مؤسسات ایرانشناسی در مسکو
الف) انستیتوی کشورهای آسیا و آفریقا:
انستیتوی زبانهای شرقی در سال 1956 در دانشگاه مسکو تأسیس یافت که بعداً به انستیتوی آسیا و آفریقا تبدیل شد. گروههای فارسی و ترکی از دانشکده زبان و ادبیات به این انستیتو انتقال داده شدند. در سال 1972 ساختار انستیتو تجدید سازمان گردید و برای خود هدفی قرار داد که براساس آن، فارغالتحصیلان نه فقط در زمینه زبانهای کمیاب و مشکل کارشناس شوند بلکه در رشتههای تاریخ، زبان، ادبیات، سیاست معاصر، اقتصادی کشورهای آسیا و آفریقا متخصص باشند. این کار بر پایه این سه شعبه انجام میشود: 1) شعبه تاریخ 2) شعبه زبان و ادبیات و 3) شعبه اقتصادی ـ اجتماعی.
برنامههای تحصیلی آموزشی که در سال 1994 به تصویب رسیده است آموزش چهار ساله و دریافت درجه کارشناسی (لیسانس) در موضوع "منطقهشناسی" با تخصص در یکی از رشتههای خاورشناس، تاریخ خاورشناس فیلولوگ (زبان و ادبیاتشناس)، خاورشناس اقتصاددان را در نظر دارد. دانشجویان لیسانس علاقمند، میتوانند دو سال دیگر تحصیل کنند و درجه کارشناس ارشد (فوق لیسانس) بگیرند. صرف نظر از تخصص، به دانشجویان یک یا دو زبان شرقی و یکی از زبانهای غربی (انگلیسی، آلمانی، فرانسوی) آموخته میشود. شعبه تاریخ، فعالیت کرسیهای تاریخ کشورهای خاور نزدیک و میانه، تاریخ کشورهای آسیای جنوبی، تاریخ کشور چین، آفریقاشناسی را هماهنگ میکند.
شعبه زبان و ادبیاتشناسی دانشکده کشورهای آسیا و آفریقا شامل این کرسیهاست: فیلولوژی (زبان و ادبیات) عربی، ایرانی، ترکی، هندی، کشورهای آسیای جنوب شرقی، کره و مغولستان، چینی، ژاپنی، کرسی زبانهای اروپای غربی، کرسی آفریقاشناسی. دانشجویان زبان و ادبیاتشناسی دورههای مشترک اصول زبانشناسی و ادبیاتشناسی، زبانشناسی عمومی و تاریخ ادبیات را فرا میگیرند و همچنین درسهای ویژه از قبیل آواشناسی نظری و دستور زبان، لغتشناسی، لهجهشناسی و تاریخ زبانهای شرقی مربوطه، ادبیات، تاریخ، جغرافیا، سازمان سیاسی کشور یا منطقه مورد مطالعه را میآموزند.
کرسی ایرانشناسی:
در زمان تأسیس انستیتوی زبانهای شرقی در سال 1956 (که بعداً به نام انستیتوی آسیا و آفریقا خوانده شد.) پروفسور "ویرا راستارگویوا" به عنوان رئیس کرسی زبان فارسی فعالیت میکرد. از سال 1960 اجرای وظایف رئیس کرسی را پروفسور "پیسیکوف" عهدهدار بود. بعداً این کار به پروفسور "لیبدف" واگذار گردید و اکنون پروفسور "ولادیمیر ایوانف" این سمت را داراست.
در کرسی ایرانشناسی در سالهای مختلف، دانشمندان سرشناس از قبیل: آووچینیکف (زبانشناس)، نیکیتا ولیفکووسکایا (ادبیاتشناس)، شارووا (زبانشناس) و پروفسور لیبدوف (افغانشناس) به تدریس و پژوهش مشغول بودند. در این کرسی زبانهای فارسی، دری افغانستان، پشتو (از سال 1969)، کردی و تاجیکی (از سال 1960) تدریس میشود. در حال حاضر اساتید زیر در این کرسی فعالیت دارند:
آقایان پروفسور ایوانف (فوق دکترا و پروفسور علوم زبان و ادبیات، استاد زبان فارسی).
آستروفسکی (نامزد علوم زبان و ادبیات، دانشیار و استاد زبان دری). یژوف (نامزد علوم اقتصاد، دانشیار، استاد در رشته اقتصاد ایران). میکروف (استاد ارشد زبان فارسی). و خانمها: ریسنر (نامزد علوم زبان و ادبیات، دانشیار ادبیات فارسی). زاوزیر سکایا (نامزد علوم زبان و ادبیات، دانشیار و استاد زبان دری). ساروکینا (نامزد علوم زبان و ادبیات، دانشیار و استاد زبان فارسی). آرداشنکووا (نامزد علوم زبان و ادبیات، دانشیار و ادبیاتشناس).
ب) دانشگاه دولتی علوم انسانی روسیه
دانشگاه دولتی علوم انسانی روسیه در سال 1991 براساس انستیتوی تاریخ آرشیو، به منظور بازسازی امور تعلیم و تربیتی کارشناسان بلندپایه در روسیه و پیشرفت مطابق با تحولات پیشآمده و مقتضیات زمان، تأسیس شد. این دانشگاه شامل 7 دانشکده است. به فارغالتحصیلان دوره 4 ساله مدرک لیسانس و 6 ساله مدرک فوقلیسانس اعطا میشود. سالانه 50 دانشجو (25 نفر در بخش زبانهای شرقی و 25 نفر در بخش زبانهای غربی) پذیرفته میشوند.
کرسی زبانهای شرقی دانشکده زبانشناسی
در شعبه زبانهای شرقی متخصصان در 6 زبان (عربی، هندی، فارسی، دری، ژاپنی، ترکی و کرهای) تربیت میشوند و به دانشجویان گروه فارسی، علاوه بر زبان فارسی، زبانهای عربی، فرانسه و یونانی باستانی و زبان ایران باستان (اوستا و پهلوی) نیز آموزش داده میشود. تحصیل در دانشکده تمام وقت بوده و روزانه 6 درس که هر کدام به مدت 45 دقیقه به طول میانجامد، به دانشجویان ارائه داده میشود. بخش ایرانشناسی کرسی زبانهای شرقی، استادان رسمی ندارد. استادان این بخش از دانشگاهها و پژوهشگاههای دیگر به کار دعوت میشوند. در حال حاضر در کرسی زبانهای شرقی به عنوان استاد ایرانشناس، افراد زیر کار میکنند:
ولادیمیر ایوانف (از انستیتوی آسیا و آفریقا) استاد زبان معاصر فارسی. ـ ناتالیا چالیسووا (از انستیتوی خاورشناسی) استاد فرهنگشناسی ایران. ـ سوفیا وینوگردووا (از انستیتوی زبانشناسی) استاد زبان اوستا و فارسی باستان. ـ ویاچسلاو موشکالو (از انستیتوی زبانشناسی) استاد زبان فارسی.
پ) آکادمی دیپلماتیک وابسته به وزارت امور خارجه فدراسیون روسیه
این موسسه عالی آموزشی در حوالی سال 1936 به منظور پرورش و ارتقای کارمندان عرصه سیاست خارجی تأسیس شده و در آن تنها افراد دارای مدرک تحصیلات عالی (فارغالتحصیلان دانشگاهها، انستیتوها و دیگر مدارس عالی) پذیرفته و بعد از اتمام آکادمی به عنوان متخصصان امور سیاسی استخدام میشوند. فارغالتحصیلان ممتازی که موفق شدند در دوره تحصیلات خود، تز دکتریشان خود را تدوین نمایند، اجازه دفاع مییابند.
شعبه ایرانشناسی
در گروه ایرانشناسی هر ساله 2 یا 3 نفر پذیرفته میشوند. قبل از فروپاشی اتحاد شوروی، تعداد بیشتری در این گروه پذیرفته میشدند. در چند سال اخیر به علت کمبود تقاضای این گونه متخصصین، گروه ایرانشناسی یک سال در میان (به تعداد یک یا دو نفر) تشکیل میشود.
در این گروه هفتهای 12 ساعت زبان فارسی تدریس میشود. ایرانشناسان زبان دوم را هم یاد میگیرند که معمولاً انگلیسی است. در حال حاضر این آکادمی 2 استاد زبان فارسی دارد: 1) پروفسور انور مهدی اویچ علیاف، با سابقهترین استاد این آکادمی و متخصصین سیاست خارجی ایران. 2) پروفسور سویتلانا آلیکسی کینا.
ت) انستیتوی دولتی روابط بینالمللی مسکو
این بنیاد در سال 1956 گشایش یافته و به وزارت امور خارجه وابسته است. در انستیتو، متخصصین در رشتههای دیپلماسی، حقوق بینالمللی و اقتصاد بینالمللی آموزش میبینند. در کرسیهای مختلف این بنیاد 47 زبان خارجی تدریس میشود. در همه رشتههای فوق متخصصان ایرانشناس نیز تربیت میشوند. تعداد پذیرفته شدگان ایرانشناسی متفاوت است و هر یک سال در میان رقمی بین 4 یا 5 نفر را شامل میشود. دانشجویان ایرانشناسی علاوه بر رشته منتخب خود، زبان فارسی را هم یاد میگیرند. استادان ایرانشناس در دو کرسی زبانهای خاورمیانه (زبانشناسان) و کرسی خاورشناسی (استادان تاریخ، اقتصاد و حقوق) کار میکنند. در حال حاضر زبان فارسی توسط دانشیار گئورگی ونیامینویچ آرسانیس و دانشیار یلنا لوونا گلادکوا تدریس میشود. آنها همچنین در زمینه ی زبان و ادبیات فارسی تحقیقات نیز به عمل میآورند. در کرسی خاورشناسی، دانشیار دراییلوفسکی به عنوان استاد، تاریخ و سیاست خارجی ایران را تدریس میکند.
ث) انستیتو (دانشگاه) نظامی زبانهای خارجی
انستیتوی نظامی زبانهای خارجی به ترتیب مترجم زبانهای خارجی برای نیروهای نظامی روسیه (اتحاد شوروی سابق) اختصاص داده شده است. به فارغالتحصیلان این انستیتو، درجه افسری اعطا میشود. در این انستیتو، کرسی زبانهای شرقی وجود دارد. در این بخش مترجمین زبانهای شرقی، از جمله زبان فارسی آموزش میبینند. در زمان شوروی، سالانه 10 تا 20 دانشجو به گروه فارسی پذیرفته میشد، ولی با فروپاشی اتحاد شوروی و کاهش نیروهای نظامی، تعداد دانشجویان بخش فارسی نیز به مراتب کاهش یافته است. در حال حاضر در بخش زبانهای شرقی این انستیتو، سه استاد زبان فارسی کار میکنند. کهنسالترین استاد زبان فارسی انستیتو، دکتر واسکانیان است که از سال 1988 تاکنون به عنوان استاد در بخش زبانهای شرقی فعالیت داشته و به تألیف فرهنگها و خودآموزیهای محاورهای دو زبانی، (فارسی به روسی و روسی به فارسی) مشغول بوده است.
ج) آکادمی سازمان فدرال ضدجاسوسی
در این موسسه عالی آموزشی کرسی زبانهای کشورهای خاورمیانه وجود داد که در آنجا زبانهای عربی، فارسی و ترکی تدریس میشوند. سالانه 5 الی 6 نفر دانشجو به گروه زبان فارسی راه مییابند. دوره تحصیلی، 5 ساله است. هفتهای 12 ساعت به تدریس زبان فارسی اختصاص دارد. در حال حاضر در این آکادمی 6 استاد ایرانشناس کار میکنند، از جمله: مارینا اوسیپوا، متخصص ادبیات فارسی (وی تز دکترای خود را با عنوان "آثار ناصر خسرو" نوشته است)، ویلا فرولوا (عنوان تز دکترای وی، افعال مرکب در زبان فارسی است.) و گالینا گولیوا.
ح ـ دفتر ایرانشناسی شعبه خاورمیانه و نزدیک:
اکثر ایرانشناسان انستیتوی خاورشناسی در دفتر ایرانشناسی و برخی دیگر از دفاتر شعبه خاورشناسی دور و نزدیک کار میکنند. دفتر ایرانشناسی در طی سالهای گوناگون تحت ریاست ایرانشناسان معروف زاخودیرن تسیبولسکی، کوزنیتسوف، آراباجان، تسوکانوف رهبری شده است. در سالهای 1950 تا 1960 در شعبه خاورمیانه، ایرانشناسان معروف و نامدار از قبیل پروفسور سترویف، دیاکونف، پیگولیوسکایا، داندامایوف، پتروشکی، به عنوان محقق در عرصه تاریخ ایران کار میکردند. برنامههای علمی شعبه خاورمیانه و نزدیک خیلی گسترده و دامنهدار بوده، مسائل مبرم تاریخی را در بر میگیرد. طی ده سال گذشته با سعی و تلاش دانشمندان این گروه، 10 کتاب و صدها مقاله علمی به چاپ رسیده است.
امروزه، در دفتر ایرانشناسی، 4 دکتر علوم (دکتر آراباجان، محقق اقتصاد و تاریخ ایران؛ دکتر شمسالدین بدیع تبریزی، محقق اقتصاد و سیاست داخلی ایران؛ دکتر علی یف، محقق تاریخ قرن 20 ایران و سیاست داخلی کشور؛ دکتر کلاشتورینا، فرهنگشناس) و 4 نامزد علوم (کولاگینا، محقق سیاست داخلی ایران در قرنهای 18 و 19؛ محمدووا، اقتصاددان؛ اورولوف، محقق سیاست خارجی؛ فدورووا، محقق مناسبات ایران و آمریکا) کار میکنند. در بخشهای دیگر شعبه خاورمیانه (کرد شناسی و افغانشناسی) ایرانشناس به عنوان کارمند علمی (خانم ژیگالینا، آقایان پلاستون، آرونوف و لازیروف) فعالیت دارند.
خ) شعبه ادبیات ملل آسیا
در این شعبه، یک گروه ایرانشناس تحت ریاست پروفسور کمیساروف، به آموزش و تحقیق ادبیات کلاسیک و ادبیات معاصر ایران مشغول فعالیت هستند. این گروه در سالهای اخیر پژوهش بنیادی "تاریخ ادبیات فارسی" را برای چاپ آماده نمودهاند. ایرانشناس پریگارینا، محقق ادبیات فارسی زبان آسیای جنوبی؛ پرفسور جهانگیر دری، نظمشناس؛ نیکولایوسکایا، محقق در رشته ادبیات معاصر ایران، عضو این گروه هستند.
چ) شعبه ایرانشناسی انستیتوی زبان شناسی آکادمی علوم فدراسیون روسیه
انستیتوی زبانشناسی، عمدهترین مرکز زبانشناسی فدراسیون روسیه است که تحقیقات علمی در رابطه با کاثر زبانهای دنیا در آنجا صورت میگیرد. تعداد کل کارمندان علمی این مرکز به 180 تا 200 نفر میرسد. انستیتو دارای شعبه ی زبانهای آلمانی، رومانی، فنلاندی، قفقازی، ایرانی، هندی، آفریقایی، زبانهای خاور دور و شعبه ی زبان شناسی اجتماعی و غیره است. شعبه ی ایران شناسی (زبانهای ایرانی) در سال 1952 تأسیس شد و پروفسور راستورگویوا عهده دار ریاست آن بود. در حال حاضر دکتر ایفموف مدیر بخش ایرانشناسی است.
هماکنون در این بخش 4 دکتر علوم (دکتر والنتین ایفموف، پروفسور جایی ایدلمن، تاتیانا پالخالینا، آقای محمد عیسی یف) و 6 کاندیدای علوم (خانمها: آزا کریمووا، یلینا مولچانووا، صوفیا وینگردووا، لیلی دادخدایوا، آلا لوشکووا و آقای ویاچسلاوا موشکلو) به عنوان محقق فعالیت میکنند. چهار ایرانشناس با سابقه، از جمله کارمندان سابق این بخش، پروفسور واسیلی آبایف، معروفترین و کهنسالترین ایران شناس شوروی سابق، دارنده ی جایزه ی دولتی پروفسور ویرا راستارگویوا و دکتر علوم پیریکو را میتوان نام برد.
شعبه ایرانشناسی در تربیت دانشمندان ایرانشناس خدمات ارزندهای انجام داده است. برخی ایرانشناسان معروف جمهوریهای آسیای میانه و قفقاز و قبل از همه ایرانشناسان تاجیکستان، مدارج فوق لیسانس و دکترای انستیتوی زبان شناسی مسکو را به پایان رساندهاند.
تاکنون تمام زبانهای ایرانی مورد تحقیق و بررسی محققان و پژوهشگران این بخش قرار گرفته است و راجع به زبانهای فارسی معاصر، فارسی باستانی و میانه (پهلوی)، فارسی تاجیکی، دری، کردی، تاتی، تالشی، گیلکی، مازندرانی، لری، بختیاری، سمنانی، گویشهای استان فارس، زبانهای ایرانی الاصل بدخشان (یا زبانهای پامیری)، زبان افغانی، آسی، آموری، پراچی و تاریخ و سرچشمه ی زبانهای نامبرده تحقیقات زیادی به چاپ رسیده است. در سالهای اخیر، عمدهترین آثار گروه دانشمندان این بخش تحت عنوان « اساسهای زبانهای ایرانی» در 6 جلد و کتاب «آموزش مقایسهای زبانهای ایرانی» در 2 جلد به چاپ رسیده است. برخی از آثار کارمندان این شعبه به زبانهای اروپایی، تاجیکی و فارسی ترجمه شدهاند.
د) انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم فداسیون روسیه
تاریخ علوم خاورشناسی در روسیه از تأسیس «موزه دستنویسهای کشورهای آسیا» در سنت پترزبورگ (سال 1918) آغاز میشود. تا سالهای بعد از جنگ جهانی دوم، این شهر عمدهترین مرکز خاورشناسی کشور بود؛ ولی در اوایل سالهای 1950 طبق دستور رهبری شوروی، برخی از مراکز علمی، من جمله مراکز خاورشناسی، از سنت پترزبورگ به مسکو انتقال داده شدند. از سال 1960 الی 1961، این انستیتو تحت عنوان "انستیتوی کشورهای آسیا" فعالیت مینمود و از سال 1968 تغییر عنوان داده و "انستیتوی خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی" نام گرفت. در حال حاضر این انستیتو وابسته به آکادمی علوم فدراسیون روسیه است. ایرانشناسان متخصص در رشتههای علم و محققان در این عرصهها در برخی از شعبههای این انستیتو فعالیت میکنند.
مؤسسات ایرانشناسی در جمهوریهای خود مختار:
الف) جمهوری خودمختار داغستان
شعبه شرقشناسی دانشگاه دولتی داغستان: دانشگاه دولتی داغستان در سال 1932 میلادی با بخشهای مختلف تأسیس شد. تدریس زبان فارسی از سال 1995 در کرسی تاریخ به عنوان زبان اول با آموزش تاریخ و ادبیات زبان فارسی آغاز به کار کرد. رئیس شعبه شرقشناسی این دانشگاه حسین تیکایو، نامزد علوم ادبیات عرب فارغالتحصیل دانشگاه دولتی تاشکند، شعبه شرقشناسی است. استادان فعلی بخش فارسی عبارتند از عبارتند از محمود نوری عثمانف (ایرانشناس و متخصص زبانشناسی فارسی، تفسیر قرآن مجید، عروض فارسی)، فاطمه مملیبکوا (مدرس فارسی و دابیات فارسی و تاریخ رشد فرهنگ ایران) اوما کریموا (تمدریس زبان فارسی) و رئوف رستم اف (مدریس زبان فارسی کنونی، خط و تاریخ ایران).
کتابهای درسی مورد استفاده در این دانشگاه برای آموزش زبان فارسی عبارتند از: «کتاب زبان فارسی» نوشته أی.ک.اوچینکوا، آ.ک.محمدزاده، (مسکو، 1966)، «درس زبان فارسی برای فارسیآموزان خارجی» نوشته دکتر نقیپور نامداریان (تهران 1373)، «دستور زبان فارسی» نوشته محمدجواد شریعت (نشر اساطیر، چ چهارم 1370)، «زبان فارسی کنونی» نوشته یو.روبنچیک انتشار (مسکو 1970)، «تاریخ ادبیات فارسی و تاجیکی» نوشته برلیتس (چاپ مسکو).
ب) جمهوری خودمختار باشقیرستان
بخش زبانشناسی و روزنامهنگاری دانشگاه دولتی باشقیرستان :دانشگاه دولتی باشقیرستان در سال 1957 تأسیس گردید و زبان فارسی از سال 1993، به عنوان یک زبان خارجی تدریس میشود. کتابهایی به نام «زبان فارسی» برای سال اول و دوم (ل.خلیلف، 1992 تاشکند) و "ما فارسی حرف میزنیم" از سال سوم (ام.ی.رادوویلسکی، مسکو، 1972) منابع تدریس در این شعبه به شمار میرود. استاد سیسانبایف متخصص ادبیات شرق به عنوان استاد زبان فارسی در این شعبه کار میکند. در حال حاضر 5 نفر در کلاس اول، 11 نفر در کلاس دوم و 11 نفر در کلاس سوم مشغول به تحصیل زبان فارسی هستند. تعداد فارغالتحصیلان این رشته در سطوح مختلف بالغ بر 30 نفر میشود. اتاق زبان فارسی در سال 1998 در این شعبه تأسیس شده اما امکانات چندانی ندارد. ریاست این شعبه را به عهده فلورید سیسانبایف است. بنا به نظر وی زبان فارسی احتیاج به افتتاح دفتر مستقل دارد و باید 2 تا 3 نفر برای اداره کلاها به ایران اعزام شوند تا آموزشهای لازم به آنان داده شود.
پ) جمهوری خودمختار آستیای شمالی
دانشگاه دولتی آستیای شمالی (به نام ک.ل.خیتلاگودوا)، بخش زبانهای شرقی، دانشکده روابط بینالمللی: این دانشگاه در سال 1972 افتتاح شد و دفتر زبانهای شرقی در سال 1994 تأسیس گردید. زبان فارسی به عنوان زبان فرعی به کار میرود. استادان فعلی زبان فارسی در این بخش عبارتند از: سلطان یک میخاییلویچ قرایف و البروس باتیربکویچ ساتسایف. این بخش 4 دانشجو در سال 5 و 13 نفر در سال 4 دارد و از کتابهای "زبان فارسی" و «ما فارسی حرف میزنیم» به عنوان کتاب درسی استفاده میکنند.
ت) انستیتوی دولتی علوم انسانی تاتارستان
این دانشگاه در سال 1992 تأسیس شد. همزمان با آن بخش فیلولوژی این انستیتو آغاز به کار کرد و کلاس زبان فارسی نیز شروع به کار کرد. در این دانشگاه اساتید ذیل به تدریس زبان فارسی مشغول هستند: آلبرت اخمت زیانویچ بورخانف نامزد علوم در رشته تاریخ، استاد تاریخ ایران)، فریده شاوکاتونا آکولوا (ایرانشناس، زبان شناس، استاد زبان و تاریخ ادبیات ایران)، میرسیوف عبدالایویچ شفییف (متخصص زبان و ادبیات ایران، استاد زبان فارسی معاصر).
در این رشته، زبان فارسی و ادبیات کلاسیک ایران تدریس میشود. اتاق فرهنگ ایران از مارس 1999 در این انستیتو دایر شده است.