آب

آب بنابر گفته متخصصان و کارشناسان، چالش جدی آینده و به‌ویژه منطقه خاورمیانه خواهد بود، به طوری که اکنون همه اذعان بر آن دارند که باید بر این چالش فائق آیند. این معضل و مشکل آنقدر حاد شده است که بین رژیم‌های منطقه قرارداد نانوشته‌ای حاصل شده که باید از منابع آب به نحو احسن نگهداری کنند.
و این مهم حتی از سوی دولت‌های متخاصم هم تایید شده است، به طوری که حتی در اوج کشمکش‌ها و تنش‌ها، اسراییلی‌ها و فلسطینی‌ها ارتباطات خود را در مورد منابع آب اندک در منطقه حفظ کرده‌اند، اما بدون صلح هر دو طرف دچار کمبود آب و خشکسالی خواهند بود. این مطالبی است که در همایش بین‌المللی آب در مکزیک (16 تا 22 مارس 2006)، مطرح گردید.
در یکی از جلسات پرسش و پاسخ در این همایش، شیمون‌تال، کمیسیونر و نماینده ویژه آب از سوی دولت اسراییل، بر اهمیت این موضوع تأکید ورزید که بدون منابع ارزشمند آب هیچ یک از طرفین کشمکش خاورمیانه قادر به ادامه بقا نخواهند بود.
در کشمکش بین اسراییل و فلسطین در مورد تقسیم و سهم هر یک از اراضی آن سرزمین، آب می‌تواند به حربه‌ای تبدیل شود. تحت قراردای که در سال 1995  میان اسراییل‌– مقامات فلسطین امضا شد؛ هر دو طرف باید در منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی حوزه رودخانه اردن سهیم و شریک باشند و نباید مانع طرف مقابل در احداث پروژه‌های زیربنایی شوند. تال این قرارداد را با توجه به کمبودهای آبی حاد منطقه، «عملگرایانه» توصیف کرد. این مقام رسمی تشریح کرد که چگونه یک کمیته مشترک اسراییلی‌– فلسطینی در این زمینه جلسات منظم برگزار می‌کند و چگونه دو طرف از تأسیسات و تجهیزاتشان نگهداری و بهره‌برداری می‌کنند، حتی اگر این امر موجب استفاده طرف مقابل شود.
فدال کواش، رییس تشکیلات آب منطقه‌ای فلسطین نیز معتقد است: «آب در خاورمیانه یک مسئله سیاسی است.» او در این جلسه گفت که اکنون از زمان امضای توافقات ده سال سپری شده، اما هنوز این توافقات به طور کامل اجرا نشده‌اند.
وی همچنین اضافه کرد: اشغال کرانه غربی توسط اسراییل، ایجاد پست‌های بازرسی، ضبط زمین‌ها، بازداشت‌ها، تخریب خانه‌ها و ساخت دیوار حایل همگی موانع عمده‌ای بر سر راه طرح‌های توسعه بویژه پروژه‌های آبی به شمار می‌آیند. کواش گفت که در ساحل غربی رود اردن‌40 درصد جمعیت به زحمت40 لیتر آب برای هر نفر در اختیار دارند و این در حالی است که در غزه نیز بیشتر جمعیت باید به80 لیتر در روز سر کنند.
با توجه به جمعیت مناطق فلسطینی، اسراییلی و اردن که انتظار می‌رود تا سال ‌2020 به ‌24 میلیون نفر بالغ گردد، این منطقه سالانه به آبی اضافی معادل یک تا 1/5 میلیارد مترمکعب نیاز خواهد داشت.
کواش می‌گوید: اگر عدالت و شراکت مدنظر باشد، آب در ساحل غربی به اندازه کافی وجود دارد. شایان ذکر است که تشکیلات فلسطین برای 250 دهکده آب می‌خرد. در حالی که اسراییل آب پمپاژ شده را برای مصارف آبیاری محصولات و گلخانه‌اش صرف می‌کند.
وی افزود: تشکیلات فلسطینی در طی8 سال گذشته 600 میلیون دلار روی برنامه‌های آبی هزینه کرده است و قرار است طی7 سال آتی نیز700میلیون دلار در این زمینه صرف کند. قابل توجه است که اسراییل هم‌اکنون بخشی از مصارف آب کشاورزی خود را از طریق تصفیه فاضلاب‌ها تامین می‌کند و پروژه‌هایی را نیز برای تصفیه آب شور دریای مدیترانه جهت تامین آب شهری و کشاورزی در دست انجام دارد.
بسیاری در این منطقه بر پروژه عظیم پمپاژ آب از دریای سرخ به دریای مرده، دریایی که با افت بحرانی سطح آب است و چشم امید دوخته‌اند. وزیر آب اردن سعد بائری در این جلسه به موضوع حساس اکولوژیکی و کاهش حجم آب دریای مرده در این منطقه اشاره کرد و گفت: «در طی 50-100 سال آینده از دریای مرده تنها یک گودال خشک و خالی باقی خواهد ماند.»
شایان ذکر است که دریای مرده به خاطر شوری بسیار زیاد آب (33 درصد در مقایسه با مدیترانه با شوری 3 درصد) تنها قادر است میزان اندکی از موجودات ریز و میکروارگانیسم‌ها را در خود جای دهد و محیط مناسبی برای رشد موجودات زنده به شمار نمی‌آید و به همین خاطر دریای مرده نام گرفته است. همچنین به خاطر برداشت آب در بالا دست و تبخیر از سطح آزاد آب ارتفاع آب در این دریا سالانه 90 سانتی‌متر کاهش می‌یابد. این دریا با ارتفاع منهای‌394 تا منهای440 از سطح آب‌های آزاد، پایین‌ترین نقطه جهان محسوب می‌شود. این دریا علاوه بر اهمیت اکولوژیک به لحاظ توریسم نیز اهمیت خاصی دارد.
هدف پروژه انتقال آب دریای سرخ به دریای مرده انتقال بیش از 2 میلیارد متر مکعب از دریای سرخ و تصفیه آن است. این پروژه که اکنون در دست مطالعه است، اردن، اسراییل و فلسطین را قادر خواهد ساخت که هر یک حدود 850 میلیون مترمکعب آب را بدون نابودی دریای مرده به مصرف خود برسانند. ایده اولیه انتقال آب به دریای مرده به قرن19 بازمی‌گردد. بهره‌برداری از اختلاف ارتفاع طبیعی بین این دریا و دریای مدیترانه برای تولید انرژی برقابی از آن زمان مورد پیشنهاد مهندسان قرار گرفت. براساس این طرح با به جریان انداختن آب و عبور آن از توربین‌ها از سوی مدیترانه به سمت دریای مرده می‌توان انرژی برقابی تولید کرد. تئودور هرتزل، در سال ‌1902 اندیشه کانال ارتباطی بین مدیترانه و دریای مرده را به نحوی فرموله کرد و نوشت که امکان بهره‌گیری از اختلاف ارتفاع400‌متری برای تولید برق وجود دارد. در دهه سال‌های، 1950 والترسی لودرمیلک یک اکولوژیست آمریکایی تحقیقاتی برای احداث کانالی از مدیترانه در مسیر صحرای نگف تا دریای مرده انجام داد. او تخمین زد که با 400 ‌متر اختلاف ارتفاع می‌توان 100‌ مگاوات برق تولید کرد. دانشمندان اکنون این طرح را مورد بازنگری قرار داده و پی برده‌اند که می‌توان میزان قابل توجهی آب برای این منطقه تامین کرد؛ بی‌آنکه موجب خسارت و غرقاب شدن مناطق صنعتی و توریستی ساحلی شد.
در سال ‌1977 یک گروه برنامه‌ریزی اسراییلی برای این کانال آبرسانی به دریای مرده چهار مسیر در نظر گرفتند. یکی از خلیج عقبه در جنوب و سه مسیر دیگر از مدیترانه که شمال‌ترین نقطه آن پیشتر توسط لودرمیلک پیش‌بینی شده بود. این گروه جنوبی‌ترین مسیر مدیترانه به دریای مرده را که از یکسو از سفره‌های بزرگ آب زیرزمینی دور بود و از سوی دیگر موجب توسعه مناطق شمالی صحرای نگف می‌شد، گزینه برتر شناختند. این پروژه طی‌10 تا 20 سال موجب پر شدن مجدد دریای مرده و بالا آمدن سطح آب در حد دهه سال‌های 1930 می‌شود. پس از 20 سال، وقتی که سطح آب دریای مرده به حد تاریخی خود رسید و ورودی آن معادل تبخیر از سطح آن شد به ورودی کانال کاهش داده خواهد شد. علاوه بر احیای این دریاچه، با احداث این کانال می‌توان برق نیز تولید کرد. براساس محاسبات این گروه تحقیقاتی،‌آب ورودی معادل   ‌1/6 میلیارد متر مکعب می‌توان در هر سال‌800‌میلیون کیلووات ساعت انرژی تولید کرد. مخازنی نیز برای ذخیره آب پیش‌بینی شده‌اند تا رهاسازی آب و تولید انرژی به نحوی تنظیم شود که نیازها تامین شوند. اردنی‌ها نیز کانال مشابهی را پیشنهاد داده‌اند که منبع اصلی آن به جای دریای مدیترانه دریای سرخ است. براساس این طرح، آب دریای سرخ در عقبه، جنوبی‌ترین شهر اردن تا ارتفاع ‌220 متری از سطح دریا پمپ می‌شود. از آنجا از طریق تونلی از میان شکاف کوه‌های دره اردن جریان یافته و پس از طی مسافتی معادل 200 ‌کیلومتر به دریای مرده می‌ریزد.
پروژه‌های پیشنهادی اسراییل و اردن برای دریای مرده بیشتر روی تولید برق تمرکز دارند تا تولید آب. در مطالعات جدیدی که توسط مهندسین مشاور هارزاشیکاگو در اوائل دهه ‌1980 شروع شد و در سپتامبر ‌1996 پایان یافت. پیشنهاد شده است که کانال دریای مرده می‌تواند به منظور کمک به منابع اندک آب در این منطقه برای تولید آب شیرین نیز مورد استفاده قرار گیرد. شرکت هارزا محاسبه کرده است که آب پمپ شده تا ارتفاع ‌123 متری دریای سرخ می‌تواند با 525 متر ارتفاع عمودی از مسیر شکاف کوه‌های اردن به دریای مرده بریزد. ریزش آب از این ارتفاع انرژی برقابی تولید می‌کند که به همراه انرژی خورشیدی، انرژی مورد نیاز برای تاسیسات آب شیرین‌کن را تامین کرده و آب شیرین لازم را برای کشاورزی، پرورش ماهی، صنایع طرح‌های دریاچه‌اهی مصنوعی برای اهداف گردشگری به وجود خواهد آورد. از این اختلاف ارتفاع 400 متری نیز می‌توان برای تاسیسات آب شیرین کن به روش اسمز معکوس نیز استفاده کرد. در فرآیند اسمز معکوس از نیروی حاصل از این اختلاف ارتفاع برای فشار دادن آب شور برای عبور از غشاهای الیافت مصنوعی و تولید آب شیرین استفاده می‌شود.
با توجه به پیشرفت‌های تکنولوژیک و اقتصادی‌تر شدن تولید آب شیرین با روش اسمز معکوس و اینکه 70 درصد تمام منابع آب مناطق اسراییل، اردن و فلسطین صرف کشاورزی می‌شود. انتقال و تصفیه آب دریای سرخ به عنوان یک پروژه مشترک 5 میلیارد دلاری، منبع جدیدی برای طرف‌های ذینفع و نه درگیر، به وجود خواهد آورد و کشاورزان را در این مناطق قادر خواهد ساخت به جای تغییر کامل کشت خود به کشت‌هایی با نیاز آبی کم، به تولید محصولات آبی خود نظیر تولید میوه‌جات برای صادرات ادامه دهند. اهداف ثانویه این طرح شامل تولید انرژی برقابی و افزایش سطح آب دریای مرده و زنده نگهداشتن آن است. اهداف مشترکی که زمینه‌ساز همکاری و برقراری صلح در منطقه خواهد بود.