نگاهی به تاریخچه روابط ایران و آفریقا

براساس شواهد تاریخ، داریوش پادشاه هخامنشی دستور لایروبی کانال متصله دریای سرخ به مدیترانه را صادر کرد؛ کانالی که امروز "سوئز" نامیده می‌شود. در زمان ساخت کانال فعلی نیز بعضی از علائم به دست آمده، این حادثه تاریخی را تایید کرده است. این مسئله نشان می‌دهد که مناسبات بین ایران و قاره آفریقا بیش از‌2500 سال پیش وجود داشته است به طوری که اولین لایروبی کانال سوئز توسط ایران صورت گرفته است.
مهاجرات مسلمانان به حبشه (اتپوپی فعلی) به دستور پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) و اعزام جعفر بن ابیطالب به عنوان اولین فرستاده اسلام به این دیار نشانگر وجود علقه‌های دیرین سیاسی و فرهنگی بین جهان اسلام وقاره آفریقا بوده است.
رژیم‌های سلطنتی ایران به دلیل همسویی قدرت های سلطه‌جو در جهان، روابط گسترده‌ای با کشورهای آفریقایی نداشتند. تنها "آفریقای جنوبی" به دلیل ویژگی‌های خاص خود روابط پررونقی با رژیم پهلوی داشت. در این زمان ایران تنها در 9 کشور از این قاره دارای نمایندگی سیاسی بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی جهت سیاست خارجی ایران تغییر کرد و بسط مناسبات با کشورهای غیر متعهد و در حال توسعه- عمدتا در قاره آفریقا- در اولویت قرار گرفت.
نخستین گام دولت اسلامی ایران قطع تمامی روابط سیاسی و اقتصادی خود به ویژه قطع صدور نفت به آفریقای جنوبی و گشایش دفتر نمایندگی سواپو در راستای حمایت از مبارزات مردم آفریقا علیه نژادپرستی بود. ایران همچنین کمک‌های خود را به کشورهای خط مقدم جبهه و نهادهای مبارزه نظیر کنگره ملی آفریقا (ANC) و کنگره پان آفریکن (PAC) آغاز کرد‌. در کشورهای خط مقدم از جمله زیمبابوه، موزامبیک، تانزانیا، نامیبیا و زامبیا نمایندگی سیاسی ایران دایر شد. سفر آیت‌الله خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت به کشورهای آنگولا، تانزانیا، موازمبیک، و زمیبابوه نقطه عطفی در تاریخ روابط ایران و آفریقای زیر صحرا بود.
فروپاشی اتحاد شوروی و ایجاد تحولات عمیق ناشی از آن، موجب توجه کشورهای صنعتی به اروپای شرقی و آسیای مرکزی و کاهش کمک‌های آنان به آفریقا شده است- این مسئله به عنوان یک واقعیت از دید کشورهای آفریقایی پنهان نمانده و باعث هموارتر شدن راه همکاری‌های جنوب- جنوب گردیده است.
جمهوری اسلامی ایران نیز در جهت پیشبرد و اهداف این همکاری‌ها با مثبت ارزیابی‌کردن گسترش مناسبات با کشورهای آفریقایی‌، درصدد است از طریق همکاری‌های متقابل، بخش عمده‌ای از نیازهای طرفین را با استفاده از امکانات و توانایی‌های خود تامین کند و اهداف همکاری‌های جنوب-جنوب را تحقق بخشید. بدیهی است تقویت روابط اقتصادی عاملی برای تحکیم مناسبات سیاسی، فرهنگی و بین‌المللی است و این موضوع اهمیت توسعه همکاری با قاره‌ آفریقا را مضاعف می‌کند.
مباحث آتی این مقاله، تاریخچه اجمالی روابط معاصر بین ایران و آفریقا و آنگاه برنامه‌های احتمالی جمهوری اسلامی ایران برای قاره آفریقا و تحلیل و بررسی فعالیت‌های انجام شده خواهد بود.
1- اتیوپی: مناسبات دیپلماتیک رژیم پهلوی با اتیوپی در سال 1329 با اعزام اولین سفیر ایران به آدیس آبابا آغاز شد. این روابط مرهون صمیمانه "شاه ایران" و "هایله اسلامی" امپراتور اتیوپی بود. در سال1340 سفارت ایران در آدیس آبابا رسما افتتاح شد. گر چه این نمایندگی پس از یکسال یعنی در سال1341 تعطیل گردید ولی در سال‌1343 به دنبال سفر یک هئیت حسن‌نیت از ایران به اتیوپی و تصریح طرفین بر لزوم توسعه همکاری‌های اقتصادی‌، سفارت ایران در آدیس آبابا بازگشایی شد.
دوران حاکمیت رژیم "هایله سلاسی" اوج شکوفایی روابط فیمابین بود و شرکت امپراتور اتیوپی در مراسم جشن‌های دو هزار و پانصد ساله ایران و استقبال فوق‌العاده از وی نشان‌دهنده گرمی روابط دیپلماتیک در آن زمان است. البته علی‌رغم این وضعیت، اتیوپی از تاسیس سفارت در ایران پرهیز داشت و سفیر این کشور در هند در ایران نیز اکردیته بود.
در سال1353 به دنبال کودتای نظامی در اتیوپی روابط دو کشور به سردی گرایید. سقوط هایله سلاسی و حاکمیت دولت نظامی متمایل به شوروی به رهبری "منگیستوهایله ماریام " و نهایتا حمایت شاه ایران از رژیم سومالی در جنگ اوگادن موجب تیرگی روابط دو کشور شد. این روند تا پیروزی انقلاب اسلامی در ایران ادامه یافت.
پیروزی انقلاب اسلامی با استقبال دولت اتیوپی روبه‌رو شد. هایله ماریام از نخستین روسای جمهوری بود که دولت جدید ایران به رسمیت شناخت و به هنگام تجاوز نظامی آمریکا به ایران در حادثه طبس طی تلگرافی این تجاوز را محکوم کرد. دولت اتیوپی در جریان جنگ عراق علیه ایران نیز رژیم بعث عراق را علنا محکوم نمود.
مواضع مشترک دو کشور در قبال تحولات جهانی، کمک ایران به قحطی‌زدگان اتیوپی، وجود بیش از بیست میلیون مسلمان در اتیوپی و نحوه همکاری‌های دو کشور در جنبش عدم تعهد موجب گرمی روبه تزاید روابط دو جانبه و تاسیس سفارت اتیوپی در تهران شد. مقامات اتیوپی بارها مدعی شده‌اند که تاسیس سفارت اتیوپی در تهران برای ‌آنها آنچنان اهمیت داشت که دولت این کشور برای تامین بودجه تاسیس آن، نمایندگی‌های خود را پراگ، آتن و کینشازا را تعطیل کرده بود. روابط جمهوری اسلامی ایران و اتیوپی در حال حاضر در سطح سفیر برقرار و سفارتخانه‌های دو کشور در تهران و آدیس‌آبابا دایر است.
2- تونس: تونس نیز از جمله کشورهای آفریقایی دارای روابط سیاسی دیرینه با دولت ایران است. روابط رسمی دو کشور از سال‌1336 آغاز و در پانزدهم آبان همین سال سفارت ایران در تونس گشایش یافت. در سال‌1334 حبیب بورقیبه رئیس‌جمهوری تونس به ایران آمد و محمدرضا پهلوی متقابلا در سال‌1347 از تونس دیدار کرد. سفارت تونس در تهران در سال‌1351‌گشوده شد.
به دلیل وابستگی رژیم پهلوی به آمریکا و رژیم تونس به فرانسه هر دو کشور در اردوگاه غرب جای داشتند و به همین منظور تا پیروزی انقلاب اسلامی دارای روابط خوبی بودند.
پس از استقرار جمهوری اسلامی در سال‌1982 دولت تونس به بهانه مشکلات مالی و در یک همسویی با رژیم عراق سفارت خود را در تهران تعطیل کرد. نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در تونس نیز به سطح کاردار تنزل پیدا کرد.
پس از پذیرش قطعنامه598 توسط دولتین ایران و عراق و خاتمه جنگ تحمیلی و به دنبال موضع‌گیری دبیر کل سازمان ملل متحد مبنی‌بر شناسایی عراق به عنوان آغازگر جنگ، دولت تونس تمایل خود را نسبت به توسعه روابط با جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد و در نتیجه پس از سالها سفارت تونس در تهران با حضور سفیر این کشور بازگشایی شد و سفیر جمهوری اسلامی ایران به پایتخت آن کشور اعزام شد.
3- الجزایر: ایران و الجزایر در دوران معاصر دارای روابطی پرفراز و نشیب بوده‌اند. در سال‌1341‌پس از استقلال الجزایر دولت ایران این کشور را به رسمیت شناخت و در تاریخ اول مهر ماه1343 سفارت ایران در الجزایر افتتاح شد‌. سفارت الجزایر در تهران نیز در سال‌1353‌ افتتاح شد. همچنین یک کرسی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه الجزایر ایجاد گردید. از اواخر سال1350 به دنبال اعمال حاکمیت مجدد قوای ایران بر جزایر ایرانی خلیج فارس و مخالفت الجزایر با این عمل، روابط دو کشور رو به سردی نهاد به طوری که در سال‌1352 به دنبال حملات الجزایر در کنفرانس غیر متعهدها علیه ایران، کارمندان ارشد سفارت ایران در الجزایر به تهران فراخوانده شدند.
درسال‌1353 با میانجگیری "‌هواری بومدین" رئیس جمهور وقت الجزایر در اختلاف ایران و عراق بر سر مسئله اروند رود نقطه عطفی در روابط دو کشور به وجود آمد و دوباره روابط ایران و الجزایر به حالت عادی خود بازگشت‌. البته به دلیل دیدگا‌ه‌های کاملا متفاوتی که طرفین در مورد مسائل بین‌المللی داشتند و اقامت گروهی از مخالفان رژیم پهلوی در الجزایر و حمایت آن کشور از نهضت‌های آزادی‌بخش، روابط دو کشور حرارت و تحرک قابل توجهی نداشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی زمینه‌های گسترش روابط دو کشور در موارد گوناگون فراهم شد. در فروردین1358 "‌مولود قاسم" فرستاده ویژه رئیس‌جمهور الجزایر به تهران آمد و با حضرت امام خمینی(ره) رهبر کبیر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی دیدار و حمایت خود را از نهضت مردم ایران اعلام کرد.
به دنبال اختلاف بنیادین نظام جمهوری اسلامی ایران با ایالات متحده آمریکا و در پی قطع روابط دیپلماتیک دو کشور و تعطیلی نمایندگی سیاسی ایران در واشنگتن، سفارت الجزایر در آن کشور حفاظت منافع ایران در ایالات متحده آمریکا را به عهده گرفت. الجزایر در جهت تلاش برای حل و فصل اختلافات بین ایران و آمریکا به ویژه مسائل مربوط به گروگان‌های آمریکایی نقش میانجی را به عهده گرفت که این امر منجر به انتشار اعلامیه الجزایر و آزادی گروگان‌های مذکور شد.
درسال1371 به دنبال اجرای اصلاحات سیاسی در الجزایر و استقرار سیستم چند حزبی‌، "جبهه نجات اسلامی‌" در دور انتخابات شهرداری‌ها حایز اکثریت آرا شد. به دنبال این امر در پی یک اقدام غیر‌منتطره شاذلی بن جدید رئیس‌جمهور وقت استعفا داد و شبه کودتای نظامی در کشور روی داد.
دولت نظامی که پیروزی جبهه نجات اسلامی در دور دوم انتخابات را نیز حتمی می‌دانست برای جلوگیری از ایجاد یک حکومت اسلامی در الجزایر، جبهه نجات اسلامی را غیرقانونی اعلام و به دستگیری و اعدام اعضا و طرفداران حزب مزبور اقدام کرد.
این دولت همچنین برای توجیه عمل خود با وابسته معرفی کردن جبهه نجات اسلامی به ایران و به اتهام اینکه ایران قصد سرنگونی رژیم لائیک الجزایر را دارد، روابط خود را با جمهوری اسلامی ایران قطع نمود. در حال حاضر همچنان روابط دو کشور تیره است.
4- مصر: روابط دیرینه ایران و مصر در سال1114 در دوران نادر شاه افشار شکل دیپلماتیک پیدا کرد. در این سال دو دولت ایران و عثمانی تصمیم به مبادله سفیر دائمی گرفتند و دولت ایران یک مامور ثابت در قاهره مستقر کرد. در‌1299 به دنبال استقلال مصر، سرکنسولگری ایران در قاهره به سطح سفارت ارتقا یافت. متقابلا دولت مصر در سال 1925 اقدام به تاسیس سفارت در ایران کرد.
اگر چه تغییر سیستم حکومتی مصر از سلطنتی به جمهوری برای رژیم سلطنتی ایران ناخوشایند نبود ولی ایران با حفظ بیطرفی از اولین کشورهایی بود که رژیم جمهوری مصر را مورد شناسایی قرار داد. مناقشات مصر و رژیم صهیونیستی و سیاست غربگرایانه دولت وقت ایران مقدمه سردی روابط ایران و مصر بود. سرانجام به دنبال برقراری مناسبات سیاسی بین رژیم شاه و رژیم اشغالگر قدس در سال‌1328، روابط دو کشور قطع شد و حفظ منافع دو کشور به عهده سفارت افغانستان گذاشته شد.
در سال1357بعد از کنفرانس صلح جداگانه بین مصر و رژیم اشغالگر قدس و نزدیکی هرچه بیشتر رژیم سادات به آمریکا و نهایتا عقد قرارداد کمپ دیوید بین مصر و اسرائیل، حضرت امام خمینی‌(ره) رهبر فقید ایران طی اعلامیه‌ای صلح سادات با رژیم صهیونیستی را خیانت به اسلام، مسلمین و برادران عرب دانست‌. متعاقب اعلامیه امام (ره) روابط دو کشور درتاریخ‌10/2/58 قطع شد. بعد از این حادثه مصر مرکز تجمع ضد انقلابیان ایران گردید. مرگ شاه در مصر و استقرار خانواده وی در آن کشور، فاصله دولت مصر از حکومت اسلامی ایران را بیشتر کرد. درحال حاضر روابط دو کشور در سطح برقراری دفتر حفاظت منافع است.
5- کنیا: در پی تمایل دولت ایران جهت برقراری روابط با کشورهای شرق و جنوب آفریقا در 12آبان‌1350 روابط سیاسی دولت وقت ایران و جمهوری کنیا با صدور یک اعلامیه مشترک آغاز شد. هر چند به دلیل همسویی سیاست‌های حاکمان ایران و کنیا زمینه‌های سیاسی گسترش روابط فراهم بود اما به نظر می‌رسد که هدف اصلی از گشایش سفارت، پیگیری اهداف اقتصادی بوده است. چرا که از آن پس کنیا مشتری عمده نفت ایران شد.
به دنبال کمک رژیم سلطنتی ایران به دولت سومالی در جنگ با اتیوپی، اعتراض‌ها و انتقادات فراوانی از سوی کشورهای آفریقایی به ویژه کنیا وارد شد. سرانجام در سال 1357 ایران روابط خود را با کنیا قطع و سفارت خود را درآن کشور تعطیل کرد. کنیا نیز خرید نفت ایران را متوقف نمود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در اواسط شهریور ماه‌1361 بنا به تمایل طرفین روابط دیپلماتیک دوجانبه تجدید و دو کشور فعالیت‌های سیاسی خود را تا سطح سفارت گسترش دادند. در حال حاضر سفارت دو کشور در تهران و نایروبی دایر است و در سطح سفیر اداره می‌شود.
6- موریس: رژیم پهلوی درسال1350باموریس در همسایگی ماداگاسکار روابط دیپلماتیک برقرار کرد، البته تبادل سفیر با این کشور انجام نشد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی سفیر ایران در ماداگاسکار در موریس نیز اکرودیته گردید. از رویدادهای مهم ارتباطی بین ایران و موریس تبعید رضاشاه بنیانگذار سلسله پهلوی به جزیره موریس درسال1320 بود که کاخ وی در این جزیره همچنان موجود است.
7- مالاوی: در سال1350روابط ایران و کشور مالاوی در جنوب آفریقا آغاز و سفیر رژیم پهلوی در کنیا مالاوی اکرودیته شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل نوع رابطه‌ مالاوی با رژیم‌های اسرائیل و آفریقای جنوبی، دولت جمهوری اسلامی ایران از معرفی سفیر خود در نایروبی به عنوان اکرودیته در مالاوی خودداری کرد.
8- زئیر: ایران و زئیر درسال‌1351 روابط سیاسی خود را در سطح سفیر آغاز کردند و سفارت دو کشور در تهران و کینشاز افتتاح شد. علی رغم وجود زمینه‌های همکاری سیاسی و اقتصادی فراوان، فعالیتی در روابط دو کشور مشاهده نمی‌شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مشاهده نمی‌شود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دولت زئیر به دلیل مشکلات مالی، سفارت خود را در تهران تعطیل کرد و سطح نمایندگی جمهوری اسلامی به دلیل مناسبات این کشور با اسرائیل به کاردار تنزل پیدا کرد. در سالهای اخیر گرمی محسوسی در روابط دو کشور ایجاد شده و زمینه‌هایی برای همکاری‌های اقتصادی به وجود آمده است.
9- نیجریه: روابط ایران با کشور مسلمان نشین نیجریه در تاریخ 5/2/1352 در سطح سفارت برقرار شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به دلیل علاقه‌های فرهنگی و عضویت دو کشور در کنفرانس اسلامی، جنبش عدم تعهد و اوپک این مناسبت روند رو به تزایدی داشته است و در حال حاضر نمایندگی‌های هر دو کشور در سطح سفیر فعالند.
10-غنا: در سال1353‌روابط دیپلماتیک ایران با کشور غنا برقرار شد. نخست سفیر غنا در اسلام آباد در تهران اکرودیته شد و در 24 شهریور همین سال با تاسیس سفارت این کشور در تهران، سفیر مقیم به ایران آمد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1362 نمایندگی جمهوری اسلامی در آکرا تاسیس شد. البته "غنا" به دلیل مشکلات مالی، سفارت خود را در تهران تعطیل کرد. در حال حاضر جمهوری اسلامی در غنا سفیر دارد و سطح روابط رو به گسترش است.
11- کامرون: در این سال دولت ایران و کامرون در سطح سفیر اکردودیته روابط سیاسی برقرار کردند. سفیر ایران در گابن و کامرون در جده به عنوان سفیر اکرودیته تعیین شد. پس از انقلاب اسلامی روابط دو کشور به طور عادی ادامه یافت.
12- گینه بیسائو: روابط گینه بیسائو و ایران در13 مرداد1353در سطح سفیر اکرودیته آغاز شده و این روند کماکان ادامه دارد.
13- ساحل عاج: روابط ایران و ساحل عاج در10 مهرماه 1353 با صدور اعلامیه مشترکی آغاز شد به دنبال آن یکی از اعضای خانواده سلطنتی ایران جهت فراهم کردن مقدمات سفر رئیس‌جمهور این کشور به ایران، راهی ابیجان شد. رئیس‌جمهور ساحل عاج در سوم خرداد 1356‌به ایران سفر کرد و دو کشور نسبت به تاسیس سفارت در خاک یکدیگر اعلام آمادگی کردند. متعاقب آن سفارت ساحل عاج در تهران در اوایل سال‌1978 و سفارت ایران در ابیجان در مرداد 1357 افتتاح شد. چندی بعد جمهوری اسلامی ایران در اعتراض به برقراری روابط ساحل عاج با رژیم صهیونیستی مناسبات خود را با این کشور قطع کرد. درحال حاضر روابط سیاسی بین دو کشور برقرار شده است. اما نمایندگی‌های سیاسی همچنان تعطیل است.
14- موریتانی: در مرداد ماه1355براساس درخواست کشور موریتانی مستشار درجه یک سفارت این کشور در پاریس برای ایجاد روابط و تاسیس سفارتخانه وارد ایران شد. مهرماه همان سال سفیر کشور مزبور وارد تهران گردید .
موریتانی به دلیل نیاز شدید به کمک‌های مالی، علاقمند به توسعه روابط با رژیم سلطنتی ایران بود. البته نزدیکی رژیم مراکش با دولت ایران و موضع مشترک مراکش و موریتانی در قبال مسئله صحرای باختری و حمایت رژیم سابق ایران از این موضع، از عوامل ترغیب‌کننده نزدیکی دو کشور بود. حضور رئیس وقت حکومت موریتانی در جشن‌های2500ساله شاهنشاهی ایران از نقاط عطف مهم روابط ایران و موریتانی به شمار می‌رود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، درسال1360به دنبال سفر دکتر علی‌اکبر ولایتی وزیر امورخارجه جمهوری اسلامی ایران به موریتانی تصمیم افتتاح سفارت در نواکشوت اتخاذ و پس از چندی به مرحله اجرا درآمد. پس از وقوع کودتای سال‌1984و سقوط "هیدالله" و روی ‌کار آمدن "احمداوله طایع" در موریتانی، تغییرات سیاسی در صحنه سیاست خارجی آن کشور پدید آمد و باعث بروز اختلافاتی بین ایران و موریتانی و در نتیجه قطع روابط دو کشور در تاریخ 7/4/66 شد ولی از اواسط دهه 70، روابط سیاسی دو کشور از سر گرفته شد.
15- کومور- سی‌شل: درسال1355 روابط سیاسی بین ایران و دو کشور کومور و سی‌شل در اقیانوس هند برقرار شد و در حال حاضر سفیر ایران در ماداگاسکار در این دو کشور اکرودیته می‌باشد.
16- ولتای علیا (بورکینافاسو): ایران و ولتای علیا در تاریخ‌22/5/1353 روابط سیاسی برقرار کردند. پس از تغییرنام این کشور به بورکینافاسو در تاریخ دهم آبان ماه‌1363 نمایندگان دایمی دو کشور در سازمان ملل متحد با انتشار اعلامیه مشترکی، برقراری روابط دیپلماتیک دو جانبه را اعلام کردند. درحال حاضر سفارتخانه‌های طرفین در تهران و اوگادوگو به فعالیت ادامه می‌دهند.
17- ماداگاسکار: ازحوادث سال1354‌روابط دیپلماتیک بین ایران و ماداگاسکار بود. دلیل اصلی تمایل ماداگاسکار به برقراری روابط سیاسی نیاز این کشور به نفت ایران بود. بر این اساس مدت‌ها نفت خام پالایشگاه "تاماتائو" به وسیله ایران تامین می‌شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی سفارت ایران در تاناناریو دایر شد ولی ماداگاسکار به دلیل مشکلات مالی از تاسیس نمایندگی در تهران خودداری کرد. در عین حال کمک‌های و هدایای ایران به طور مکرر برای مردم ماداگاسکار ارسال شده است.
18- تانزانیا: تانزانیا و ایران قبل از پیروزی انقلاب اسلامی فاقد مناسبات دیپلماتیک بودند. پس از پیروزی انقلاب جولیوس نایرره رئیس‌جمهور تانزانیا نسبت به ایجاد روابط سیاسی با ایران ابراز تمایل کرد و در تاریخ‌21/7/61 با صدور بیانیه‌ای از سوی وزرای خارجه دو کشور در نیوریوک این تمایل، عملی شد. سفارت جمهوری اسلامی ایران درسال 63 در دارالسلام افتتاح و به دنبال آن تیمی از جهاد سازندگی جهت اجرای فعالیت‌های عمرانی به عنوان کمک به دولت تانزانیا عازم این کشور شد. در حال حاضر این فعالیت‌ها که همواره مورد تقدیر دولتمردان تانزانیا بوده است‌، ادامه دارد.
19- آفریقای جنوبی: آفریقای جنوبی قبل از پیروزی انقلاب اسلامی دارای مناسبات گسترده با رژیم سلطنتی ایران بود و 90% نفت مورد نیاز خود را از ایران تامین می‌کرد. یکی از اقدامات مهم ایران پس از پیروزی انقلاب، قطع کامل روابط به ویژه صدور نفت- به آفریقای جنوبی بود. این سیاست در راستای مبارزه و مخالفت با آپارتاید و حمایت از مبارزات ضد نژاد‌پرستانه مردم آفریقای جنوبی اتخاذ شد.
بعد از پیروزی مبارزات سیاهان بر علیه نژادپرستی و لغو آپارتاید، جمهوری اسلامی ایران و دولت غیر نژادی آفریقای جنوبی به رهبری "‌نلسون ماندلا" روابط سیاسی خود را از تاریخ 20 اردیبهشت 1373 آغاز کردند و سفارت ایران در پرتو یا افتتاح گردید. قائم مقام وزیر امور‌ خارجه نیز در راس یک هئیت بلند‌پایه در مراسم تحلیف ماندلا شرکت کرد.
20- موزامبیک: روابط سیاسی با موزامبیک نیز در سال‌1361 به دنبال سفر معاون سیاسی وزارت امور خارجه به "ماپوتو" برقرار و سفارت ایران در این شهر دایر شد. سفر آیت‌الله خامنه‌ای رئیس‌جمهور وقت ایران به موزامبیک نقطه عطف روابط این دو کشور بود.
21-زامبیا: روابط دیپلماتیک ایران و زامبیا که در دوران حکومت غیر متعهد "‌کنت کائوندا" گسترش روز‌افزونی داشت پس از به قدرت رسیدن رژیم غربگرای "‌چیلوبا" دچار بحران شد. سرانجام رژیم زامبیا تحت فشار قدرت‌های خارجی به ویژه آمریکا و اسرائیل روابط خود را با جمهوری اسلامی ایران در‌24 اسفند ‌1371 به طور یک جانبه قطع کرد. دلیل ارائه شده از سوی دولت زامبیا کمک مالی ایران به "‌یونیپ"، حزب مخالف دولت زامبیا- برای سرنگونی رژیم این کشور بود. حدود یک ماه پس از قطع رابطه دو کشور "‌ورنون موانگا" وزیر امور خارجه زامبیا در یک مصاحبه مطبوعایت به چاپ رسیده در روزنامه "‌تایمز" زامبیا، اعلام کرد نتیجه تحقیقات نشان داده است که ایران در حمایت از حزب "یونیپ‌" نقشی نداشته است.
همزمان با اعلام قطع رابطه با زامبیا با ایران، یکی از نمایندگان مجلس ملی زامبیا به نام "بادات" در جلسه علنی مجلس از وزیر امور خارجه سئوال کرد که این تصمیم از سوی اسرائیل اتخاذ شده است یا دولت زامبیا؟ خبر این مطلب که از شبکه سراسری رادیو تلویزیون زامبیا پخش شد موید دست‌های پنهان در پشت ماجرا بود. این سوال بارها در مقاطع مختلف از سوی خبرنگاران مطرح گردید.
به لحاظ فرهنگی تمدن شمال آفریقا ریشه در دوران باستان دارد. مصر یکی از اولین ملل جهان و دارای یکی از غنی‌ترین تمدن‌های دنیاست. موسیقی، رقص‌های سنتی، مجسمه‌سازی، نقاشی و آداب و رسوم سنتی آفریقا دارای غنای هنری و جاذبه‌های فولکلوریک فراوان است. هنر آفریقایی در سالهای اخیر راه خود را برای ورود به مدارس عالی مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی جهان به ویژه اروپا باز کرده است.
این قاره همچنین یکی از کانون‌های مهم اسلام در جهان محسوب می‌شود. اسلام از دیرباز به عنوان یک باور و اعتقاد در قلب بسیاری از مردم این قاره نفوذ کرده است. آفریقا تنها قاره‌ای است که اکثریت جمعیت آن قریب به 60 درصد مسلمان هستند؛ بزرگترین کشورهای آفریقایی به لحاظ وسعت (‌سودان- الجزایر) کشورهای مسلمانند؛ همچنین پرجمعیت‌ترین کشورهای این قاره (نیجریه و مصر) مسلمان هستند‌؛ درصد رشد مسلمانان در آفریقا بیش از سایر کشورهای اسلامی و بیش از درصد رشد مسیحیان است رشد گرایش افراد جامعه به دین اسلام از بقیه ادیان بیشتر است. بیشترین زبان‌های رایج در آفریقا یا اسلامی بوده و یا ریشه اسلامی دارد. با توجه به این موارد، آفریقا دارای جایگاه ویژه‌ای برای جمهوری اسلامی ایران است.
از بعد بین‌المللی یک سوم اعضای سازمان ملل متحد و برخی ارگان‌های بین‌المللی دیگر نظیر جنبش عدم تعهد و کنفرانس اسلامی را کشورهای آفریقایی تشکیل می‌دهند. توجه به آرای این قاره برای هر کشوری از جمله ایران حائز اهمیت است.
جمهوری اسلامی ایران سیاست خارجی خود را در قبال کشورهای آفریقایی با توجه به این موارد تنظیم کرده و خواهد کرد.