جایگاه آب در فرهنگ ایرانی (بخش اول)
دکتر محمدنقیزاده
مطالعه موضوعات مرتبط با آب از دو دیدگاه قابل بررسی است: یکی نگرش کمی که البته بر پایه قوانین و فرمولهای متداول علمی استوار است، و دیگری نگرشی که به مباحث معنوی حیات نیز میپردازد. این نگرش آب را به عنوان ماده اولیه حیات معرفی میکند و قدمت آن را پیش از خاک میداند. چنانچه الیاده در مورد قدمت آب نسبت به خاک مثالی از سفر پیدایش میآورد، یکی از وجوه بارز این نوع نگرش و همچنین آنچه از متون مذهبی بر میآید، جنبه نمادین و معانی معنوی طبیعت و عناصر طبیعی و از جمله آب است. در هر مجموعه مذهبی و فرهنگ دینی و معتقد به ماوراءالطبیعه آب نقشی اساسی ایفا مینماید.
اعمالی چون وضو، غسل، غسل تعمید، تطهیر، شستشوی اموات، آب پاشیدن به دنبال مسافر، آب پاشیدن بر گور، که در ادیان و فرهنگهای مختلف رایج هستند، به علاوه مثلها و جملاتی که در مورد و ارزش آب ذکر میشود، جملگی گویای اهمیت نمادین آب در زندگی انسان هستند. در اساطیر ایرانی آمده است که زرتشت قبل از همپرسگی (ملاقات) با امشاسپند از آب گذر میکند. گذشتن از آب در اساطیر ایرانی اهمیت خاصی دارد. اغلب قهرمانان پیش از دست یافتن به موفقیتی بزرگ، از آب میگذرند. این شاید در اصل بر این پایه استوار باشد که با هر بار از آب گذشتن، تولدی تازه وقوع مییابد.
اندیشه نوشیدن از آب حیات، که به آب زندگی، آب جاودانگی، آب جوابی، آب حیوان، آب بقا، عینالحیوه، نهرالحیوه، چشمهای و در مغرب زمین به چشمه جوانی شهرت دارد، و یا فرو رفتن در آن، اندیشهای است که شاید به اندازه عمر بشر قدمت دارد. قهرمانان اساطیری بسیاری ملل که یا در پی زندگی جاوید بوده و یا به آن دست یافتهاند از جمله گیلگمش، اسفندیار، آشیل، و و حتی در متون اسلامی نیز به خضر و الیاس و ذوالقرنین اشاره شده است. مروری بر زندگی حضرت نوح (ع) بیانگر آن است که چگونه آب عامل تطهیر کل زمین از شرک و کفر میگردد و تنها موحدان و آنچه با آنها هستند در امان میمانند. از آنجایی که سمبلیسم نقشی بنیادین در حیات مذهبی انسان ایفا میکند، حتی امروزه نیز که با رشد کمیتگرایی نقش نمادها کمرنگ شده است، نشانهها، تقریباً همان نقش را در زندگی انسان مدرن ایفا مینمایند. ناگفته نماند که علی رغم همه اینها، جهان معاصر به مرور به نقش دین و معنویت بر دستیابی حیاتی سالم برای انسان آگاه شده و حتی غیرمعتقدان نیز زنده نگهداشتن و ترویج شعائر دینی و معنوی را توصیه میکنند.
فرهنگ ایرانی و آب
فرهنگهای مختلف اهمیتی خاص برای آب قائل بودهاند. برای نمونه طبق متون عهد عتیق، قدمت آب قبل از خاک بوده است. مروری اجمالی بر متون اسلامی نیز بیانگر قدمت یا خلق آب قبل از زمین است؟ چنانچه علامه طباطبایی در تفسیر آیه "و کان عرشه علی الماء"(هود، 7)، با یادآوری این نکته که همگی موجودات زنده از آب به وجود آمدهاند، مینویسد: "این جمله حال است و معنای آن این است: عرش خدا روزی که آسمانها و زمین را آفرید، بر آب بود. تعبیر قرار داشتن عرش خدا روی آب کنایه از آن است که ملک خدا در آن روز بر این آب که ماده حیات است قرار گرفته بود؛ زیرا عرش ملک مظهر سلطنت اوست و استقرار عرش روی یک چیز یعنی قرار داشتن و ملک و سلطنت بر آن چیز. مراد از "استواء" بر ملک نیز در دست گرفتن ملک و شروع به تدبیر ملک است." همچنین در تفسیر این آیه مرحوم طبرسی مینویسد: "و این جمله دلالت دارد بر آنکه عرش و آب پیش از خلقت آسمانها و زمین وجود داشته، و آب به قدرت پروردگار متعال در جایگاه دیگری بوده که خداوند به کمال قدرت خوبش آن را در آن جایگاه نگاه میداشته."
هدف غایی حیات انسان طبق تعالیم اسلامی عبارت از رسیدن به قرب الهی و کمال معنوی است؛ بنابراین فعالیتهای انسانی بایستی به گونهای تنظیم و هدایت شوند تا همواره انسان را در طی مسیر در صراط مستقیم و به سمت هدف تعیین شده حیاتش یاری نمایند که یکی از مهمترین آنها رابطهای است که انسان میتواند با طبیعت برقرار نماید. طبیعت و عناصر طبیعی با معانی نمادینی که در خویش مستتر دارند همواره میتوانند به صورت هادی و راهنماد و ابزار شناختی عمل نمایند که انسان را به ارزشها و اصول متذکر میگردند. یکی از اهداف مترتب بر حیات و حرکت طبیعت، اصل کمالجویی آن است. این اصل به نحوی در سراسر کائنات جاری و ساری است که میتوان گفت: جملگی اشیا کمال جو بوده و از یکدیگر نیز مراقبت مینمایند تا هیچ جزء و عنصری از مسیری که برایش معلوم شده است تخطی ننماید. به همین جهت است که انسان قبل از دوران مدرن با نگرشی دینی و کیفی به طبیعت و عناصر آن مینگریست.
با این مقدمه بیمناسبت نیست تا به معنا و اهمیت آب در ایران قبل از اسلام اشارهای به عمل آید. در ایران باستان آب مقدس به شمار میرفت و به عقیده زردشتیان، آب پس از آتش مقدسترین عنصر است. نظر به تقدسی که برای آب قائل بودند، آلوده کردن آن را با پلیدیها گناه به شمار میآوردند، به ویژه آلوده ساختن آن با مردار از گناهان بزرگ به شمار آمده است. آب در آیینهای دینی زردشتیان از عناصر لازم به شمار میرود. آب دومین آفریده از آفریدگان هفتگانه است و نگاهبانی آبها برعهده خرداد امشاسپند است.
بنابر عقیدهای، همه خلقت در اصل به صورت قطره آبی بود و بنابر نظر دیگری، اصل همه آفریدگان از آب بود به جز تخمه مردمان و چارپایان سودمند که از آتش است. در توضیح مطالب فوق میتوان گفت که بر اساس متون بندهش آب (پس از آسمان) دومین آفریده مادی از میان هفت آفریده هرمزد (اهوره مزدا) پس از آتش، مقدسترین عنصر است و چنین تشریح شده است: "سپس از گوهر آسمان آب را آفرید به اندازهای که [اگر] مردی دو دست بر زمین نهد و به دست و پای رود، آنگاه آب تا شکم او بایستد، بدان بلندی آب بتاخت. او به یاری [آن آب] باد و باران را آفرید که مه، ابر بارانی و برف است. اما در جای دیگر بندهش، اساساً منشأ آفرینش مادی را آب دانسته و میگوید: "نخستین آفریده چونان قطره آبی بود. به یک سال، هرمزد آسمان و آب و زمین و [سایر موجودات] را آفریده." در مدت زمان خلق آب نیز گوید: "دیگر [پس از آسمان]، آب را آفرید به پنجاه و پنج روز که از مهر ماه اردیبهشت تا روز آبان ماه تیر. پنج روز درنگ کرد تا روز دی به مهر. آن پنج روز گاهنبار و آن را نام مدیوشم [میان تابستان] است. آن را گزارش اینکه او آب را روشن بکرد، زیرا نخست تیره بود. از میان ده نبردی که آفریدگان گیتی در مقابل اهریمن کردند، آب دومین نبرد را به انجام رساند.
تتبعات در متون ایران باستان حاکی از آن است که آب نماد آگاهی و دانش است: "اورمزد با خرد همه آگاهی دانست که زرتشت سپیتمان ستوده فروهر، چه اندیشد. دست زرتشت را فراز گرفت و اورمزد پاک، مینوی افزونی، دادار جهان مادی، خرد همه آگاهی را به پیکر آب (به شکل آب) بر دست زرتشت کرد و او را گفت که: از آن بخور." نباید فراموش کرد که خرد از خصوصیات وارونای هندی ایزد آبها و از مشخصات اهوره ـ وارونا، در ایران است.
"در عقاید ایرانیان باستان وارونا که یکی از دوایزد اصلی ریگ ود است، همانند و همراه میترا پاسبان "رتا" یا نظام اخلاقی و نظم و ترتیب جهان طبیعی است. پیروانش عقیده دارند اوست که باران عسل مانند را بر زمین فرو میافشاند. از میان همه جلوهها، آب مخصوص اوست، و یکی از القابش "فرزند آب" است. در مورد آیین میترا نیز آمده است: "سوما ایزد زندگی است. این ایزد در واقع تجسد باران است که از ماه به زمین میریزد و باعث رشد گیاهان میشود، و غذای انسان و حیوان را فراهم میآورد. نزد موجودات مادینه تبدیل به شیر. با مرگ موجود زنده، جوهر حیات به ماه برمیگردد، دقتی ماه پر میشود، سوما همچون شرابی که در ساغر ریزند، در ماه ریخته میشود. پس سوما آب زندگی است و خدابان هر ماه از آن مینوشند."
از آنجایی که از نظر ایرانیان باستان آب عنصری مقدس بود، آلودن آن مجاز نبود و علاوه بر آن، تطهیر و پاکی انسان و زندگی او امری توصیه شده و مورد توجه بود؛ به منظور رعایت هر دو مورد (یعنی حفظ تقدس آن و پاکی انسان و زندگی او)، راههایی اندیشیده میشد تا بتوان به این دو امر ظاهراً متناقض جامه عمل پوشاند. بیمناسبت نیست تا به مثالهایی از مرحوم مهندس پیرنیا توجه شود: "در گذشتههای دور (از حدود 1500 یا 2000 سال قبل) شستشوی معمولی به صورت حاضر نبود. گرمابه ساختمانی گرم با ظرفی بزرگ به نام آبزن بود. از آن جهت که آب را مقدس میشمردند و نمیخواستند آن را آلوده کنند، آب استفاده شده را بعد از استحمام روی زمین یا به آسمان پاشیده و به هیچ عنوان آن را وارد آب پاک نمیکردند. هنوز نیز در حومه شهر یزد، در موقع شستشوی لباس به طور مستقیم به نهر آب دست نمیزنندٍ، بلکه مجرایی در کنار نهر ایجاد میکنند و اتصال آن با آب روان را از بین میبرند و در آن رخت خود را میشویند و بعد از استفاده، روی آن خاک میریزند یا آن را بر روی زمین میپاشند. در سیرجان برای جلوگیری از آلودگی آب قنات، آبی به نام شیفتل (شیفت به معنی زیر و تل به معنی زمین) داشتند. کهن شیر یا آب روان از تمام خانهها میگذشت (از آشپزخانه و دیگر فضاهای مورد نیاز) و آب مصرفی تمیز را با ظرف برداشته، آب مصرف شده را در شیفتل میریختند و سپس به بیابان هدایت میکردند."
نکته قابل توجه در این است که آلودن آب کار اهریمن و یاران او قلمداد میشد: "او [اهریمن] بر آب بدمزگی را فراز برد." و در مورد ظلمهای ضحاک آمده است که "آب و آتش و گیاه را از زمین برد و گناه گران کند و افراسیاب آب را از ایرانشهر بازداشت. [و ضحاک گوید]: هر که آب و آتش و گیاه را نیازارد، آنگاه او را بیاورید تا وی را بجوم." به این ترتیب فرهنگ ایرانیان پیش از اسلام به نکاتی بنیادین درمورد آب از جمله تقدس آب، پاکیزگی و طهارت با آب (در عین نیالودن منابع اصلی و سرچشمههای آب)، آلودن آب به دست اهریمن و یاران او، و... توجه داشتهاند. "فرشته ناهید که فزاینده ثروت و آب و آبادانی است، نمودار زیبایی آرمانی شناخته میشود: زنی بلند بالا، خوشاندام، با بازوانی سفید و ستبر، آراسته به زینتهای باشکوه، طوق بر گردن و کمر بر میان، که آب از شانههایش سرازیر است."
نتیجه منطقی پیوند معنویات با مادیات درگاتها، این است که اگر تقوا سبب رستگاری فرد در عالم مینویی میشود، پاکیزگی و طهارت ـ که پرستاری از هفت آفرینش عالم گیتوی است ـ نیز باعث فرا رسیدن فراشگرد خواهد شد. آفرینشهای اهوره مزدا همه پاک و منزه میباشند. آنچه دست ساخته او را آلوده کند، مانند چرکی و بیماری و زنگزدگی و پوسیدگی و کپک و تعفن و سرانجام مرگ، از رزمافزارهای "انگره مینو" است. پس هرگونه کثافتزدایی، هرچند ناچیز و بیمقدار، شرکت در دفاع از آفرینشهای نیک و گامی در جلو انداختن بازسازی فرجامین است.
فرهنگ ایرانیان، پس از اسلام در جملگی زمینههای خویش متأثر از تعالیم و جهان بینی اسلامی بوده است. به این ترتیب اولین منبع استخراج موضوعات مرتبط با آب نیز متون اسلامی خواهد بود. با این تذکر که کلمه "ماء" به معنای آب 61 بار در قرآن کریم تکرار شده است، در تفکر اسلامی آب به عنوان مایه اصلی حیات معنای نمادین والایی را در خویش مستتر داشته و به عنوان بسیاری ارزشها و زمینههای لازم برای زندگی سالم و پایدار در زمین ایفای نقش میکند، از جمله عناوین زیر که با استناد به اهمیت آنها و همچنین عوامل مادی و روانی متعدد مترتب بر نقش آب در حیات انسان میتوان تماس با آن را به عنوان عنصری نمادین و حیات بخش به صورتهای جاری و ساکن در فضاهای مختلف زندگی انسان توصیه نمود. در واقع با ظهور اسلام و گسترش آن، ایرانیان مسلمان نیز ضمن حفط آن دسته از رسوم و باورهای خویش در مورد آب که تضادی با تعالیم اسلام نداشت، با توجه به تعالیم اسلامی، فرهنگ خویش را غنا بخشیده و در مقوله رابطه انسان با طبیعت و از جمله آب آن چنان رشدی را جلوهگر نمودند که در کمتر منطقهای از جهان قابل مشاهده است. بیمناسبت نیست تا ابتدا به ویژگیها و مبانی این تفکر در قرآن کریم اشاره شود:
حیات بخشی: آب، به عنوان مایه حیات هر موجودی معرفی گردیده است: "و جعلنا من الماء کل شیء حی: و از آب هر چیزی را زنده گردانیدیم." (انبیاء 30). آیات دیگری که به خلق موجودات زنده از آب اشاره دارند عبارتند از: خلق انسان از آب، و خلق هر حیوان از آب (نور، 45). علاوه بر اینکه آب به عنوان عامل حیات جانداران معرفی میشود، شهر و زمین نیز از مقولاتی هستند که حیات و زنده شدن آنها توسط آب صراحتاً مورد تأکید کلام الهی قرار گرفته است: "و ما انزلالله من السماء من رزق فاحیا به الارض بعد موتها: آنچه خدا از آسمان برای روزی خلق از برف و باران میفرستد و زمین را پس از مرگ دیگر بار زنده میسازد... (جاثیه، 5) آیات مکرر دیگری هم به این موضوع اشاره مینمایند، از جمله: آب عامل حیات شهر مرده، عامل حیات زمین بعد از مردن آن، آب از آسمان، عامل رویش گیاه و سیراب کردن (زنده کردن) شهر مرده (اعراف، 57 و لقمان، 10) و آب عامل رویش گیاه و زنده شدن زمین.
نماد بهشت: قرآن مجید در مواضع مختلف آب را به عنوان یکی از عناصر و نعمات بهشتی معرفی مینماید: "و بشرالذین امنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجری من تحتها الانهار...: مژده ده کسانی را که ایمان آوردند و نیکوکار شدند به یقین آنها راست باغهایی که جاری است در آنها نهرهای آب. (بقره، 25) موضوعات سایر آیاتی که به این موضوع اشاره دارند عبارتند از: آب جاری تحت غرفههای بهشت، آب جاری در بهشت، آب جاری و درخت در بهشت، آب زلال در بهشت، آب سرد و شراب طهور در جهنم نیست، آب از سرچشمههای گوارا به بندگان خاص خدا در بهشت، چشمههای آب در بهشت برای متقین و نهر آب و شیر و شراب و عسل در بهشت.
پاکی و پاک کنندگی: قرآن کریم اصولاً آب را به صفت ظهور (پاک و پاک کننده) و مبارک و خجسته توصیف مینماید:"و انزلنا من السماء ماء طهورا: ما از آسمان آبی پاک و پاککننده نازل کردیم (فرقان، 48) و " انزلنا من السماء ماء مبارکا: از آسمانی آبی خجسته و مایه برکت نازل کردیم (ق، 9) که در تفسیر آن گفتهاند:" طهور یعنی بسیار پاکیزه که خود به خود پاک است و غیر خود را پاکیزه میکند، چرک را شستشو میدهد و پلیدیهای روحی را میزداید."16 برخی دیگر از آیات مرتبط با این موضوع عبارتند از: آب برای وضو و غسل و آب عامل پاکی.
عمران و آبادانی: آیات مکرری از قرآن کریم به آبادانی زمین و زیبا و خرم و شاداب نمودن آن توسط آب اشاره دارند: "و هوالذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات کل شی..." اوست خدایی که از آسمان باران فرو بارد تا هر نبات بدان برویانیم و سبزهها را از زمین برون آریم و در آن سبزهها
دانههایی که بر روی هم چیده شده، پدید آریم و از نخل خرما خوشههای پیوسته به هم برانگیزیم و باغهای انگور و زیتون و انار که برخی شبیه و برخی نامشابه به هم است، خلق کنیم. شما در آن باغها هنگامی که میوه آن پدید آید و برسد، به چشم تعقل بنگرید که در آن آیات و نشانههای قدرت خدا برای اهل ایمان هویداست. (انعام، 99) سایر آیات و موضوعات مرتبط با این بحث عبارتند از: آب عامل رویش، آبادانی، عامل خرمی زمین،عامل رویش ثمرات مختلف رنگارنگ و میوه، عامل رویش زراعت، عامل رویش گیاه و سیراب کردن و زنده کردن شهر مرده، عامل رویش محصول و زنده شدن زمین. همراهی آب و گیاه در بهشت موضوع بسیاری آیات قرآن هستند. ضمن آنکه بسیاری آیات به آبادانی و رویش گیاه و خرمیتوسط آب اشاره داشتند. همراهی آب و گیاه برای انسان آن چنان واجد اهمیت است که در قرآن کریم، دوری از آب و باغ به عنوان عذاب مطرح شده است (حاقه، 11).
تذکردهی: آب و تاثیرش در تداوم حیات و اندازه و نحوه نزولش در قرآن کریم به عنوان آیات قدرت و علم الهی و از آن بالاتر به عنوان یکی از اساسیترین منابع شناخت و اثبات وحدانیت الهی معرفی شده است: "ما برای شما آب را به قدرت معین از آسمان رحمت نازل در زمین ساختیم." (مومنون، 17). آیات دیگری نیز از طریق اشاره به موضوعات متعدد و متنوعی به این اصل اشاره نموده اند؛ از جمله: اگر آب به روی زمین فرود رود، کی آن را پدید میآورد؟ ثمرات و رزق انسان از آب، خدا در زمین آب و گیاه پدید آورد، طغیان آب، عذاب؛ قرار دادن نهر آب در زمین توسط خدا، هنگام نوشیدن آب به آن توجه دارید؟ اشاره به آب به عنوان یکی از نشانههای قدرت خدا و آب حامل پیامهای تذکر و عبرت برای انسان است. اهمیت نزول آب از آسمان که در قرآن کریم به کرات مورد اشاره قرار گر فته است، غالباً به همراه موضوع مهم دیگری ذکر شده است از جمله: "و خدا از آسمان باران را فرستاد تا زمین را پس از مرگ زنده کرد. البته در این کار آیت قدرت و حکمت الهی برای آنان که سخن بشنوند پدیدار است." سایر آیات و موضوعات مرتبط با این بحث عبارتند از: نزول آب از آسمان، آب از آسمان برای سیراب کردن، برای نوشیدن و پرورش درخت، آب از آسمان، عامل خرمی زمین، عامل رویش ثمرات مختلف رنگارنگ و میوه، عامل رویش زراعت، عامل رویش گیاه و سیرابی زنده کردن شهر مرده، آب از آسمان، غفرانیت و رحمت و آب از ابر.
علاوه بر آیات مذکور در قرآن مجید، روایاتی بسیار از معصومان(ع) نیز به جنبههای مختلف رابطه آب و حیات انسان اشاره نموده اند، برای نمونه از پیامبر اسلام(ص) منقول است که: "از جمله اعمال و نیکیهای مؤمن که بعد از مرگ بدو میرسد، دانشی است که منتشر کرده باشد،.... یا نهری که به کمک او جریان یافته باشد." در جای دیگری نیز میفرماید: هفت چیز است که پاداش آن برای بنده در قبر او و پس از مرگش دوام دارد: کسی که علمی را تعلیم دهد، یا نهری به جریان آرد، یا چاهی حفر کند..." همچنین: "سه چیز چشم را قوت میدهد، دیدن سبزه و آب جاری و روی خوب." و اینکه حمد خدا پس از آشامیدن آب سبب خشنودی خداست. ایشان در مورد پاکی آب نیز فرموده اند: "آب پاکی است و چیزی آن را نجس نمیکند، جز آنچه بو و مزه و رنگ آن را تغییر دهد" و اینکه "هر مسلمانی که مسلمان تشنهای را سیراب کند، خداوند روز قیامت از شربت سر به مهر به او بنوشاند." و نهایتاً اینکه، "یکی از کسانی که در قیامت خداوند با آنان سخن نگوید و به آنها ننگرد، مردی است که آب زیادی خود را از دیگران دریغ کند."
از امام صادق(ع) نقل است که "چهار چیز چهره روشن میکند که یکی از آنها نگاه کردن به آب جاری است." و امام کاظم(ع) میفرماید: "نگاه به آب جاری چشم را جلا داده و به روشنایی آن میافزاید." همچنین پیامبر اسلام(ص) نه تنها مسلمانان را به فراهم آوردن امکان دسترسی جامعه به آب توصیه مینمود، بلکه خود نیز به این امر اهتمام میورزید، چنانچه در کلامی از آن حضرت آمده است که یکی از بهترین خیرات را جاری کردن آب "حفر قنات" معرفی میفرماید و خود نیز برای رونق و آبادانی و مهیا ساختن شرایط زندگی مساعد و مناسب و حفر قنات اهتمام میورزید. این امر دو نکته مهم را یادآور میشود: یکی مشارکت عمومی در امور مربوط به محیط زیست، و دیگر توجه همگان و به ویژه سرمشقهای جامعه به اهتمام در انجام خدمات اجتماعی.
در مرحله بعد از معصومان(ع) حکما و متفکران و مفسران و عرفای اسلامی هستند که به معانی نمادین آب در متون اسلامی اشاره نموده اند. برای نمونه در تفسیر (تأویل) بزرگانی چون ابن عربی در مورد آیات قرآن کریم، در برخی موارد از جمله در "انزل من السماء ماءفسالت اودیه بقدرها" (رعد، 17) مراد از آب، "علم" است و مقصود از آسمان، "عالم علوی" و مراد از اودیه اشاره به "قلبهای برگزیدگان"، است. سهروردی نیز مقصود از ماء (آب) را "علوم حقیقی" تعبیر میکند.
در مورد بهای آب نیز باید گفت که غالباً به صورت رایگان که عمدتاً به طریق وقف انجام میشد، دراختیار جامعه قرار میگرفت. شاید این امر تبعیت از کلام رسول(ص) است که بنا به روایت مشهور: "المسلمون شرکاء فی ثلاث فی الماء والکلاء والنار" است که آب را یکی از سه عنصری معرفی میفرماید که مسلمانان در آن شریک هستند. این امر در مورد آب مورد استفاده شرب انسان با جدیت و اهمیت بیشتری مصداق داشت. چرا که فرهنگ عامه، آب را مهریه دخت گرامی پیامبر مکرم اسلام(ص) حضرت زهرا(س) میدانست، و علاوه برآن سقایت و آب دادن به دیگران امری توصیه شده و با ثواب و اجر اخروی تلقی میشده و برعکس، استنکاف از آب دادن دیگران تمثیلی از عمل یزیدیان شمرده میشده است. ادامه دارد...
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
