مناسبات اقتصادی ایران و روسیه

نینا مامدوا*
در تاریخ مناسبات بین ایران و روسیه، که صدها سال قدمت دارد، همواره روابط اقتصادی یکی از اجزای مهم این مناسبات بوده که گاهی از سطح توسعه مناسبات سیاسی پیش افتاده و گاهی بسیار عقب مانده است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، حتی زمانی که موقعیت ژئوپلیتیکی ایران و فدراسیون روسیه نسبت به مشکلات حاد منطقه نسبتا به هم نزدیک شد و به طور واضح از سطح همکاری‌های اقتصادی فراتر رفت، باز همان حالت مشابه فوق‌الذکر حکم فرما بود. اما مواضع یکسان دو کشور در بسیاری موارد مانند مسائل چچن، تاجیکستان، حکومت طالبان در افغانستان، گسترش تروریسم در آسیای مرکزی و ورود نیروهای آمریکا به عراق توانست با رشد منافع و روابط اقتصادی دو کشور همگام باشد.
بی شک، ایران به عنوان شریکی با پتانسیل بسیار بالای اقتصادی برای روسیه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. قرابت جغرافیایی این دو کشور عامل مثبتی است که در توسعه روابط اقتصادی بین ایران و روسیه تاثیر به سزایی دارد. صرف نظر از اینکه کشورهای ایران و روسیه مرزهای مشترک زمینی خود را از دست داده‌اند، اکنون از طریق دریای خزر که مخزن آبی سربسته‌ای می‌باشد، این دو کشور روابط اقتصادی فعالی را پیگیری می‌کنند. با توجه به اینکه کشور روسیه تعدادی از بنادر خود را در دریای سیاه از دست داده اکنون موقعیت جغرافیایی ایران که به عنوان شاهرگ حمل و نقل ترانزیتی به اقیانوس‌های جهان متصل است، توجه خاص روسیه را جلب کرده و تاثیر مثبتی بر روابط این کشور با ایران گذاشته است. همین مورد باعث ایجاد و به کارگیری طرح حمل و نقل شمال – جنوب و انجام معاملات سوآپ نفت از جمله معامله سوآپ نفت روسیه به بنادر ایرانی خلیج فارس شده است. از سوی دیگر، توسعه روابط اقتصادی به ویژه در زمینه توسعه پروژه‌های نفت و گاز، سرمایه‌گذاری و تجارت مشترک به نفع هر دو کشور است. اما متاسفانه صرف نظر از چندین عامل مثبت، هنوز روسیه و ایران از امکانات بالقوه خود استفاده نمی‌کنند.
الف ) همکاری در حوزه انرژی هسته‌ای
در چند سال اخیر تحلیل گران بسیاری از ایران و روسیه ساخت نیروگاه اتمی بوشهر را به عنوان سمبل اصلی همکاری دو کشور مطرح نموده‌اند. البته اهمیت این پروژه مدرن فقط در سطوح اقتصادی خلاصه نشده و دارای ابعاد ژئوپلیتیکی نیز می‌باشد. اجزای این پروژه مدرن فقط در سطوح اقتصادی خلاصه نشده و دارای ابعاد ژئوپلیتیکی نیز می‌باشد. اجزای این پروژه، روابط هر دو کشور را با جامعه جهانی به نقطه ضعف در روابط جامعه جهانی نه تنها با اشکالاتی مواجه ساخته است. بدون شک، همکاری ایران با روسیه در عرصه نیروی اتمی تبلیغات سیاسی مهمی را نه تنها بر مسکو بلکه برای تهران نیز در بر داشته است.
ب ) همکاری در حوزه حمل و نقل
نزدیکی خاک دو کشور باعث توجه به پروژه‌های حمل و نقل مشترک شده است که امروزه مهمترین آنها کریدور حمل و نقل شمال– جنوب می‌باشد. این مسیر قرار است حمل و نقل کالا از اروپا از طریق خاک روسیه و ایران به آسیای جنوبی و جنوب شرقی را تامین کند. در توافق نامه مسیر ترانزیت «شمال– جنوب» که روسیه، ایران، عمان، هندوستان، بلاروس، قزاقستان و تاجیکستان به آن ملحق شده‌اند، بیش از 10 کشور اروپایی و آسیایی اظهار تمایل کرده‌اند که به این توافق‌نامه بپیوندند. ضمنا ایران به عنوان امانت دار این توافق‌نامه، دبیرخانه ملی خود را دائر کرده است.
ج ) همکاری در سایر زمینه‌ها از جمله عرصه‌های مهم همکاری مشترک دو کشور می‌باشد
بخش هوا و فضا نوردی عرصه فن‌آوری بالای همکاری مشترک می‌باشد. کشور روسیه در سایت سفینه «‌زهره‌» شراکت دارد. در ماه اکتبر سال 2005 در پایگاه فضا نوردی روسیه در شهر پل ستسک اولین سفینه فضایی تولید مشترک روسی– ایرانی به نام «سینا – 1» به فضا پرتاب شد. این سفینه به منظور ارتباطات تلویزیونی و تحقیقات علمی بهره‌برداری می‌شود.
برای تمام کشورها عرصه صنایع نفت یکی از اولویت‌های همکاری اقتصادی با ایران محسوب می‌شود. این فعالیت هم شامل همکاری‌ها در چارچوب اجلاس کشورهای صادر‌کننده گاز و همچنین طرح‌های مشخص سرمایه‌گذاری می‌باشد. در این زمینه، شرکت روسی گازپروم در ترکیب کنسرسیومی به همراه شرکت مالزیایی «‌پتروناس‌» و شرکت فرانسوی «‌توتال‌» ضمن شکستن تحریم ILSA عملیات بهره برداری از فازهای دو و سه گاز «‌پارس جنوبی‌» را به اتمام رساندند.
سهم «‌گازپروم‌» در این طرح دو میلیارد دلار می‌باشد که30 درصد را تشکیل می‌دهد. کنسرسیون پالایشگاه گاز عسلویه، خطوط لوله گاز به طول 110 کیلومتر با 2 سکوی حفاری را ساخته است. شراکت گازپروم دراجرای پروژه ساخت خطوط لوله کشی گاز ایران – پاکستان – هندوستان محتمل به نظر می‌رسد. شرکت روسی « تات نفت » در سال 2005 با بنیاد مستضعفین در منطقه آزاد کیش شرکت مشترکی ثبت نمود. قبل از این، شرکت « تات نفت » در کیش شرکت ایرانی روسی به نام «companykish Tatneft Iran Oil» تاسیس نموده بود که قرارداد تحقیقات زلزله خیزی محلی استخراج «‌موند‌» را دریافت و تجهیزات فناوری (جهت محل استخراج و نصب تجهیزات محلی چاهها) را تامین کرد.