تحولات شمال عراق و نگرانیهای ترکیه
هادی محمدیفر
در روزهای اخیر شاهد اظهارات ضد و نقیضی در سخنان مقامات ترکیه هستیم. عدهای میگویند ترکیه به شمال عراق حمله خواهد نمود و عدهای دیگر میگویند این امر نیازمند تصویب پارلمان ترکیه که اعضای آن را بیشتر اعضای حزب عدالت و توسعه تشکیل میدهند میباشد و نظامیان نمیتوانند بدون توجه به خواستههای پارلمان ترکیه مقدمات حمله به شمال عراق را فراهم نمایند. دلیل اصلی مخالفت ترکیه با تحولات عراق چیست؟ تحولات شمال عراق چه تاثیری بر امنیت ملی ترکیه دارد؟ و از سوی دیگر تحولات داخلی و حزبی ترکیه چه نقشی در حمله یا عدم حمله به شمال عراق توسط ترکیه دارد؟ پاسخ به این سوالات نیازمند بررسی تاریخی و تحلیلی وقایع کنونی است.
همان طور که میدانیم ترکیه در رابطه با اقلیت کرد ساکن در ترکیه از اوایل دهه 80 به بعد با مشکلات بیشتری دست و پنجه نرم میکند. ترکیه بازمانده دولت عثمانی است که زمانی امپراتور اروپا بود. اما تحولات جهانی که بعد از انقلاب صنعتی روی داد کمکم این امپراتوری به مرور "بیمار اروپا" لقب گرفت. بعدها نیز پس از شکست ترکیه در جنگ جهانی اول این کشور در آستانه اختلافات داخلی قرار گرفت و تجزیه شد. با تحولات جنگ جهانی دوم و ظهور ناسیونالیسم در ترکیه این کشور با مشکلات بیشتری مواجه شد و همانطور که میدانیم هر جا که در یک سیستم داخلی یک نوع جریان شوونیستی بروز کند دیگر اقلیتها حساستر شده و به مانند آتش زیر خاکستر شعلهور میشوند. در ترکیه نیز چنین اتفاقاتی را شاهد بودیم. پس از ظهور اندیشههای ناسیونالیستی شدید کمال آتاتورک یک جنبش کردی ـ اسلامی در میان کردها به وجود آمد. هدف اصلی این جنبش حفظ هویت قومی و اسلامی خود در ترکیه بود.
نواحی جنوب و جنوب شرق ترکیه با مبارزات شیخ سعید پیران و سیدرضا، جان تازهای گرفت و اندیشههای غربی کمال آتاتورک را به چالش طلبید. اما با سرکوب شدید مواجه شدند. در تحولات نظام بینالملل دو قطبی، ترکیه به همکاری با غرب و آمریکا روی آورد و از متحدان اصلی این کشور در مبارزه با کمونیسم بود. بازار اقتصادی ترکیه نیز گرایش به سمت بازار آزاد پیدا نمود و این کشور به کشورهای سرمایهداری پیوست.
تحولات داخلی این کشور در بازار داخلی نیز تابعی از همین رویکرد ترکیه به غرب بود. حزب کارگران کردستان ترکیه یا pkk در این دوران وارد معادلات سیاسی ترکیه شد. عبدالله اوجالان رهبر سوسیالیست ترکیه به سمت شوروی و اردوگاه چپ تمایل داشت و سعی نمود با جلب حمایت از اردوگاه کمونیسم مبارزات بر ضد دولت سرمایهداری ترکیه را آغاز نماید.
جنگ PKK با دولت سالها به طول انجامید و بارها و بارها ترکیه به کشورهای همسایه اعتراض نمود و همسایگان خود را در معرض شدیدترین حملات روانی قرار داد. ایران اسلامی، سوریه، عراق، اتحاد جماهیر شوروی و یونان از جمله کشورهایی بودند که در معرض اتهام قرار داشتند. همسایه شمال غربی ایران بدون توجه به همکاریهای تجاری و اقتصادی که با ایران داشت بارها و بارها ایران را به حمایت از pkk متهم نمود این در حالی بود که جمهوری اسلامی هیچ کمکی به pkk نمیکرد.
با تحولات نظام بینالملل و پایان جنگ سرد، شوروی سابق فروپاشید و ترکیه اهمیت استراتژیک خود را در نزد غربیها تا حدی از دست داد. تجزیه اتحاد جماهیر شوروی دشمن جدیدی را در مرزهای ترکیه به وجود آورد و آن ارمنستان بود. دلیل این امر واضح بود، مبارزه ارمنستان و آذربایجان بر سر مسئله قرهباغ و حمایت ترکیه از هم نژادهای آذری و تلاش این کشور برای تشکیل اتحادیه جمهوریهای ترک زبان موجب شد که ارمنستان به گروههای کرد مخالف دولت ترکیه یا pkk نزدیک شود. ارمنستان و شخص رابرت کوچاریان از این اهرم به خوبی استفاده نمودند. سوریه نیز بر سر مسئله آب فرات و احداث سد آتاتورک و نیز حمایت ترکیه از رژیم غاصب صهیونیستی، روابط تیرهای با ترکیه پیدا نمود و با پناه دادن به pkk توانست اهرم فشار مناسبی برای خود پیدا کند. یونان نیز بر سر مسئله قبرس از pkk حمایت نمود این کشور با حمایت مادی و معنوی از pkk در اروپا دولت ترکیه را در مسئله قبرس مجبور به امتیازدهی نمود.
عراق نیز که پس از قطعنامه 688 شورای امنیت و ایجاد مناطق پرواز ممنوعه در جنوب و شمال عراق توسط این شورا نهایت ضدیت با ترکیه و غرب را در پیش گرفت در آن زمان هر چند گاهی از pkk حمایت نمود. جمهوری اسلامی ایران بارها و بارها از سوی ترکیه متهم به دخالت از سوی pkk شد. دلیل ترکیه یکی ورود اعضای حزب pkk از طریق نوار مرزی ایران و ترکیه به خاک ترکیه بود. اما برای رد این دلایل باید گفت مناطق صعبالعبور کردستان و نوار مرزی شمال غرب ایران امکان بستن مرزها را از سوی ایران ناکام میگذاشت و تحت کنترل در آوردن این نوار مرزی کار آسانی نیست. مقامات ترکیه در آن زمان اعتقاد داشتند ترکیه نیز باید از سازمان مجاهدین خلق حمایت کند تا ایران اسلامی را مهار نماید اما سازمان مجاهدین خلق در آن زمان با همکاری دولت بعثی عراق دست به اقداماتی زد که امکان سازماندهی مجدد نداشت و این اقدام سرکوب کردهای شمال عراق در عملیات انفال بود که با همکاری حزب بعث انجام گرفت. Pkk که در شمال عراق حضور داشت ضرباتی را بر سازمان مجاهدین وارد نمود؛ علاوه بر آن سازمان مجاهدین خلق بر اثر این همکاری با حزب بعث به صورت یک گروه تروریستی شناخته شد. سالهای 7-1995 شدیدترین حملات متوجه ارتش ترکیه شد و pkk و ارتش ترکیه شدیدترین نبردها را تجربه نمودند تا اینکه با دستگیری اوجالان ترکیه توانست از شدت حملات بکاهد. حوادث یازدهم سپتامبر نگاه آمریکا به خاورمیانه را دو چندان نمود. عراق که کشوری نفتخیز بود مورد توجه به اینکه عراق کشوری نفتخیز است میتوان با استفاده از درآمدهای نفتی این کشور را به صورت یک مدل برای خاورمیانه عرضه نمود.
با حمله آمریکا به عراق، ترکیه از همراهی با بوش پسر و نومحافظهکاران کاخ سفید امتناع نمود همین امر سبب تیرگی روابط دو کشور شد. بویژه آنکه در شمال عراق تحولاتی بعد از 1991 روی داد که عراق در آستانه تجزیه و فروپاشی قرار گرفت. ترکیه از عملکرد آمریکا بیم دارد و اعتمادی را که در گذشته به آمریکا داشت اکنون ندارد آمریکائیان نیز نگاه دیرینه به ترکیه ندارند استدلال آنان این بود که همکاری استراتژیک ترکیه و آمریکا به خاطر پایگاه اینجرلیک در جنوب شرق ترکیه میباشد ولی اکنون میتوانیم درشمال عراق پایگاه نظامی ایجاد نماییم و دیگر نیازی به اینجرلیک نداریم. ترکیه پس از این جریانات به این نتیجه رسید که متهم نمودن ایران یک اشتباه بوده است. بنابراین در چهارچوب همکاریهای امنیتی، تجاری و اقتصادی روابط خود را با ایران گسترش داد. حزب عدالت و توسعه که پیروز انتخابات ترکیه بود روابط خود را با ایران اسلامی گسترش داد. از آن زمان به بعد دیگر خبری از متهم نمودن ایران به حمایت از pkk نبود و ترکیه نوک پیکان حملات خود را متوجه دولت جدید عراق نمود. این کشور بارها و بارها مقامات عراقی را به حمایت از pkk متهم نمود. این اتهامات در ماههای اخیر به نهایت حد خود رسیده است دلیل آن هم واضح است اولا برگزاری انتخابات شهر کرکوک برای الحاق به اقلیم کردستان، دو ما برگزاری رفراندوم همگانی برای انتخاب ریاست جمهوری در 31 تیر امسال، این امر به صورت جدی مطرح است زیرا ارتش ترکیه حزب عدالت و توسعه را متهم میکند و با پرداخت رشوه از آمریکا عملیات برونمرزی در شمال عراق را به بهانه مبارزه با pkk به تعویق میاندازد. عبدالله گل و رجب طیب اردوغان بارها و بارها این مسئله را تکذیب کردند.
اما این حربه ارتش و دولت ترکیه به نظر میرسد یک تاکتیک است زیرا از این طریق سعی دارد با متهم نمودن دولت اردوغان مقدمات پیروزی را در انتخابات 31 تیر فراهم نماید. اردوغان نیز سعی دارد با احداث سد ایسکو در جنوب شرق ترکیه بر دولت عراق فشار بیاورد تا مقامات برگزاری همهپرسی را درباره شهر کرکوک به تعویق بیندازد. چون دولت ترکیه میداند که کردها در شهر کرکوک بیشترین جمعیت نژادی را دارند و در صورت الحاق این شهر به اقلیم کردستان عراق نگرانی دولت ترکیه دو چندان میشود. ترکیه، بارها و بارها اعلام نموده است که کرکوک شهر ترکنشین است و بر اساس اسنادی که از دوره عثمانی دارد این شهر را متعلق به خود میداند ولی مقامات عراقی هم بارها و بارها اعلام نمودهاند در صورت ادعای ترکیه بر شهر کرکوک، عراقیها نیز ادعای شهر دیار بکر و اسکندرون را خواهند داشت. زیرا در این دو شهر کردها و عربها بیشترین جمعیت را دارند.
در این میان نقش اتحادیه اروپایی جالب توجه است. اتحادیه اروپایی بارها و بارها ترکیه را فریب داده و عنوان نموده است که مشکل اصلی ترکیه در پیوستن به اتحادیه اروپایی، مشکل اقلیت کرد است اما ظهور رهبران جدید، در اروپا امید ترکیه را برای پیوستن به اتحادیه اروپا ناکام میگذارد. نیکولاس سارکوزی در همان آغاز زمامداری خود رسما اعلام نمود که با پیوستن ترکیه به اتحادیه ازوپایی مخالف است و هرگونه عملیات برونمرزی در شمال عراق توسط ترکیه بهانههای مناسبی به دست اتحادیه اروپایی میدهد تا از اروپایی شدن این کشور جلوگیری کند. بویژه آنکه اتحادیه اروپایی هم قرار است پاسخ نهایی را به ترکیه تا پایان سال 2008 اعلام نماید. اما مسئله نسل کشی ارامنه در 1915 و ضعف دموکراسی به شیوه اروپایی مسائلی نیستند که اتحادیه اروپایی به راحتی از کنار آن بگذرد.
اوضاع شمال عراق به لحاظ اقتصادی نگرانیهایی نیز برای ترکیه داشته است. مقامات اقلیم کردستان به منظور بازسازی شمال عراق بیشتر تمایل دارند با شرکتهای ایرانی قرارداد امضا نمایند تا ترکیه و همین امر نگرانی ترکیه را در پی دارد. علاوه بر آن جاذبههای توریستی شمال عراق صنعت توریسم در ترکیه را با چالش عمدهای مواجه میکند و از این جهت ترکیه قسمتی از درآمدهای صنعت توریسم خود را از دست خواهد داد. عامل دیگر کاهش صنعت توریسم در ترکیه عامل امنیتی است هر چه وضع بحرانیتر شود و مبارزات pkk و ارتش ترکیه بیشتر شود جهانگردان کمتری از ترکیه دیدن مینماید.
یکی دیگر از منابع درآمد ملی ترکیه پایگاه هوایی اینجرلیک ترکیه در جنوب شرقی این کشور میباشد مقامات شمال عراق با روابط دوستانهای که با آمریکا دارند مقدمات ساخت پایگاه هوایی را در نواحی دشت حریر و سلیمانیه فراهم میآورند و این بدان معنی خواهد بود که اهمیت اقتصادی اینجرلیک کاهش مییابد. حتی در صورت عملیات برونمرزی ترکیه در شمال عراق هزینههای زیادی متوجه اقتصاد ترکیه خواهد شد و این امر بهای سنگینی را میطلبد. بنابراین میتوان گفت که اظهارات مقامات ترک بیشتر یک تهدید است برای گرفتن امتیازات بیشتر.
رژیم صهیونیستی و ترکیه در مناسبات شمال عراق: یهودیان در همان سالهای اواخر حکومت عثمانی مسلمان نقش مهمی در فروپاشی این امپراتوری داشتند. در دوران سلطنت عبدالحمید یهودیان در دستگاه عثمانی نفوذ نمودند و نهایتا مقدمات فروپاشی را فراهم ساختند. پس از تشکیل ترکیه جدید و گرایش آتاتورک به غرب، رژیم صهیونیستی که متحد غرب بود نقش مهمی در روابط خارجی ترکیه پیدا نمود. در مسائل داخلی ترکیه و بحران قومیتها اسرائیل و سرویسهای جاسوسی موساد نقش مهمی در دستگیری اوجالان رهبر pkk ایفا نمودند اما با تحولات شمال عراق ورق معادلات برگشت خورد. اسرائیل با نفوذی که در شمال عراق دارد از هر گونه تحرک ترکیه نگران است و علاوه بر آن اسرائیل برخلاف ترکیه که خواهان تمامیت ارضی و استقلال عراق است، از ایده تجزیه عراق به سه منطقه کرد، شیعه، سنی در شمال جنوب و مرکز حمایت مینماید زیرا ایجاد شکافهای مذهبی و قومی در کشورهای اسلامی اتخاذ یک سیاست واحد ضدصهیونیستی را کمرنگ مینماید و اشغالگران صهیونیست نیز نسبت به این موضوع آگاه هستند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
