اتحاد استراتژیک باکو و آمریکا علیه همسایگان

احمد هاشمی
در راستای اتخاذ سیاست محاصره ایران توسط آمریکا اهمیت استراتژیک جمهوری آذربایجان در حال افزایش است و این امر، علاوه بر برانگیختن ناراحتی کشورهای همسایه جمهوری آذربایجان موجبات خشم و ناراحتی ایروان و لابی ارمنی را هم فراهم کرده است. پس از خودداری از تصویب لایحه گشوده شدن جبهه دومی از شمال عراق با استفاده از خاک ترکیه توسط مجلس اسلام‌گرای این کشور و اظهارات ضد اسرائیلی مقامات حزب عدالت و توسعه به ویژه عبدالله گل و رجب اردوغان روابط دو کشور رو به وخامت گذاشته است و به دلایلی از قبیل دیدار مقامات حماس از ترکیه و پخش فیلم شدیداً ضدآمریکایی «عراق، وادی گرگ‌ها» در این کشور، مخالفت‌ها با ترکیه در کنگره آمریکا رو به فزونی است. با وجود مقاومت دولت بوش،‌ کنگره همچنان خواهان به رسمیت شناخته شدن موضوع جنجال‌برانگیز قتل عام ارامنه توسط ترک‌هاست. البته آذری‌ها حداقل به همان اندازه ترک‌ها موضوع قتل عام ارامنه را منکر بوده و عکس این موضوع را ادعا می‌کنند.
بنابراین دولت بوش به خوبی می‌داند که تصویب «قانون شناسایی قتل عام ارامنه» آذری‌ها را نیز خواهد رنجاند. به همین سبب، احتمال اعلام روز 24 آوریل به عنوان «روز یادبود قتل عام ارامنه» توسط آمریکایی‌ها بسیار ضعیف به نظر می‌رسد. این بار شرایط به خاطر مسئله ایران علیه ارامنه ورق خورده است. دولت آمریکا هم این وضعیت را تقویت کرده و به بهای ناخرسندی ارامنه هم که شده در راستای خشنودی آذری‌ها و در واقع آنکارا گام برمی‌دارد. هر چند که ترکیه در این بین احساس دوگانه‌ای را تجربه می‌کند زیرا از یک سو از پر رنگ شدن نقش کشور متحد و هم زبان خود در منطقه خوشحال بوده و از سوی دیگر از اینکه اهمیت فزاینده آذربایجان احتمالاً اتحاد استراتژیک پیشین آنکارا‌– واشینگتن را تضعیف می‌کند نگران است.
در زمینه این تحولات جدید در راستای تقویت مناسبات باکو ‌– واشینگتن می‌توان به دو مورد اشاره کرد:
1- واشینگتن از سفر خود در ایروان جان مارشال اوانس خواسته است تا پیش از پایان دوره ماموریتش از کار دست بکشد. علت آن هم سخنرانی اوانس در مجمع آمریکائیان ارمنی تبار کالیفرنیاست که طی آن گفته بود: «فارغ از اینکه دیگران چه بگویند من حوادث 1915 را یک قتل عام خواهم نامید.»
این سخنان که در بین ترک‌ها انعکاس چندانی نداشت آذری‌ها را به شدت خشمگین کرد و به علت مغایرت با سیاست‌های کنونی آمریکا در بین دولتمردان این کشو رهم واکنش‌های شدیدی را برانگیخت. ابتدائاً اوانس را مجبور کردند اعتراف کند که این سخنان «نظرات شخصی» وی بوده است و سپس از ارائه نشان لیاقت به وی توسط آژانس خدمات خارجی آمریکا (AFSA) ممانعت به عمل آمد. اکنون هم ریچارد هوگلاند سفیر این کشور در تاجیکستان خود را آماده می‌کند تا جای اوانس را بگیرد.
2- دولت آمریکا اقدام به از بین بردن قانون 907 صفحه‌ای کرده است که تحت فشار لابی ارمنی در کنگره به تایید رسیده بود. این قانون کمک‌های نظامی اختصاصی یافته به آذربایجان و ارمنستان را به شکلی متعادل و مساوی پیش‌بینی می‌کند. اهمیت استراتژیک فزاینده آذربایجان پس از حملات 11 سپتامبر باعث از بین رفتن این تعادل به نفع آذربایجان شده است.
تنگ‌تر کردن حلقه محاصره ایران
دولت آمریکا برای کمک نظامی بیشتر به آذربایجان نسبت به ارمنستان نیاز به تایید کنگره دارد. به علاوه واشینگتن برای حل مناقشه قره‌باغ تلاش‌های خود را فزونی بخشیده است. چندی پیش «مت بریزا» معاون وزارت امور خارجه آمریکا به منطقه فرستاده شد و به دنبال او «دانیل فرید» معاون دیگر وزارت خارجه هم به منطقه قفقاز سفر می‌کند. این قبیل حرکت‌ها، همچون ایران، تردید ارامنه را که هرگونه تقویت روابط باکو‌– واشینگتن را با دیده تردید نگریسته و علیه منافع خود قلمداد می‌کند، تشدید می‌کند.
از دیگر سو، اسکات ریتر‌ آمریکایی از بازرسان سابق تسلیحاتی سازمان ملل در مقاله‌ای که برای Aljazeera-net نوشت که از دیدگاه دولتمردان کاخ سفید جمهوری آذربایجان به خاطر مسئله ایران دارای اهمیت استراتژیک است. از نظر ریتر واشینگتن آذربایجان را برای عملیات نظامی احتمالی علیه تهران آماده می‌کند و با این اقدام در صدد حمایت از آذری‌های دارای اکثریت در شمال غربی ایران هم است.
می‌توان در مورد تردیدآمیز بودن سخنان ریتر به بحث پرداخت ولی در ارتباط با عراق پیش‌بینی‌ها و سخنان او تا حدود زیادی تحقق پیدا کرد. آنچه که مسلم است میزان درستی سخنان او را در حال حاضر نمی‌توان مشخص کرد ولی بسیار واضح و مبرهن است که روابط نظامی آمریکا با آذربایجان به سرعت در حال گسترش است. این امر نیز به نوبه خود ضمن فراهم آوردن زمینه‌های نگرانی دولت‌های منطقه صرفاً برای ترکیه که دوره روابط سرد و بعضاً تنش‌آلودی را با واشینگتن سپری می‌کند به عنوان یک عامل تقویت موضع آنکارا در مقابل لابی ارمنی آمریکا است.