متر است. همچنین رودهای مهمی به این خلیج می ریزند که می توان به رودهایی چون کارون، دجله، کرخه، دالکی و غیره اشاره کرد.
* بسیاری از صاحب نظران بر این عقیده اند که خلیج فارس از موقعیت ژئوپلتیکی مهمی برخوردار است. این موقعیت ژئوپلتیکی مهم به چه صورت است؟
** این خلیج محل اتصال کشورهای جنوب غربی آسیا به شمار می رود که به آن موقعیت ژئوپلتیکی خاصی بخشیده است. همچنین خلیج فارس به علت وجود ذخایر عظیم نفت و گاز و گذرگاه تنگه هرمز و نیاز جهان صنعتی به این دفاتر از موقعیت ژئوپلتیکی مهمی در عرصه بین الملل برخوردار است. خلیج فارس حدودا 565 میلیارد بشکه ذخیره نفتی دارد که این مقدار 63 درصد کل ذخایر 5/596 میلیارد بشکه نفتی شناخته شده در جهان را تشکیل می دهد. به طوری که آقای ژان گاتمن- پدر جغرافیای سیاسی نوین- منطقه خلیج فارس را یکی از مناطق راهبردی جهان می داند. او معتقد است “اگر سطح کره زمین مانند توپ پینگ پنگ صاف و بدون پستی و بلندی های گوناگون بود. مباحثی چون جغرافیای سیاسی و روابط بین الملل و اهمیت ژئوپلتیکی و راهبردی مناطق وجود نداشت، منطقه خلیج فارس یکی از مناطق راهبردی دنیا محسوب می شود، البته موقعیت و اهمیت ژئوپلتیکی و راهبردی مساله جدیدی نیست، بلکه از قرن ها قبل امری شناخته شده و مورد قبول عام بوده است.” خلیج فارس از نظر راهبردی از موقعیت ممتاز و اهمیت فوق العاده ای برخوردار است و به علت واقع شدن در مسیر راه های دریایی (دریای عمان، اقیانوس هند، دریای سرخ) و اتصال آب های آن به سواحل ایران، عراق، عربستان و کشورهای جنوبی آن از زمان های دور مورد توجه و محل رفت و آمد ملت های دریانورد و تجارت پیشه شرق و غرب بوده است. به طور کلی اهمیت ژئوپلتیک خلیج فارس به خاطر سه عامل مهم بازار صدور کالا و تجهیزات نظامی، وجود ذخایر عظیم نفت و گاز است که در قرون اخیر مورد توجه ابرقدرت ها و کشورهای بزرگ صنعتی بوده است به طوری که در حال حاضر ایالات متحده آمریکا با تمام قدرت سعی در اعمال سلطه و نفوذ در این خلیج را دارد.
* با این توضیحاتی که شما دادید بی شک خلیج فارس از اهمیت اقتصادی بسیار بالایی برخوردار است.
** بله همین طور است. خلیج فارس به علت داشتن معادن و ذخایر عظیم نفت و میدان های بزرگ گازی به یک منطقه ثروتمند تبدیل شده است. میدان گازی پارس جنوبی بزرگترین میدان گازی جهان است که در چند سال اخیر رقابت شدیدی در جهت خرید و کسب امتیاز برای تامین انرژی بین دو قطب اروپای شرقی و آسیای جنوبی و شرقی مانند پاکستان، هند و چین شده است که کشورهای این منطقه با فروش این معادن و ذخایر انرژی هر ساله میلیاردها دلار درآمد ارزی به دست می آورند و بازار بسیار خوبی هم برای فروش محصولات کشورهای صنعتی شده است. در آینده جهان برای تامین 65% از نیازهای نفتی خود به خلیج فارس وابسته است در حالی که امروزه 41% مصارف نفتی جهان را خلیج فارس تامین می کند. به طوری که می توان گفت یکی از دلایل اصلی تجاوز آمریکا به کشور مسلمان عراق به خاطر تصاحب ذخایر عظیم انرژی این کشور است و سعی دارد بر بازار انرژی تسلط و کنترل و اعمال نفوذ بنماید و کشورهای رقیب اقتصادی خود را مانند ژاپن، چین را تحت فشار قرار دهد و با توجه به افزایش مصرف انرژی در جهان در سالهای اخیر، نیاز آنها به منابع نفتی و گازی خلیج فارس بیشتر شده است و این مهم بر اهمیت اقتصادی- سیاسی این خلیج می افزاید. با توجه به اینکه ذخایر نفتی بسیاری از کشورهای دنیا در 20 سال آینده کاهش می یابد اهمیت چهار کشور دارنده منابع نفت یعنی ایران، عربستان، عراق و کویت که هر چهار کشور در حوزه خلیج فارس قرار دارند بیشتر نمایان خواهد شد.
این را نیز باید اشاره کرد که هزینه استخراج و بهره برداری از نفت خلیج فارس نسبت به سایر نقاط جهان ارزان تر و آسان تر می باشد. خلیج فارس همچنین 26% از ذخایر گازی جهان را به خود اختصاص داده است که بیشترین آن متعلق به کشور ما ایران است که حدود 13 % می باشد. نتیجه اینکه خلیج فارس منطقه ای باقی خواهد ماند که منابع کشورهای بزرگ و متوسط منطقه ای در آن با یکدیگر برخورد و فرسایش خواهند یافت. اروپا نیز به استمرار جریان نفت و گاز خلیج فارس با قیمت مناسب و دسترسی به بازار این مناطق برای فروش کالاهای خود بسیار وابسته است.
* یکی از نقاط حساس و با اهیمت خلیج فارس تنگه هرمز است. اولا منظور از تنگه چیست وثانیا این تنگه در چه وضعیت اقتصادی نسبت به خلیج فارس قرار دارد؟
** تنگه یا Channal باریکه ای از آب است که دو دریای مجاور را به طور طبیعی به یکدیگر متصل می کند که به آن باب هم می گویند. این تنگه آبراهی است هلالی شکل که طول آن 187 کیلومتر است و خلیج فارس را به دریای عمان متصل می کند. مدخل تنگه با دو برآمدگی به نام راس دبه و راس الکوه در ساحل ایران مشخص می شود. در حالی که مخرج تنگه را معمولا منطقه واقع بین راس شیخ مسعود و جزیره هنگام می دانند. عرض تنگه در باریکترین بخش آن تنها 21 مایل دریایی که حدود 38 کیلومتر است. اهمیت عرض کم تنگه از این جهت است که در طول 3 کیلومتر مسافتی که عرض بین 21 تا 24 مایل دریایی متغیر است، دریای سرزمینی دو کشور ایران و عمان متداخل می شود و در فاصله بین آنها دریای آزاد وجود ندارد.
* این تنگه از چه موقعیت و جایگاه ژئوپلتیکی برخوردار است؟
** تنگه هرمز یکی از 11تنگه مهم دنیا است که برای قدرت های بزرگ جهانی از اهمیت اقتصادی و راهبردی بسیار بخوردار است. چون تنگه هرمز به عنوان مهمترین گذرگاه انتقال انرژی جهان محسوب می شود که در طول این دو قرن اخیر از اهمیت به سزایی برخوردار شده است. چنانچه به عنوان مثال در دوران جنگ 8 ساله عراق علیه ایران ابرقدرت آمریکا با استقرار قوای نظامی سعی در بازنگه داشتن آن داشته است. اعمال امنیت و کنترل از نظر قوانین بین المللی برعهده هر دو کشور همسایه که شمال آن ایران و جنوب آن کشور عمان است، می باشد که به هر دوی این کشورها اهمیت ویژه ای بخشیده است و چون در طول تاریخ کشور ایران از قدرت و سیطره بیشتری برخوردار بوده است نقش فعال تری را ایفا نموده است. همچنین به علت در اختیار داشتن جزایر سه گانه تبت کوچک و بزرگ و ابوموسی که به جزایر قوسی island -APC مشهور هستند که اهمیت این جزایر به خاطر موقعیت نظامی شان است و به عنوان دژ دفاعی تنگه هرمز قلمداد می شوند. اهمیت راهبردی و نظامی تنگه هرمز باعث شده است تا قدرت های جهانی در طول تاریخ (بریتانیا، روسیه، آمریکا و ...) در امور داخلی کشورهای ساحلی آن مداخله کنندبا سلطه آمریکا بر منطقه تا قبل از انقلاب اسلامی، شاه ایران مجری سیاست های آن کشور در خلیج فارس بود. اما با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و برچیده شدن نفوذ آمریکا از کشورها حضور آمریکا در عمان بیشتر شد. لذا مجموعه ارزش های ارتباطی، اقتصادی و ژئواستراتژیک تنگه هرمز به آن موقعیت راهبردی خاصی بخشیده است. ارزش های نهفته در تنگه هرمز دارای عناصر ژئوپلتیک تعیین کننده ای هستند و در موازنه قدرت جهانی تاثیر زیادی دارند، به طوری که هر قدرتی کنترل و اقتدار تنگه را در اختیار داشته باشد موازنه قدرت جهانی به نفع او خواهد بود. آلبوکرک در این باره گفته است هر دولتی که بر سه تنگه هرمز، باب مندل ومالاکا تسلط داشته باشد بر جهان مسلط خواهد بود.
* اهمیت گذرگاهی و ارتباطی تنگه هرمز در این منطقه به چه صورت است؟
** یکی از 5 منطقه استراتژیک جهان، غرب آسیا یا همان خاورمیانه است و در حال حاضر یکی از سه منطقه استراتژیک جهان حوزه خلیج فارس می باشد که باید به نقش گذرگاهی تنگه هرمز توجه خاص کرد چرا که به آن اهمیت خاص بخشیده است. در حال حاضر بیش از 90% صادرات و واردات ایران از طریق تنگه هرمز صورت می گیرد که می توان از آن به عنوان گلوگاه حیات اقتصادی ایران یاد کرد. همچنین بیش از 75% از نفت استخراجی کشورهای حوزه خلیج فارس از طریق این تنگه به جهان صادر می شود که مادر هر روز شاهد گذر ده ها نفت کش غول پیکر از این تنگه هستیم. در آینده اگر لوله های نفت و گاز کشورهای شمالی ایران به خلیج فارس متصل گردد که به علت شرایط جغرافیایی- امنیتی به عنوان بهترین مسیر می باشد بر اهمیت آن خواهد افزود.
* یکی مباحث مهم در باب خلیج فارس، امنیت این منطقه است که یکی از دغدغه های کشورهای حوزه خلیج فارس می باشد. به نظر شما بهترین راهکار برای ایجاد ثبات و امنیت در خلیج فارس چیست؟
** با توجه به مشترکات دینی و مذهبی، فرهنگی و تاریخی که کشورهای همسایه و حوزه خلیج فارس با یکدیگر دارند می توانند با همکاری، اتحاد و دوستی یکدیگر خلیجی امن را ایجاد کنند. تمام کشورهای حوزه خلیج فارس مسلمان بوده و از گذشته های دور روابط بازرگانی و سیاسی با یکدیگر داشته اند. حال چنانچه کشورهای منطقه به جای تنش و درگیری دست دوستی به هم داده و از نفوذ ابرقدرتها و کشورهای سلطه گر جلوگیری نمایند، این خلیج امن و با ثبات خواهد شد که در این میان نقش دو کشور ایران و عربستان بسیار جدی و موثر خواهد بود. از گذشته های دور قدرت های سلطه گر با پاشیدن بذر نفاق و اختلاف سعی در ناامن جلوه دادن منطقه و رسیدن به مقاصد استعماری خود بوده اند، که نمی توان از نقش استعمار پیر یعنی انگلیس غافل بود که می توان به عنوان مثال به اختلافات کشورمان و امارات متحده عربی اشاره کرد.
* کشور ما ایران در این میان چه راه کاری را باید در پیش بگیرد؟
** به نظر من ایران برای احراز جایگاه راهبردی خود ناگزیر به حضور موثر در منطقه است که از طریق توسعه روابط سیاسی و توسعه تجارت با کشورهای منطقه تامین خواهد شد. در سالهای اخیر به وضوح نتایج آن دیده شده است. همکاری با کشورهای منطقه مثل عربستان در ابعاد گوناگون می تواند مانع حضور و نفوذ قدرت های فرامنطقه ای شود که خود عامل بی ثباتی منطقه به شمار می روند. همکاری ما با کشورهای اسلامی منطقه با توجه به وجود دشمن مشترک یعنی اسرائیل باید وسیع تر و عمیق تر باشد.
* باتشکر از شما که در این گفتگو شرکت کردید
** من هم از شما متشکرم.